Յիշեցման Կարգով. «Շարժապատկերի Պէս Չանաքքալէի Ժապաւէն Մը»

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ»

Էնկին Արտըչ

«Սապահ»-ի մէջ սիւնակագիր Էնկին Արտըչ իր սովորական ծաղրական ոճով եւ «Շարժապատկերի պէս Չանագգալէի (Կալիփոլի)  ժապաւէն մը» խորագիրին ներքեւ Չանագգալէի պատերազմի մասին կը խօսէր շատ ծանր մերկացումներով: Կը գրէր այսպէս.

«Կրնանք ցոյց տալ միլիոնաւոր հայրենակիցներ, որոնք գիտեն, թէ Չանագգալէն թրքական յաղթանակ մըն է: 1915-ին մեր միջեւ գերման սպաներ ալ կային, բայց յաղթանակը թրք ական յաղթանակ էր: Սպայակոյտի մեր նախագահը գերմանացի մըն էր, բայց յաղթանակը թրքական յաղթանակ էր: Բանակին հրամանատարը գերմանացի էր, բայց յաղթանակը թրքական յաղթանակ էր (պատերազմի վերջաւորութեան եւ «ամբողջութեան» մէջ պարտուեցանք, բայց վնաս չունի): Ամէն անգամ որ նեղ կացութեան մատնուինք, կը յիշեցնենք, որ Չանագգալէին մէջ քիւրտերն ալ մեզի հետ կռուեցան ուս ուսի եւ միշտ ալ նիւթը կ՛օգտագործենք քիւրտերը հանդարտեցնելու համար, բայց յաղթանակը թրքական յաղթանակ էր:

Լա՛ւ, բայց բնաւ գիտէի՞ք, որ Չանագգալէի մէջ արաբ զինուորներ ալ կային: Ճեմալ փաշա Սուրիայէն ղրկեր էր զանոնք: Բոլորն ալ մահմետական չէին: Անոնց մէջ եզիտիներ ալ կային, նասթուրիներ ալ:

Չանագգալէի մէջ յոյն սպայ կար: Բժիշկ հարիւրապետ մը, որուն գերեզմանաքարին վրայ «Տիմիթրոյաթի» գրեր են: Արդեօք Տիմիթրիոտի՞ս էր:

Չանագգալէի մէջ հայ սպայ մըն ալ կար` Սարգիս Թորոսեան, Կեսարիոյ Էվերեկ գաւառակէն, այժմ` Տեւելի: Թնդանօթաձգութեան հրամանատար էր, թշնամիներու քանի մը նաւ ալ ընկղմեր էր, ծանր վիրաւորուեր էր եւ Էնվեր փաշայէն  «գնահատագիր» իսկ ստացեր էր:

Հարիւրապետի աստիճանին բարձրացեր էր, ունեցեր էր նաեւ օսմանեան բարձրապատիւ պետութեան պատերազմական մետալը: Այն օրերուն, երբ ան Չանագգալէի մէջ կը կռուէր Թուրքիոյ ի նպաստ, Գայսերիի մէջ ալ անոր մայրն ու հայրը ջարդեր են: Այո՛, նոյն օրերուն, 1915-ի ամառուան սկիզբը:

Իթթիհատ եւ թերաքքըի թիւ մէկ մարդը Թորոսեանին գնահատագիր կը ղրկէ, իսկ Իթթիհատ եւ թերաքքըի ստորին մակարդակի մարդիկը կը սպաննեն անոր ընտանիքը: Թորոսեան 1917-ին վերադարձեր է իր երկիրը, ապա յուսալով, որ իր ընտանիքէն թերեւս վերապրող մը կրնայ գտնել, գացեր է Սուրիա: Հոն շատ թշուառ վիճակի մէջ գտեր է իր քոյրը` Պայծառը, այն ատեն ապստամբեր է օսմանցիներու դէմ եւ 1918-ի աշնան միացեր է ապստամբ արաբական միութիւններուն:

Ահա թէ ինչպէ՛ս Չանագգալէի հերոս Թորոսեանը ի վերջոյ դարձեր է հայրենադաւ: Այսպէս կ՛ըսեն անոնք, որոնք սպաննեցին անոր ծնողքը: Ի վերջոյ ան ալ անիրաւուած բազմաթիւ հայերու նման Ամերիկա գացեր է: Ճիշդ ալ սա` Քիմ Քարտաշեանի մեծ հօրը նման: 1947 թուականին սկսեր է գրել իր յուշերը: Այդ յուշերը հիմա թրքերէնի թարգմանուեցան «Չանագգալէէ դէպի Պաղեստինի ճակատ» խորագրին տակ:

Գիրքը հրատարակութեան պատրաստող փրոֆ. Այհան Ագթար բաւական բովանդակալից նախաբան մը գրեր է: Հարկաւ դուք պիտի չկարդաք:

Բայց անշուշտ որ պիտի չկարենաք իրարմէ զանազանել Չանագգալէն եւ Տումլուփընարը, որոնց միջեւ եօթը տարուան տարբերութիւն մը կայ եւ անշուշտ, որ Չանագգալէն պիտի կարծէք «ազատագրութեան» մեր պատերազմին մէկ մասնիկը, անշուշտ որ իմացած պիտի ըլլաք մեր անկախութեան պատերազմին կցուած Չանագգալէն, որուն մէջ Աթաթիւրքը կայ, բայց բան մը պիտի չգիտնաք Կալիչիայի, Ջրանցքի, Միջագետքի կամ Կովկասներու ճակատներուն մասին, որոնք ձեզի չեն ուսուցուած որովհետեւ անոնց մէջ Աթաթիւրք չկայ: Լա՛ւ, հիմա ինծի կրնաք բարկանալ: Ասիկա կրնայ ձեզ իշխանութեան գլուխ բերել:

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )