«Սթրաթֆոր» Կը Գովերգէ Միացեալ Նահանգներ-Ազրպէյճան Ռազմաքաղաքական Գործակցութիւնը

Ամերիկայի Կեդրոնական հետախուզական գործակալութեան` «Սի.Այ.Էյ.»-ի անպաշտօն վերլուծողական հիմնարկը հանդիսացող «Սթրաթֆոր» կայքէջը վերջերս հրատարակեց «Սթրաթֆոր» հիմնադիր եւ տնօրէն Ճորճ Ֆրիտմընի  «Ազրպէյճան եւ Ամերիկա» խորագիրով յօդուածը, որուն մէջ ցայտուն կերպով զգալի են ազրպէյճանամէտ մօտեցումներն ու ռազմաքաղաքական վերլուծումները:

Ճորճ Ֆրիտմըն «Ազրպէյճան եւ Ամերիկա» խորագիրով յօդուածին մէջ կը գրէ, թէ Կովկասը այն կէտն է, ուր երեք մեծ տէրութիւններ` Ռուսիան, Թուրքիան եւ Իրանը զիրար կը խաչաձեւեն: Ներկայիս այդ խաչաձեւման կէտը Ազրպէյճանն է. իրողութիւն մը, որ այդ երկիրը անոնց միջեւ «պատերազմի դաշտի» վերածած է, որովհետեւ նշեալ երեք երկիրներուն սահմանակից է: Ազրպէյճան ժամանակին խորհրդային կայսրութեան գանձն էր, սակայն այսօր աշխարհագրական շատ վտանգաւոր դիրքի մը վրայ գտնուող անկախ պետութիւն մըն է:

Ֆրիտմըն կը գրէ, որ Միացեալ Նահանգներու արտաքին քաղաքականութեան մասնագէտները երկու խումբի կը բաժնուին: Առաջինը իրապաշտներն են, որոնք կը հաւատան, թէ Միացեալ Նահանգներ պէտք է իրենց ազգային շահերը պաշտպանեն: Ինչ որ տրամաբանական կը թուի, մինչեւ անոնց հարց տրուի, թէ ազգային շահ ի՛նչ կը նշանակէ: Երկրորդ խմբակը կազմուած է գաղափարապաշտներէ, որոնք կ՛ուզեն ամերիկեան ուժը օգտագործել բարիք գործելու համար, ինչպէս` ժողովրդավարութիւն հաստատելու կամ մարդկային իրաւանց բռնաբարումները կասեցնելու, ինչ որ լաւ գաղափար մըն է, մինչեւ իրենց հարց տրուի, թէ այդ մէկը ինչպէ՞ս կը մտածեն իրագործել: Ընդհանրապէս պատասխանը այն է, որ պէտք է միջամտել, սակայն` միայն վատ մարդիկը սպաննել: Բայց եւ այնպէս, այդպիսի պարագաներու ընթացքին վատերն ու բարիները իրարմէ զատորոշելը շատ դժուար է:

Վերադառնալով Ազրպէյճանի նիւթին` Ֆրիտմըն կը գրէ, որ Ազրպէյճան Ռուսիոյ Տաղստան շրջանին սահմանակից է, իսկ Իրանի հիւսիսի ազրպէյճանական շրջանին կամ Ատրպատականին: Ազրպէյճանցիներուն մեծամասնութիւնը կ՛ապրի Իրանի մէջ, ուր անոնք երկրին մեծագոյն ազգային փոքրամասնութիւնն են (այաթոլլա Ալի Խամենէին ազերի է): Ազրպէյճան աշխարհիկ երկիր մըն է եւ ինքզինք իրանեան շիի ահաբեկչութենէն եւ հիւսիսի սիւննի ահաբեկչութենէն վտանգուած կը զգայ: Ազրպէյճան, 1990-ական թուականներուն Լեռնային Ղարաբաղի հարցով, ռուսերուն աջակցութիւնը վայելող Հայաստանի դէմ պատերազմ մը մղեց եւ կորսնցուց: Այժմ Հայաստանի մէջ ռուսական ուժեր տեղակայուած են: Ռուսիոյ հետ սերտ կապեր ունեցող կառավարութիւն մը կը թուի փոխարինած ըլլալ Վրաստանի ամերիկամէտ կառավարութիւնը: Ազրպէյճան ինքզինք դժուար կացութեան մէջ կը գտնէ, եւ երկրին Ռուսիոյ ու Իրանին միջեւ գտնուիլը կացութիւնը վտանգաւոր կը դարձնէ: Այս շրջանին մէջ թէ՛ Իրանին եւ թէ՛ Ռուսիոյ հակադրուած աշխարհիկ պետութիւն մը ըլլալը սովորական երեւոյթ մը չէ:

Ազրպէյճան, ամերիկեան տեսանկիւնէն, ունի նաեւ մէկ այլ ռազմավարական յատկութիւն մը` ուժանիւթը: Ռուսիա եւրոպական երկիրներուն ռուսական ուժանիւթէն կախեալ ըլլալու վիճակը պահպանելու եւ խորացնելու ռազմավարութիւնը որդեգրած է` մեկնելով այն տեսութենէն, թէ այդ մէկը իր ազդեցութիւնը պիտի աճեցնէ եւ ռուսական ազգային ապահովութեան դէմ վտանգները նուազեցնէ: Այս ռազմավարութեան երկրորդ հանգրուանը եւրոպացիներուն, ներառեալ Թուրքիոյ այլընտրանքները սահմանափակելն է:

Այնպիսի պահու մը, երբ Եւրոպան տկար ու անկազմակերպ է, արեւմտամէտ պետութիւնները կայունացնելու համար շրջապատին վրայ Ռուսիոյ ունեցած ազդեցութիւնը սահմանափակելը ամերիկեան շահերէն կը բխի: Իրանեան ազդեցութեան սահմանափակումն ու Իրանի մէջ ազերի բնակչութեան ազդելու բեմ մը պահելը եւս Միացեալ Նահանգներու շահերէն կը բխի: Սակայն ամերիկեան ուժն ու շահերը իրենց սահմանը ունին: Միացեալ Նահանգներ պատերազմի չեն կրնար դիմել եւ կրնան աջակցիլ միայն այն երկիրներուն, որոնք իրենց ազգային ապահովութեան գլխաւոր պատասխանատուութիւնը կը ստանձնեն: Միացեալ Նահանգներ այդ անվտանգութեան ապահովման գլխաւոր աղբիւրը չեն կրնար ըլլալ:

Այս իրողութիւնը Ազրպէյճանի հետ Միացեալ Նահանգներու յարաբերութիւնները հետաքրքրական կը դարձնէ: Ազրպէյճան Միացեալ Նահանգներու հակադրուած երկու երկիրներու` Ռուսիոյ եւ Իրանի միջեւ ռազմավարական դիրքի մը վրայ կը գտնուի: Ազրպէյճան դէպի Աֆղանիստան մատակարարումներու իբրեւ գլխաւոր ուղի ծառայած է: Ազրպէյճան կ՛ուզէ Միացեալ Նահանգներէն զէնք գնելու կարելիութիւնն ունենալ: Ընդհանուր առմամբ, Միացեալ Նահանգներ մերժած են այդ խնդրանքը, ուստի ազրպէյճանցիները դիմած են իսրայէլացիներուն, որոնց հետ սերտ կապեր ունին:

Ազրպէյճան Ամերիկայի ամբողջական դաշնակիցի մը բոլոր յատկութիւններն ունի. ռազմավարական դիրք ունի, ինչպէս նաեւ Իրանի մէջ իրադարձութեանց ազդելու եւ ուժանիւթի այլընտրանք մը տրամադրելով Եւրոպայի մէջ Ռուսիոյ ազդեցութիւնը սահմանափակելու հնարաւորութիւն կ՛ընծայէ: Իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով ան պէտք ունի զէնքերու, որոնց համար պատրաստ է վճարելու: Սակայն Միացեալ Նահանգներ անոր զէնքի մատակարարումը կը սահմանափակեն` երկու պատճառով. առաջինը Միացեալ Նահանգներու ցեղագրական քաղաքականութիւնն է: Ամերիկայի ուժեղ հայ համայնքը Լեռնային Ղարաբաղի շրջանին շուրջ վէճին պատճառով Ազրպէյճանի դէմ է: Միացեալ Նահանգներու մէջ ազրպէյճանական լոպին չէ կրցած հայկական լոպիին ազդեցութեան հետ մրցիլ: Ուստի Քոնկրեսի մէջ դէպի Ազրպէյճան զէնքի առաքումները արգելակելու ճնշում գոյութիւն ունի եւ նոյնիսկ դեսպան մը նշանակելը դժուար է:

Երկրորդ պատճառը աւելի նշանակալից է: Մարդկային իրաւանց պաշտպաններ, ներառեալ անոնք, որոնք արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ կը գտնուին, յայտնած են, թէ ազրպէյճանական կառավարութիւնը բռնակալ եւ փտած է: Ուստի անոնք Ազրպէյճանի զէնք ծախելուն դէմ կանգնած են:

Երկիր մը 20 տարուան ընթացքին խորհրդային հանրապետութենէն մը փտածութենէ զուրկ կամ ազատական ժողովրդավար պետութեան չի վերածուիր, մանաւանդ երբ երեք կողմերէ` Իրանի, Ռուսիոյ եւ Հայաստանի նման թշնամական երկիրներով պաշարուած է: Երբ նախկին խորհրդային հանրապետութիւնները աչքէ անցընենք կը տեսնենք, թէ Ազրպէյճան արտակարգ երեւոյթ մը չէ: Եթէ Ազրպէյճան այս պատճառներով անտեսելի է, ապա նախկին Խորհրդային Միութեան մէջ դժուար է գտնել երկիր մը, որուն հետ Միացեալ Նահանգներ կրնան դաշնակցիլ:

Ֆրիտմըն կը գրէ, որ զինք կ՛անհանգստացնէ «Արաբական գարունի ախտը» մարդկային իրաւանց պաշտպաններուն այն ենթադրութիւնը, թէ բռնակալ վարչակարգի մը ընդդիմացող ամբոխը նուազ բռնակալ կառավարութիւն մը պիտի ստեղծէ: Ան կը նշէ, որ 1979-ին Իրանի շահին դէմ տեղի ունեցած ցոյցերը այդ վարկածը կը ջրեն, աւելցնելով, որ նոյնը կարելի է ըսել Ազրպէյճանի պարագային: Վարչակարգը, որքան ալ քննադատելի ըլլայ, դժուար է երեւակայել, թէ անոր այլընտրանքը աւելի ազատական կամ թափանցիկ պիտի ըլլայ: Իրանեան հովանաւորութիւնը վայելող այլընտրանք մը Իրանի նման պիտի ըլլայ, իսկ Ռուսիոյ հովանաւորութիւնը վայելող այլընտրանք մը` Ռուսիոյ:

Ազրպէյճան Միացեալ Նահանգներու համար կարեւորութիւն կը ներկայացնէ ոչ թէ իր բարոյական յատկութեան համար, այլ որովհետեւ Ռուսիոյ եւ Իրանի միջեւ խրուած սեպ մըն է: Ներկայ վարչակարգին յաջորդող որեւէ վարչակարգ հաւանաբար բարոյական գետնի վրայ աւելի վատ պիտի ըլլայ եւ թերեւս` Միացեալ Նահանգներու հակադրուած: Ազրպէյճանական քարիւղը Ռուսիոյ եւ Իրանին ձեռքը անցնիլը Թուրքիոյ վրայ ճնշումը պիտի աճեցնէ եւ Ռուսիոյ սահմանամերձ երկիրներուն համար ուժանիւթի այլընտրանքները սահմանափակէ:

Փոխան չնախատեսուած տագնապներու հարցով անակնկալ ռազմական հակադարձութիւններու` Միացեալ Նահանգներ պէտք է ռազմավարական գործընկերներու աջակցելու երկարաշունչ եւ նուազագոյն վտանգ պարունակող ռազմավարութիւն մը որդեգրեն: Անկախ Ազրպէյճան մը Ռուսիոյ եւ Իրանի կոկորդին մնացած ոսկոր մըն է, ինչպէս նաեւ` Թուրքիոյ համար ուժանիւթի աղբիւր մը: Աւելի՛ն. Ազրպէյճան դրամ կը վճարէ զէնքերու համար, որոնք ազրպէյճանցի զինուորներու կողմէ պիտի գործածուին եւ ոչ թէ ամերիկացիներու:

Ան կը գրէ, որ ներկայիս իրենց արտաքին քաղաքականութեան համար կայուն շրջագիծ մը ստեղծելու Միացեալ Նահանգներու կարողութիւնն է, որ Ազրպէյճանի մէջ քննութեան կ՛ենթարկուի:

Ֆրիտմըն իր երկարաշունչ յօդուածը կը փակէ` նշելով, որ թէ՛ Հիթլեր եւ թէ՛ Ստալին կը հասկնային, թէ Պաքուի վերահսկելը Եւրոասիոյ տարածքը վերահսկել կը նշանակէ: Ուժանիւթի իրողութիւնները ներկայիս փոխուած են, սակայն Պաքու իր կենսական կարեւորութիւնը կը պահէ:

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )