ՔՐՏԱԿԱՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԽՄԲԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐԷՆ. ԹԱԼԱՊԱՆԻՆԵՐԸ` ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՕՐԷՆ ՀԵՂԻՆԱԿԱՒՈՐ ՑԵՂԱԽՈՒՄԲ

Թալապանիներու ցեղախումբի գլխաւոր ներկայացուցիչը եղաւ Ճալալ Թալապանի. ազատագրական պայքարի երկարամեայ առաջնորդը եւ Իրաքի հանրապետութեան այժմու նախագահը: Ցեղախումբի ներկայացուցիչներ ազդեցիկ դերակատարութիւն ունին Իրաքի պետութեան եւ քրտական կեանքի տարբեր բնագաւառներէ ներս:

ՃԱԼԱԼ ԹԱԼԱՊԱՆԻ

Ճալալ Թալապանի

Թալապանիներու ցեղախումբին ամէնէն ականաւոր ներկայացուցիչը եղաւ Ճալալ Թալապանի: Ազատագրական պայքարի առաջնորդ, հասարակական գործիչ եւ պետութեան ղեկավար:

Ճալալ Թալապանի, Քոյ Սանճագի շրջանի հոգեւոր առաջնորդ շէյխ Հուսամէտտին եւ Հատիճա Թալապանիներուն զաւակը, ծնած է 12 նոյեմբեր 1933-ին, Սիւլէյմանիէէն արեւմուտք, Տոքան լիճի ափին գտնուող Քելքան գիւղին մէջ: Ունէր մէկ խորթ եղբայր (նոյն մօրմէն)` Ճենկի, եւ մէկ հարազատ եղբայր` Համա Սալէհ: Հինգ տարեկանին Քելքանէն Քոյ Սանճագ փոխադրուելով հոն դպրոց յաճախեց: Այնուհետեւ Արպիլ գնաց եւ հոն ուսումը շարունակեց: Յետոյ ալ Քերքուք փոխադրուեցաւ, ուր բարձրագոյն կրթութիւն ստացաւ, հմտանալով քրտերէնի, արաբերէնի, պարսկերէնի, թրքերէնի եւ անգլերէնի մէջ: 1946-ին, 13 տարեկանին կազմեց Քիւրտ ուսանողներու միութիւնը: Յաջորդ տարի Քիւրտիստանի Դեմոկրատական կուսակցութեան անդամ եղաւ եւ 1951-ին, 18 տարեկանին կուսակցութեան կեդրոնական կոմիտէի անդամ ընտրուեցաւ: Ուսումը աւարտելէն ետք ուզեց բժշկութիւն ուսանիլ, բայց մերժուեցաւ իր քաղաքական գործունէութեան պատճառով:

Թալապանի 1953-ին արտօնութիւն ստացաւ իրաւաբանութեան դասընթացքներուն հետեւելու, բայց 1956-ին պարտաւորուեցաւ Իրաքէն հեռանալ, որովհետեւ իբրեւ Քիւրտ ուսանողներու միութեան հիմնադիր եւ ղեկավար պիտի ձերբակալուէր: 1958-ի յեղափոխութենէն ետք վերադարձաւ եւ իրաւաբանութեան կողքին հետեւեցաւ լրագրութեան եւ «Քիւրտիստան» թերթին խմբագիրը եղաւ: Շրջանաւարտ ըլլալէն ետք, 1959-ին, զինուորական պարտադիր ծառայութեան կանչուեցաւ. հրետանային եւ զրահաւորներու միաւորներուն մէջ ծառայեց եւ հրասայլային միաւորի մը հրամանատարը եղաւ: Զինուորական ծառայութիւնը աւարտելէն ետք Միացեալ Նահանգներ գնաց եւ մասնագիտական դասընթացքներու հետեւեցաւ:

Իրաքեան բանակին եւ մոլլա Մուսթաֆա Պարզանիի գլխաւորած քիւրտ փեշմերկաներուն միջեւ կռիւները սկսան 1961 սեպտեմբերին: Թալապանի Քերքուքի եւ Սիւլէյմանիէի ռազմաճակատները կազմակերպեց եւ Պարզանիի 15 հազարնոց զօրքերէն անկախ, իր հրամանատարութեան տակ 630 հոգինոց մարտական կորիզ մը կազմեց, իբրեւ խարիսխ ունենալով Մաուաթը, Ռեզանը եւ Քարատաղը: Թալապանիի մարտիկները աւելի լաւ զինուած, մարզուած, կազմակերպուած եւ կարգ ու կանոնի ենթակայ էին, քան` Պարզանիի փեշմերկաները: Թալապանի 1962 մարտին ղեկավարեց Շարպազէր գաւառին դիմադրութիւնը: Զինեալ պայքարի կողքին, Թալապանի անհրաժեշտ նկատեց քաղաքական պայքարը եւ արտասահմանեան շարք մը առաքելութիւններ կատարեց, ներկայացնելով քրտական դատը:

Քիւրտիստանի Դեմոկրատական կուսակցութեան շարքերէն ներս 1964-ին հարցեր ծագեցան, որմէ ետք Թալապանի իր մօտիկ գործակից Իպրահիմ Ահմէտի հետ «քաղաքական բիւրոյին» մաս կազմեց եւ բաժնուեցաւ Պարզանիի ղեկավարութենէն:

Մինչ իրաքեան բանակին դէմ ընդհատ կռիւները կը շարունակուէին, միաժամանակ պայքար մը սկսաւ Ճալալ Թալապանիի եւ մոլլա Մուսթաֆա Պարզանիի միջեւ. առաջին անգամ անոնք 1966 փետրուարին բախում ունեցան իրարու հետ, որմէ ետք Թալապանի հեռացաւ Քիւրտիստանի Դեմոկրատական կուսակցութենէն: Այնուհետեւ յաճախակի կերպով կռիւներ ծայր առին անոնց հետեւորդներուն միջեւ:

Իրաքեան բանակին դէմ երկարատեւ կռիւներէ ետք, 1975 մարտին քրտական ապստամբութիւնը ճնշուեցաւ եւ մոլլա Մուսթաֆա Պարզանի հեռացաւ Իրաքէն, իսկ Թալապանի Լիբանան ապաստան գտաւ:

Քրտական ընկերութեան եւ ազատագրական շարժման ուղղութիւն տալու ժամանակը հասած նկատելով, Ճալալ Թալապանի 1 յունիս 1975-ին Դամասկոսի մէջ կազմեց Քիւրտիստանի Հայրենասիրական միութիւնը (Եքիայթի Նիշթիմանի Քիւրտիստան), կազմակերպեց իր ուժերը եւ 1976 մայիսին սկսաւ հրոսակային կռիւներու, որոնք սակայն ուժգնօրէն ճզմուեցան իրաքեան բանակին եւ օդուժին կողմէ:

Իրաք-Իրան 1980-1988 պատերազմի տարիներուն, մէկ կողմէ` Ճալալ Թալապանի եւ միւս կողմէ` Մասուտ եւ Իտրիս Պարզանիները ապստամբութիւն բարձրացուցին. Թալապանիի ուժերը այդ ժամանակ տասը հազար հոգի կը հաշուէին եւ կը հակակշռէին Մեծ Զաբէն արեւելք, մինչեւ Տիալա գետի ափերը տարածուող շրջանները: Նոյն ժամանակաշրջանին Պարզանիները իրենց 12 հազար կռուողներով կը հակակշռէին Սուրիոյ սահմանէն Ռեւանտուզ երկարող գօտին:

Թալապանիներու ընտանիքը

Պատերազմի այդ տարիներուն, 1984 մարտին իրաքեան բանակը ջարդեր կազմակերպեց Սիւլէյմանիէի մէջ, որոնց ընթացքին զոհուեցան Ճալալ Թալապանիի եղբայրը` ազդեցիկ կրօնապետ շէյխ Համա Սալէհ եւ անոր երկու աղջիկները` Հերօ եւ Նազտար:

Իրաք-Իրան պատերազմի վերջաւորութեան քրտական ուժերը ծանր պարտութիւն կրեցին, քրտական հազարաւոր գիւղեր քանդուեցան, եւ մեծ թիւով քիւրտեր բռնագաղթուեցան իրենց շրջաններէն:

Ծոցի պատերազմի աւարտէն ետք, 1991 մարտին սկիզբը, Ճալալ Թալապանի, որ Սուրիա ապաստանած էր, Զախոյի կողմէն մտաւ Իրաք, կազմակերպեց ապստամբները եւ քանի մը օրէն գրեթէ ամբողջ իրաքեան Քիւրտիստանը իր տիրապետութեան տակ առաւ, բայց մարտի վերջաւորութեան իրաքեան բանակը եւ հանրապետական պահակագունդը, ուղղաթիռներու օժանդակութեամբ արագ եւ լայնածաւալ յարձակողականի անցան` անխնայ ջարդելով քիւրտերը. Թալապանի արագօրէն փախաւ Իրաքէն:

Ապստամբութեան ճզմուելէն ետք ամերիկեան եւ դաշնակից ուժերը մտան հիւսիսային Իրաք եւ 36-րդ զուգահեռականէն հիւսիս տարածուող շրջանը չէզոք գօտի հռչակեցին: Օտար միջամտութիւնները դիմակալելու համար նախագահ Սատտամ Հիւսէյն անմիջապէս Իրաք վերադառնալու հրաւէր ուղղեց Ճալալ Թալապանիի եւ Մասուտ Պարզանիի եւ ընդառաջեց քիւրտերու ինքնավարութեան պահանջներուն:

Տեղական ինքնավարութեան հաստատումը նոր թափ տուաւ Թալապանիի եւ Պարզանիի միջեւ պայքարին. սկսան արիւնահեղ կռիւներ` շրջաններ գրաւելու, ազդեցութեան գօտիներ տարածելու եւ գերակայութիւն հաստատելու համար: Նշենք, որ այս ժամանակ, 1993-ին մահացաւ Ճալալ Թալապանիի հայրը` կրօնապետ շէյխ Հուսամէտտին (մայրը` Հատիճա մահացած էր 1965-ին): Բուռն կռիւներէ ետք Մասուտ Պարզանի 25 հազար կռուողներով հակակշիռ հաստատեց հիւսիսային բարձրաւանդակներուն վրայ, իսկ Ճալալ Թալապանի 12 հազարնոց բանակով հակակշիռ հաստատեց Արպիլէն Ռեւանտուզ, Սիւլէյմանիէ եւ աւելի հարաւ տարածուող շրջաններուն վրայ:

Ամերիկեան եւ անոր դաշնակից ուժերը 2003-ին ներխուժեցին Իրաք: Ճալալ Թալապանի եւ Մասուտ Պարզանի սերտօրէն գործակցեցան անոնց հետ: Սատտամ Հիւսէյնի տապալումէն ետք Թալապանի իրաքեան կառավարական խորհուրդին մաս կազմեց եւ գործօն մասնակցութիւն բերաւ ժողովրդավարական կարգերու հաստատման աշխատանքներուն:

Ճալալ Թալապանի 6 ապրիլ 2005-ին իրաքեան խորհրդարանին կողմէ հանրապետութեան նախագահ ընտրուեցաւ եւ յաջորդ օր ստանձնեց իր իրաւասութիւնները: 22 ապրիլ 2006-ին սկսաւ երկրորդ նստաշրջանը, ըլլալով նոր սահմանադրութեամբ ընտրուած առաջին նախագահը: Խորհրդարանը 11 նոյեմբեր 2010-ին վերընտրեց զայն իբրեւ հանրապետութեան նախագահ:

ՀԵՐՕ ԹԱԼԱՊԱՆԻ ԵՒ ԸՆՏԱՆԵԿԱՆ
ՊԱՐԱԳԱՆԵՐԸ

Հերօ Թալապանի

Հերօ Իպրահիմ Ահմէտ, դուստրը քաղաքական գործիչ եւ բանաստեղծ Իպրահիմ Ահմէտի, ծնած է 1948-ին եւ 1970-ին ամուսնացաւ Ճալալ Թալապանիի հետ: Ամուսնոյն կողքին 1974-էն սկսեալ լեռներուն վրայ մասնակցութիւն բերաւ կռիւներուն, եւ պատերազմի ճակատներուն վրայ միաժամանակ նկարահանումներ կատարեց զինուորական գործողութիւններէն: Ղեկավարն է Քիւրտիստան- փրկել մանուկները բարեսիրական միութեան, ՔիւրտՍաթ պատկերասփիւռի կայանին եւ Խաք հրատարակչական խմբակին: Ընտանիքը Սիւլէյմանիէ կը բնակի:

Ճալալ եւ Հերօ Թալապանիներուն զաւակներէն Պաֆէլ Քիւրտիստանի Հայրենասիրական միութեան մասնայատուկ ուժերուն հրամանատարն է, իսկ Գուպատ Միացեալ Նահանգներու մէջ Քիւրտիստանի Հայրենասիրական միութեան եւ քրտական ինքնավար կառավարութեան ներկայացուցիչն է:

Հերօ Իպրահիմ Ահմէտ Թալապանիի քոյրերէն Շանազ Իպրահիմ Ահմէտ Բրիտանիոյ մէջ Քիւրտիստանի Հայրենասիրական միութեան ներկայացուցիչն է, իսկ Լելոզ Իպրահիմ Ահմէտ Եւրոպական Միութեան մէջ Իրաքի դեսպանատան առաջին քարտուղարուհին է: Շանազին ամուսինը` Լաթիֆ Ռաշիտ Իրաքի ջուրի եւ ոռոգումի նախարարն է, իսկ զաւակը` Ասոս Ռաշիտ Ժընեւի մէջ իրաքեան դեսպանատան առաջին քարտուղարն է:

ԹԱԼԱՊԱՆԻ ԱՆՈՒԱՆԻ ԴԷՄՔԵՐ

Շէյխ Եուսուֆ Թալապանի ցեղախումբին կրօնական օճախին հոգեւոր առաջնորդն է, որ 1990-ին յաջորդեց հօրը` շէյխ Ալի Թալապանիի:

Ղազի Թալապանի Հիւսիսային Իրաքի քարիւղի ընկերութեան ապահովական սպասարկութեան պատասխանատուն էր եւ 16 յունիս 2004-ին  սպաննուեցաւ Քերքուքի իր բնակարանին մէջ: Դուստրը` Մարիամ Թալապանի:

Մուքարրամ Թալապանի, նախապէս Իրաքի համայնավար կուսակցութեան ազդեցիկ դէմքերէն եւ 1972-ին նախարար, հետագային Պաղտատի մէջ քիւրտերու եւ կառավարութեան միջեւ բանակցութիւններուն մէջ կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ:

Պայազ Թալապանի Քիւրտիստանի ինքնավար կառավարութեան մէջ ելեւմուտքի նախարար է: Ալի Համա Սալէհ Թալապանի (Ճալալին եղբօրորդին) Քիւրտիստանի Հայրենասիրական միութեան ղեկավարներէն է: Սարհատ Թալապանի ոստիկանական գնդապետ է: Դոկտոր Նուրի Թալապանի Լոնտոն ապաստան գտած իրաւագէտ է եւ անխոնջ պայքարող մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան ի խնդիր:

Լամիա Ճամալ Թալապանի, հեղինակաւոր կին, հիմնադիր նախագահն է Անկախ կիներու ձայն կազմակերպութեան եւ անխոնջ ջատագով է խաղաղութեան եւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան:

Ալա Թալապանի

Ալա Թալապանի անգլիական գրականութեան մասնագէտ է, կիներու իրաւունքներու ջատագով եւ Քիւրտիստանի կիներու միութեան ղեկավար դէմք: 1991-ի պատերազմէն ետք ընտանիքին հետ Իրաքէն հեռանալով Իրան ապաստան գտաւ, յետոյ` Սուրիա փոխադրուեցաւ, եւ այնուհետեւ ալ` Բրիտանիա, ուր աշխուժ աշխատանք տարաւ քիւրտ եւ իրաքցի կիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան ի խնդիր: Սատտամ Հիւսէյնի անկումէն ետք Իրաք վերադարձաւ եւ Զէյնապ Սուէյճի հետ Կիներ Ազատ Իրաքի համար խմբակը հիմնեց. նաեւ` իրաքցի կիներու բարձրագոյն խորհուրդը, իսկ 2004-ին Իրաքի ազգային ժողովի նախագահին վարչական պատասխանատուն եղաւ: 2006-ին պարգեւատրուեցաւ խաղաղութեան եւ հակամարտութիւններու լուծման ի խնդիր իր տարած աշխատանքներուն համար:

Պնար Թալապանի ծանօթ է իբրեւ բոլորանուէր բարեսիրական աշխատանք տանող աղջիկ: 1991-ի քրտական ապստամբութեան ճնշման օրերուն, տակաւին չորս տարեկան աղջիկ, ընտանիքով բռնեցին դէպի Իրան գաղթի ճամբան: Սնունդի պակասի եւ մաքուր ջուրի չգոյութեան պատճառով մահացաւ ութ ամսու եղբայրը: Պնար ականատես եղաւ իր աչքին առջեւ կատարուած սպանութեան մը եւ հոգեկանօրէն ցնցուեցաւ: Գաղթական ընտանիքը յետոյ Բրիտանիա փոխադրուեցաւ, ուր Պնար հմտացաւ անգլերէնին մէջ: Ղեկավարն է քաղաքական բանտարկեալներու իրաւունքներու ի խնդիր պայքարող միջազգային ընկերութեան:

Ճալալ եւ Հերօ Թալապանիներ 1979-ին

ԹԱԼԱՊԱՆԻՆԵՐՈՒՆ ՃԻՒՂԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐԸ,
ՑԵՂԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ՇԷՅԽՈՒԹԻՒՆԸ

Թալապանի աշիրէթը իր նախահայրերէն շէյխ Ահմէտի զաւակներուն եւ նաեւ իրենց բնակած շրջաններուն անուններով քանի մը ճիւղերու բաժնուած է: Ազիզ, Մուհամմատ Արիֆ, Ապտիւր Ռահման, Ղաֆուր (Քոյ հատուած), Ապտիւլ Քերիմ եւ աւելի փոքր գերդաստաններ եւ ընտանիքներ:

Ցեղապետական աւագ ճիւղը Ազիզի սերունդն է, իսկ հոգեւոր առաջնորդութիւնը եւ քաղաքական ղեկավարութիւնը կը պատկանի Ապտիւր Ռահմանի սերունդին:

Արդարեւ Թալապանիները, իրենց ցեղապետական իշխանութեան կողքին, կը մարմնաւորեն նաեւ գատիրի-խալիսի եղբայրակցութեան հոգեւոր առաջնորդութիւնը: Անոնք ունին ընտանեկան թաքիաներ` տարբեր գիւղերու եւ քաղաքներու մէջ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր շէյխը ունի` Թալապանի աշիրէթէն: Թաքիաները պարզ շինութիւններ են, ուր կը հաւաքուին աղօթողները շէյխին գլխաւորութեամբ եւ գորգերու վրայ ծալապատիկ նստած իրենց յատուկ ծիսական արարողութիւններ կը կատարեն եւ թմբուկ կը նուագեն:

Ցեղային աւանդութեան համաձայն, աշիրէթին պետերը եւ շէյխերը, իրենց տարազով ու կենցաղով, կ՛ապրին ինչպէս ցեղախումբի պարզ անդամ:

ԹԱԼԱՊԱՆԻՆԵՐՈՒՆ ՏԵՂԱԲԱՇԽՈՒՄԸ

Թալապանիները տարածուած են հարաւային Քիւրտիստանի տարբեր շրջաններու մէջ, այսպէս. Պասիրա գետէն հարաւ, եւ հիւսիս-արեւելքէն աւազաքարերով, հերձաքարերով, կարմիր ու կաւային հողերով եւ ձմրան ձիւներուն ու անձրեւներուն դժուարանցանելի հեղեղատներով պաշտպանուած, 500-էն 700-800 մեթր բարձրութեամբ սարահարթի մը վրայ տարածուած են Թալապանիներուն Քոր Մոր, Ֆարհատ Պէկ, Պահրամ Պէկ, Քուլաքանի, Մեծ Գալխանլու եւ Փոքր Գալխանլու գիւղերը: Քոր Մոր մեծ գիւղին մօտակայ բլուրներուն վրայ կը գտնուին Քաքայի տերվիշներու դաւանանքին պատկանող Պաուա Գաթալ եւ Խալիֆա Պափիր սրբատեղիները, իսկ Պահրամ Պէկ գիւղին շրջակայքը քարիւղի փոքր հորեր կան:

Այս գիւղերէն արեւմուտք եւ հիւսիս-արեւմուտք, 250-էն 500 մեթր բարձրութեամբ բլուրներու վրայ տարածուած են Ժամպուր, Մեծ Թափփալու, Փոքր Թափփալու, Չեուրքա Զիարաթ, Շորաու, Հասար, Ճումէյլա, Պատաուա եւ Սալիհի գիւղերը եւ աւելի հիւսիս` Խալէտ Պազիանի գիւղը, ուր կը բնակին Թալապանիներ, Քաքայիներ եւ այլ ընտանիքներ, իսկ անոնց յարակից Լէյլան եւ շրջակայ քանի մը գիւղերու մէջ` գզըլպաշ թուրքմէններ: Լէյլան լերան մօտէն գետակ մը եւ ջրատար մը կ՛անցնին, որոնք կ՛ոռոգեն շրջակայ գիւղերուն արտերն ու պարտէզները: Գարնան ամբողջ շրջանը կանաչութեամբ կը ծածկուի` աննկարագրելի գեղեցկութիւն մը ստեղծելով:

Այս շրջաններէն բաւական հարաւ-արեւելք, Տիալա գետի արեւմտեան` աջ ափին գտնուող Գարա Պուլագ դաշտային մեծ գիւղը մօտաւորապէս 200 մեթր բարձրութեան վրայ կը գտնուի եւ բնակուած է Թալապանիներով:

Տիալա գետի արեւելեան` ձախ ափին, Խանագինէն հիւսիս տարածուող եւ ընդհանրապէս դաշտային ու բլուրներու վրայ տարածուող Ճամիշճի, Համրալա, Տարա Խուրմա, Սաուզ Պուլագ, Գարա Փուլա, Մարքազ Հուտուտ, Հաշխուրիք, Ալի Աղա, Պիրինճի Գալա, Սանկար, Չիա Սուրխ եւ Կորաշալա գիւղերը բնակուած են Թալապանի, Թայշայի, Զանկանա, Քաքայի, Ճաֆ, Պաժիլան, Պարզինճա, Շարաֆպայանի եւ այլ  ցեղախումբերու կողմէ: Գետափնեայ գիւղերը մօտաւորապէս 200 մեթր բարձրութեան վրայ կը գտնուին, իսկ դէպի արեւելք մակերեւոյթը կը բարձրանայ:

Կարեւոր թիւով Թալապանիներ կը բնակին Սիւլէյմանիէ քաղաքին մէջ, նաեւ` Քերքուք, Քոյ  Սանճագ, Խանագին, Պաղտատ եւ այլ քաղաքներու մէջ:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES