ՄԱՅՐԵՐՈՒ ԱՄՍՈՒԱՆ ԱՌԻԹՈՎ. ԻՆՉՈ՞Ւ ՀԱՅՈՑ ԼԵԶՈՒՆ ԿԸ ՄԵՐԺԷ ՍԵՌԵՐՈՒ ԽՏՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ…

Զապէլ Գ. Պոյաճեան

Պատահական չէ, որ հայկական առաջին դատաստանագիրքին մէջ գրուած եւ ԺԲ. դարուն Մխիթար Գոշի կողմէ ճշդուած է, թէ` «Կիները եւ այրերը հաւասար իրաւունքներ ունեցած են եւ հաւասարապէս պատասխանատու եղած` ընտանիքի բարօրութեան»:

Հայ ազգային նկարագիրին խորթ կը թուի կնոջ եւ այր մարդու հակադրումը, իրաւունքի տարանջատումը: Գործունէութեան հիմքով եւս կինը միշտ գործած է տղամարդուն հետ կողք-կողքի, հաւասար` իբրեւ սիրուած էակ, կեանքի ընկերոջ կարգավիճակով: Մեր լեզուի համակարգին մէջ իսկ սեռի տարբերակում չընդունող բառերու ստուար խումբ մը ունինք, ինչ որ կը հաւաստէ ու կը հաստատէ, որ ազգային հոգեբանութեան խորքերուն մէջ իսկ սեռերու խտրականութիւնը կը բացառուի: Այսպէս, մենք չենք ըսեր «հի», «շի» (անգլերէն), «հուա», «հիյա» (արաբերէն), «օն», «անա» (ռուսերէն), այլ կ՛ըսենք` ան. «Ան»` թէ՛ այր եւ թէ՛ կին համահաւասար հասկացողութեամբ:

«Մայրիշխանութեան» ժամանակաշրջանի գոյութեան վառ ապացոյց կարելի է նկատել այն փաստը, որ նախնադարուն յաճախ երեխայի հայրը անյայտ էր, եւ մայրը առանձինը կը զբաղէր երեխայի դաստիարակութեամբ, տոհմի պահպանութեամբ:

Այստեղ հիմնականօրէն ի յայտ կու գան այն վարկածները, որոնց համաձայն, երեխայի կեանքին մէջ մեծ դեր ունեցած են անոր մօրեղբայրն ու պապը: Հին ժամանակներուն նաեւ բազմաթիւ օրինակներ կան, երբ երկիրը կառավարած են թագաւորներու մայրերը:

Հելլենիստական եւ հռոմէական իշխանութեանց շրջանին ընկերութեան մէջ կնոջ դերը բարձրացաւ եւ անոր տրուեցան յաւելեալ իրաւունքներ, ինչպէս` կալուածի սեփականութեան եւ ուսման իրաւունքներ: Հետագային, քրիստոնէութեան շրջանին տեսականօրէն կը պահպանուին այդ իրաւունքները, սակայն գործնապէս իրաւունքի առաւելութիւնը կը թեքի տղամարդուն կողմը: Թրքական իշխանութեան օրով այս իրաւունքները խլուեցան:

ԺԹ. դարու սկիզբը մեծ քաղաքներու մէջ ապրող հարուստ ընտանիքներու  երիտասարդ-երիտասարդուհիները կարելիութիւնը ունէին Եւրոպայի եւ Ռուսիոյ մէջ ուսում ստանալու: Հայ երիտասարդներու ծանօթացումը եւրոպական փիլիսոփաներու գործերուն` ստեղծեց մշակութային ուժի  ալիք մը, որ իր կարգին արթնցուց հայերու մէջ ազգային եւ քաղաքացիական գիտակցութիւն:

Հարսանիք

Այս նոր գաղափարներուն մէկ մասը կնոջ իրաւունքներուն մասին էր: Կիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան առաջին ջատագովները եղան լայն տարածում ունեցող եւ մեծապէս ընթերցուող երկու գրագիտուհիներ` Սրբուհի Տիւսաբ (Վահանեան) եւ Զապէլ Ասատուր:

Անցեալ դարու սկիզբը Հայաստանի Հանրապետութիւնը դարձաւ առաջին պետութիւնը, որ կիներուն ազգային-քաղաքական կեանքին մասնակցելու իրաւունքը պաշտօնապէս ճանչցաւ եւ  հայ կինը քուէարկելու իրաւունք ստացաւ: Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետութիւնը մէկ կողմէ հաւատարիմ կը մնար մեր աւանդութիւններուն, իսկ միւս կողմէ, պատմութենէն դասեր քաղելով, անհրաժեշտ կը գտնէր հայ կնոջ լիարժէք քաղաքացիութեան ճանաչումը:

Նոյն աւանդութիւնը պահպանուեցաւ Խորհրդային Հայաստանի շրջանին եւս, երբ մարտ 8-ը պաշտօնապէս կը նշուէր Հայաստանի մէջ: Այսօր մարտ 8-ը մինչեւ ապրիլ 7, լրիւ ամիս մը կը մեծարուի հայ կինը Հայաստանի տարածքին` թէ՛ պետական եւ թէ՛ ընտանեկան պայմաններով: Ան կը նկատուի մեծագոյն տօնը, որ նման է ձեւով մը Մայրերու օրուան: Ալպանիոյ, Իտալիոյ եւ Ռուսիոյ մէջ դեղին միմոզան եւ տուրմը այն ընդունուած նուէրներն են, որոնք կը տրուին կնոջ իր միջազգային օրուան առիթով: Արեւելեան եւ եւրոպական բազմաթիւ երկիրներ եւս ծաղիկ նուիրելու սովորութիւն ունին: Պենինի եւ շատ մը այլ ափրիկեան երկիրներու մէջ այդ օրը լուսարձակի տակ կ՛առնուին  առողջապահական, մարդկային իրաւանց եւ ընկերատնտեսական հարցեր, զորս կինը կը դիմագրաւէ: Իսկ թէ ինչո՛ւ Հայաստանը լման ամիս մը յատկացուցած է կիներուն, ատիկա կը բացատրուի այն հանգամանքով, որ Հայաստան գեղեցկութեան ու մայրութեան տօները  (ապրիլ 7) միացուցած ըլլալով` մարտ 8-ի, ամբողջ ամիս մը կը նուիրուի անոր:

Այնուամենայնիւ, հայ կինը որքան ալ քնքուշ, կանացի, ներշնչման աղբիւր ըլլայ, նոյնքան ալ ինքզինք արժեւորած է թէ՛ չարքաշ աշխատանքի մէջ եւ թէ՛ ալ պատերազմի ատեն, երբեմն լիարժէք ձեւով հաւասարէ հաւասար տղամարդոց  հետ զէն ի ձեռին մասնակցելով կռիւներու: Այսօր Արցախը ինքնավար է: Կիներէն շատեր տղամարդոց  հետ կռուեցան  ճակատի վրայ: Օրինակները բազում են ու բազմազան: Մարգարիտա Թառանեանը  հիւանդապահուհի էր 1992-94 թուականներուն: Մանկավարժական բարձրագոյն կրթութեան տէր Մարգարիտան ներկայիս Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան զինուած ուժերու սպայ է: Եւ եթէ նախապէս ուսադիրներով կիներու հազուադէպօրէն կարելի էր հանդիպիլ Ղարաբաղի մէջ, ապա այժմ, պատերազմէն ետք, ատիկա սովորական երեւոյթ է:

Վահագնի Ծնունդը

Հայաստանի Հանրապետութեան շրջանին նշանաւոր դարձած են Մարօ Ստեփանեան եւ Սաթօ Յակոբեան, կամ` «Դաշնակցական Սաթօն»: Երկուքն ալ գաղտնի աշխատանքներ կը կատարէին: Սաթոն բանտարկուեցաւ համայնավարներուն կողմէ, սակայն Փետրուարեան ապստամբութեան օրերուն ազատ արձակուեցաւ: Ընկերուհիին հետ, միասնաբար, Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան գաղտնի արխիւները պահեց, երբ ղեկավար ընկերները հարկադրաբար հեռացան: Հետագային Դաշնակցական Սաթոն անցաւ Զանգեզուր, ուր սպարապետ Գարեգին Նժդեհ կը շարունակէր պայքարը, եւ դարձաւ անոր քարտուղարուհին: Ապա հաստատուեցաւ Փարիզ` իր ընկերուհի Մարօ Ստեփանեանին հետ: Սաթօ տողաշար մեքենայի գրաշարուհի էր եւ ազատ ժամերը ամբողջութեամբ նուիրեց ազգային-կուսակցական գործունէութեան եւ ֆրանսահայ գաղութի Կապոյտ խաչի հիմնադիրներէն եղաւ:

 

Մտածող մը, առիթով մը, կատարած է հետեւեալ հաստատումը. երբ երկու բանակ ճակատին, չես կրնար կռահել, թէ ո՛ր մէկուն պիտի տրուի յաղթականի դափնին, բայց երբ բանակ մը եւ ժողովուրդ մը կը կանգնին դէմ դիմաց, երբ կանոնաւոր բանակին դէմ ժողովուրդը ի՛նք կը դառնայ բանակ, յաղթանակը անպայմա՛ն կը պատկանի ժողովուրդին: Այդպէս եղաւ Արցախի պատերազմը, արցախեան ազատագրական պայքարը:  Հոն էին բոլորը, բոլոր խաւերը, երկու սեռերը:

Պէտք չէ կարծել, թէ հայ կինը մայր կամ տան տնտեսուհի ըլլալու կողքին, ատակ է միայն պայքարի: Անիկա ե՛ւ քաղաքական գործիչ է, ե՛ւ մանկավարժ, ե՛ւ մշակոյթի կերտիչ` տարբեր բնագաւառներու մէջ (նկարչութիւն, թատրոն, բանաստեղծութիւն, երաժշտութիւն…), երբեմն նոյնիսկ համատեղելով երկու արուեստներ կամ աւելին միատեղ: Բայց նկատուած երեւոյթ է, որ կինը չէ կրցած զբաղեցնել տղամարդու նուաճած բարձրագոյն դիրքերը որեւէ արուեստի կամ մասնագիտութեան մէջ: Կ՛ըսուի, թէ առիթը չէ ունեցած յաջողելու կամ յարատեւելու, կ՛ըսուի, թէ քաջալերանք չէ գտած, կ՛ըսուի նաեւ, որ ամուսնութիւնն ու ընտանեկան պարտաւորութիւնները խլած են անոր ժամանակը եւ կասեցուցած` թափը: Հարց կը տրուի, թէ ինչո՞ւ տղամարդ արուեստագէտներ ունին գլուխ գործոցներ եւ կիներու պարագային հազուադէպօրէն կը հանդիպինք Նոպէլեան մրցանակի արժանացած անուններու: Մեր կարծիքով, ամէն կին ստեղծագործող է, այնքան ատեն որ բնախօսականօրէն ան օժտուած է կեանք ծնելու առեղծուածային խորհուրդով, իսկ տղամարդը ստեղծագործական իր բոլոր կարողութիւնները գերազանցօրէն ի գործ կը դնէ իր ենթագիտակիցին մէջ` թերեւս փորձելով հաւասարիլ կնոջ ստեղծագործական այդ կարողութեան: Այս պարագային, ո՛չ կինը նուազ յաջողակ արուեստագէտ է, ո՛չ այրը առաւել «մասնագէտ»: Իւրաքանչիւրը իր դերին մէջ է: Կիներու պարագային, կեանք ծնանելու զգացողութիւնը այնպիսի բաւարարութիւն պատճառող լիցքաթափում է, որ վերստին այլ բնագաւառի մէջ գլուխ գործոց մը արարելու ճիգը այնքան ալ կենսական չի նկատուիր: Նոյն այս պատճառով իգական սեռի ներկայացուցիչներ կատարողական արուեստներու մէջ աւելի յաջողութիւններու տիրացած են, քան` զուտ ստեղծագործական:

Հայաստան

Բացառութիւնները չենք մերժեր, բայց կարելի չէ ընդհանրացնել զանոնք:

Կարելի է խորհրդածութիւններու շարքը երկարել, բայց մեր խորհրդածութիւնը կ՛ուզենք փակել տպաւորիչ երեւոյթով մը. անուն մը, որ իր մէջ կը խտացնէ թէ՛ գրողը, թէ՛ նկարչուհին, թէ՛ բազմալեզուագէտ թարգմանչուհին,  բանասէրը նաեւ` շէյքսփիրագէտ Զապէլ Պոյաճեանը: Ան ծնած է Տիգրանակերտ, ծննդեան անունով Իզապէլ Քաթրին, հայրը` Թովմաս Պոյաճեան Անգլիոյ հիւպատոս, Օսմանեան կայսրութեան մէջ:

Պատկանելով երկու ազգերու` Իզապէլ իր պարտքը  համարած է իր քիչ ճանչցուած եւ մնայուն կերպով հարստահարուած կողմը ներկայացնել առաւել բարեբախտ միւսին:

Անգլերէնէն եւ հայերէնէն բացի, կը տիրապետէր ֆրանսերէնի, իտալերէնի, գերմաներէնի, ռուսերէնի, շուետերէնի եւ էսփերանթոյին:

Առաջին իսկ գիրքով ունեցած է մեծ յաջողութիւն, վէպը թարգմանուեր է գերմաներէնի, այս առիթով իսկ լրագիր մը կը  գրէ  հեղինակին մասին. «Ո՞վ է սա: Եթէ անգլիացի է, հայկական կեանքի մասին ինչպէ՞ս այսչափ գիտէ: Իսկ եթէ հայ է, ինչպէ՞ս կրնայ այսպիսի անգլերէն գործածել»:

Անգլերէնի թարգմաներ եւ առանձին գիրքով հրատարակեր է Աւետիք Իսահակեանի «Աբու Լալա Մահարի» պոէմը, որ ունեցեր է երեք տպագրութիւն:

Այնուամենայնիւ, Զապէլ Պօյաճեանը իր առաջին կոչումը համարած է գեղանկարչութիւնը: Ան վրձնած է տասնեակ մը դիմանկարներ ու բնանկարներ: Իրագործած է Րաֆֆիի եւ զօրավար Անդրանիկի իւղաներկ դիմանկարները: Իր  մասին ժամանակի հայ մամուլը կը գրէ. «…Հայ  արուեստագէտներու շարքին մէջ կը գտնենք կարգ մը փայլուն անուններ, ինչպիսիք են` Այվազովսկի, Էտկար Շահին, Վարդան Մախոխեան, Թերլեմեզեան եւ այլն, որոնք կրցած են եւրոպական վարպետներու համաստեղութեան մէջ ուրոյն տեղ գրաւել. բայց, որքան որ մեզի ծանօթ է,  գեղեցիկ սեռէն գեղարուեստի հետեւող եւ եւրոպական հրապարակի վրայ անուն շահող միայն մէկը ունինք, որ է օրիորդ Զապէլ Գ. Պոյաճեան»:

Այնուամենայնիւ, մեր խորին համոզմամբ, հայ կնոջ առաքելութիւնը, իբրեւ ազգային հարստութիւն, նախ եւ առաջ է՛ ու պէտք է ըլլայ հետեւեալը` Գարեգին Նժդեհի իսկ բնորոշմամբ.

«Մայրերի ափերի մեջ են ազգերի ճակատագրերը»:

ԷԼՕ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES