Աբրահամ Ալիքեանի Մահուան Քառասունքին Առիթով. «Աչքեր»-ուն Լոյսը…

ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ

Անյաւակնոտ այս երեխան
Բանաստեղծ է` միշտ աչքը բաց
Ուր հիացքն է առէջք կապած
Հիացնելու տենչի փոխան:
Ա. Ա.

«Աչքեր» հատորի անվերնագիր մէկ բանաստեղծութենէն առնուած է վերի քառեակը, որ լրիւ կը բնութագրէ Ալիքեանի անձը, կեցուածքը, բանաստեղծի իր էութիւնը: Այսպէս եղած են հաւանաբար բոլոր կոչեցեալները, խոնարհօրէն հիացած են աշխարհի գեղեցկութիւններուն դիմաց, հիացնելու տենչը ձգելով յաւակնոտ արհեստաւորներուն:

Վերջին տասնամեակին, բանաստեղծութեան անունով հրապարակ հանուած այն սակաւաթիւ հատորներէն «Աչքեր»-ը, որ գրականութեամբ շահագրգիռ մարդոց խանդավառ պատեհութիւն մը կ՛ընծայէ` ճշմարիտ բանաստեղծի մը ներկայութիւնը զգալու: Լոյսով, հրապոյրով, խորհուրդով լի «աչքեր», որոնք անմիջական կապ մը կը հաստատեն ընթերցողին հետ եւ ուրախութեան եւ տխրութեան անբացատրելի շնորհով մը կախարդօրէն կը լիացնեն անոր հոգին:

«Աչքեր»-ուն մէջ տեսնուած, ունկնդրուած ու անձնաւորուած են խոտը, միրգը, թռչունը եւ այլոց ընծայուած է անոնց քնարերգական յատկութիւնը` բոյրը, հրապոյրը, առաւել` «մի ողբակոծ, տագնապալի՜ց լռութիւն», «մեղեդիի մէջ մեղմիկ մեղեդին», եւ տակաւին «սառոյցի սալեր ու սառած խաւար», եւ «բանաստեղծի հողի ճիչ»: Այս «տեւական շարժումների, վերափոխմանց գալարումից» կազմած է Ալիքեան իր քերթուածները, ուշադրութեան ընծայելով իւրաքանչիւրին բեղմնաւոր կողմը.

Այն միակ պահն է հիմա, երբ հառաչով անձկագին
Կաղամախներն աշխարհի յիշում, տենչում են իրար:

Պատկեր, շարժում, յոյզ, գոյութեան տենչ, բաղձանք ու ասացուածքի վայելչութիւն.
Ինչքան կանչեր թափառիկ, շրջասփիւռ տենչ ու հառաչ
Ի գին բեղուն դիպուածի ի՜նչ վատնումներ ապարդիւն
Ես իմ աչքերը առատ հեղեղումին այս յառած,
Իմ օրերին` արգաւանդ նոյն հատնումներն եմ մաղթում:

Տեսանելի, հասանելի աշխարհին մէջ մեզմէ չնկատուած հազար բան նկատած է Ալիքեան, նուրբ, վառվռուն, թրթռուն բազում գեղեցկութիւններ: Մինչեւ անգամ շատ երգուած, վերակառուցուած, փառաբանուած, օրօրուած Մեծասքանչը, Զուարթնոցը, Կոմիտասն ու նորափթիթ մանուկը իւրայատուկ նրբերանգներով ու թարմութեամբ «հանդերձուած» են անոր աչքերուն մէջ: Իւրայատուկ խորքով ու յուզումով տրուած է նոյնպէս ՍասունցիիՆ, Մշեցիին, Վանեցիին, Ակնցիին բնակած կամ երազած երկիրը.

Եւ մի երկիր, որ երբեք յուշանալ չի կամենում,
Պարպուելով աչքերից, հոսում է ողջ սի՜րտն ի վար:

Աբրահամ Ալիքեանի հոգին կ՛ապրի նաեւ ուրիշ կորուստի մը վէրքը, ա՛յն` որ յորդառատ լոյսի մը ծնունդ տալով, մեր դաշտերուն մէջ ծաղիկ ու միրգ յորդեցնելով կը հասնի իւրաքանչիւր հայու, բայց եւ այնպէս կը մնայ նորէն տաղող վէրք.

Ի՜նչ փոյթ լոյսդ սեւանածին, թէ Գեղամայ
Լճի նաեւ չոր յատակում է ճաճանչում,
Ի՜նչ փոյթ, որ կայ այգում մրգի շքեղ ամառ,
Երբ իշխանն է երախաբաց մեռնում անջուր:

Բնութեան չքնաղ հրաշալիքները, ինչպէս նաեւ մարդոց հոգեկան կառոյցը իր թաւալքին մէջ խորտակող ժամանակի մը մէջ կ՛ապրինք, աւանդաբար ու ժառանգաբար մեզի հասած գեղեցկութիւնները դիմազեղծող դա՛ր է մեր դարը, գիտութեան դար, նուիրագործուած արժէքներն ու բարոյական հասկացողութիւնները «ետին պլան» մղող խօլական արշաւ ու բանաստեղծը դառնօրէն ստուգած է, որ`

Գրքային են արդէն հիմա
Սէրն ու բոլոր սիրոյ երգերն, ինչպէս Սաֆոն:
Կատարւում է մի սոսկալի Հիրոսիմա
Հոգիներում, ուր սէրն հիւանդ է սարսափով:

Իբրեւ շունչ, ոգի ու հոգիի փոթորկում` առանձին հմայք մը կը ներկայացնէ «Երբ որ ծովը փոթորկի» ընդհանուր խորագրին տակ Սեւանի հետ կատարուած զրոյցներուն շարքը: Վերջին քառասուն էջերուն վրայ կը ծաւալի փոթորկայոյզ, խորհրդասքող, «Սեւանադրոշմ», «Սեւանօրէն սխրալի» այս բաժինը եւ էջերէն իւրաքանչիւրը կը ծաւալէ խռովիչ ուժ մը: Մեզի ծանօթ սեւանանուէր բանաստեղծութիւննրուն վրայ բացառիկ յաւելում մը կատարուած է այստեղ: Սեւանի հետ կապուած ամէն զրոյց, պատմական, գիտական, բանաստեղծական ամէն առնչութիւն ոգեկոչուած ու միաձուլուած են բանաստեղծին գրչին տակ: Մարդ դիւրութեամբ ու հաճութեամբ կը լսէ ալիքներուն բազմանիշ ձայնը, կը տարուի անոր պեղուած յատակին հարստութեամբ, ափ կ՛ելլէ, կը նայի կղզիին ու բանաստեղծին հետ համաձայնաբար ու դառնօրէն կ՛աղաղակէ`

Քա զանգն անզանգ մի ահազանգ է հիմա:

Հարկ չկայ բառերուն պարփակած իմաստը մանրամասնելու: Ալիքեան հաւաքական յուզումներ խտացնելու գաղտնիքը ունի: Իր բանաստեղծութիւններուն ամէնէն ակնբախ արժանիքներէն մէկը խտութիւն է արդէն: Տողերէն ամէն մէկը, անկախ վերի կամ վարի տողերուն հետ ունեցած յարաբերութենէն, իբրեւ լեզու, պատկեր, խոհ, յոյզ, մթնոլորտ շինող տարր, բանաստեղծութիւն,- ինքնարժէք միաւոր է: Ներկայացող կտորին նկարագիրը պատմումով ըլլայ իրագործելի թէ սուզումով` Ալիքեանի վերաբերումը կը մնայ նոյնը, ան կը ջանայ յառաջ քան զամենայն կշտացնել իր տողը եւ կը վարձատրուի իր յոգնութիւնը, որովհետեւ յոգնեցուցիչ ըլլալու անպատեհութիւնը յաղթահարած կը ներկայանայ ընթերցողին:

Ուրիշ վանք մը եւս ունի Ալիքեան, ուր կայ դարձեալ պատկերաւոր մտածողութիւն կոչուած ուժը հաստատող թանկարժէք նմոյշ մը:

Հին վանքի զանգն է հնչում հողմերից,
Ընդարձակելով միջոցը իր շուրջ:

Հին վանքին յուշարձանային թախիծը չէ, որ գրաւչութիւն կը հաղորդէ պատկերին, ուշագրաւը զանգին գործողութիւնն է, ձայնեղէն ուժով միջոցը գրաւելու անոր թարմութիւնը: Այս թարմութիւնը յաճախադէպ է այս բանաստեղծին մօտ: Թարմ է նոյնիսկ այն պարագային, երբ ծանօթ գետիններու ոտք կը դնէ: Օրինակ, տողերը այբբենական կարգով սկսելու եւ իրարու վրայ գումարելով բանաստեղծութիւն յօրինելու ձեւը կամ նմանաձայն բառերով տող կազմելու ոճը վաղուց ծանօթ է մեզի, բայց մարդ չի տաղտկանար, երբ Ալիքեանի էջերուն մէջ կը տեսնէ`

Շուքերի շշուկ շամանդաղի մէջ
Թափուող թերթերի թռիչք անդադրում,

եւ կամ երբ զգայ, թէ`

Կակաչների միաբերան կանչն է կարմիր.

Բոլոր իրաւ բանաստեղծներուն պէս` Ալիքեան առանձին արժէք մը կ՛ընծայէ արուեստի տարրերուն: Իր տեսողական ու լսողական զգայնութիւններուն միջոցով ստեղծած գեղեցկութիւններու առջեւ` ան յաճախ կը ստիպէ, որ հիացումն ու հարցումը հետեւին իրարու: Եւ արդարեւ, մէկու մը գրչին տակ արահետը «երկչոտ» եղա՞ծ է արդեօք. ուրիշ բանաստեղծ մը հովի զրոյցներ «վերծանա՞ծ» է բնաւ, լսուած սոյլերը «կապոյտ» պատկերներ գծա՞ծ են այլոց հոգիին:

Մեր հին ու արեւմտահայ մշակոյթին հիւթը ներծծած բանաստեղծ է Ալիքեան եւ այդ հանգամանքը բարիքի մը վերածուած է իր մօտ: Ուրիշ արժանիք մը ա՛յն` որ պատուաստուած է իր լեզուն գրաբարեան ասոյթներով ու արեւմտահայերէնի բառագանձով: Իր էջերը ընդունած են «աղապատանքն իր հոգու», հոն «մսկոտ ստուերներ դողում են յուշիկ». կը խլրտի «ճաճանչաւուխտ ներկաս», կը բացուի «հայրենաւանդ ուղին», կը նայի «լռութիւնը, վիթի մեղուշ աչքերով». դեռ կարելի է հոն գտնել «տամուկ մայրամուտ», յիշատակ` «ճիւղերի մէջ խաւարտչին», «տնանկ աղջիկներ», «շրջական» բոյր եւ հրեշտակներ, «Որ ամենայն ի չարէ պաշտպանելու էին մեզ»:

Փնտռուած ու բան չըսող եւ իսկո՛յն մոռցուող բառեր չեն սակայն Ալիքեանի բառերը, բառարաններէն կամ ուրիշներուն մատեաններէն չեն գար, կը բխին իր խառնուածքէն եւ նովին բանիւ հարուստ են սարսուռով, շարժումով, տենդով: Ա՛նգամ մեծ բանաստեղծներուն սեփականութիւնը կարծուած բառերը` շրջասփիւռ (Մեծարենց), կարշնեղ (Վարուժան), մահահանգոյն (Նարեկացի) եւ մասնաւոր շեշտ ստացած միւսները` վարձակը, ռօշնականը, րաբունօրէնը, տարփագինն ու անպարագիծը Ալիքեանի քերթուածներուն մէջ ազատագրուած են մեծերուն ճնշումէն եւ ստացած սեփական կնիք մը:

Ու միայն բառերու պարագային չէ, որ ինքզինք ըլլալու նախանձախնդրութիւն ցոյց տուած է Ալիքեան: Իր բոլոր կտորները հաւասար ուժով չեն ներկայանար հարկաւ: Օրինակ, «Տաղաւար սիրոյ» գլուխին քսան քերթուածներէն հազիւ հինգը կը ջերմացնեն ընթերցողին սիրտը, «Հովն է նորէն», «Քարահունջում», «Ու վիճակուեց մեզ», «Եթէ գայ հիմա», «Ահ, ո՞ւր, ո՞ւր չքուեց» բառերով սկսողները միայն: Այսուհանդերձ, իր տկարութիւններով եւ ուժերով` ինքը ի՛նք է, իր սեփական աշխարհով ու ձայնով, լոյսո՛վ: Իր տաղերգած «Փոսուռաներ»-ուն պէս է, ու փոսուռաներուն համար`

Ի՜նչ փոյթ լճափին լոյս է ու լուսին`
Նրանց կանթեղն է վառւում ինքնամփոփ…
Ո՞վ ասաց խոնարհ փոսուռաներին,
Թէ լոկ սեփական լապտեր ու լամբով
Ջահուած ուղին է անխաբ, ապահո՛վ:

 

«Տպաւորութիւններու հէնքով» գիրքէն

 

 

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )