Արշակ Ֆէթվաճեան (1863-1947). Հայ Մշակոյթի Կոթողներուն Եւ Ազգային Աւանդներուն Անզուգական Նկարիչը

Ն.

Հոկտեմբեր 7-ին, 66 տարի առաջ, Միացեալ Նահանգներու Մետֆըրտ քաղաքին մէջ 84 տարեկանին վախճանեցաւ հայկական արդի նկարչութեան մեծատաղանդ դէմքերէն Արշակ Ֆէթվաճեան:

1890-ականներէն սկսեալ, Արշակ Ֆէթվաճեան նկարչի իր տաղանդն ու արուեստաբանի իր հմտութիւնը ի սպաս դրաւ հայ ժողովուրդի մշակութային հարստութեան անմահացումին: Շրջեցաւ Հայաստանի տարածքին եւ գեղանկարներով ու գծանկարներով յաւերժացուց հայկական ճարտարապետութեան հոյակերտ` կանգուն մնացած թէ կիսաւեր կոթողները, հայոց ազգային տարազներն ու յուշարձանները:

Յատկապէս Անիի աւերակ կոթողները սքանչելի արուեստով ու ճշգրտութեամբ պատկերող ջրանկարներու իր շարքով` Արշակ Ֆէթվաճեան գագաթ մը նուաճեց հայկական արդի նկարչութեան մէջ: Իսկ երբ հայ ժողովուրդը 28 մայիս 1918-ին նուաճեց իր անկախութիւնը եւ հիմը դրաւ Հայաստանի Հանրապետութեան, մեծատաղանդ նկարիչը եղաւ հեղինակը հայոց պետականութեան առաջին թուղթէ դրամանիշներուն եւ նամակադրոշմներուն:

Հայաստանի անկախութեան կործանումն ու խորհրդային ամբողջատիրութեան պարտադրումը պատճառ դարձան, որ Արշակ Ֆէթվաճեան իր հերթին տարագիր դառնայ: 1920-ականներու սկիզբը կարճ ժամանակով ապրեցաւ Փարիզ, ապա վերջնականապէս հաստատուեցաւ Մ. Նահանգներ, ուր անցուց իր կեանքին վերջին 25 տարիները: Խորհրդայինները սեւ ցանկի վրայ դրին մեծատաղանդ հայ նկարիչին եւ երկար տասնամեակներ հայրենի հայութիւնը չկրցաւ ըստ արժանւոյն ճանչնալ ու գնահատել իր արժանաւոր զաւակը: Իր կեանքի վերջալոյսին Ֆէթվաճեան որոշած էր հայրենիք ներգաղթել, բայց հիւանդութիւնը խանգարեց: Մեծարժէք նկարիչին կտակը եղաւ իր հաւաքածոն ու աճիւնը փոխադրել Հայաստան, ինչ որ իրականացաւ:

Հայաստանի վերանկախացման առաջին խմորումներուն հետ իսկ, նոյնինքն հայրենի իրականութեան մէջ, հայ մշակոյթի հարստութեանց եւ ազգային մեր աւանդներուն տէր կանգնող մտաւորականներու եւ արուեստի գործիչներու ջանքերով` առաջնահերթաբար վերարժեւորուեցաւ տաղանդն ու վաստակը Ա. Ֆէթվաճեանի:

Յատկապէս արուեստագիտութեան դոկտոր Լեւոն Չուգասզեան, «Արշակ Ֆէթվաճեան» անունը կրող եռալեզու (հայերէն, անգլերէն եւ ռուսերէն) իր գիրք-ալպոմով, հայոց աշխարհով մէկ վերականգնեց տեղն ու արժէքը հայ ժողովուրդի բացառիկ այս տաղանդաւորին` ամրագրելով, որ «Արշակ Ֆէթվաճեանը շնորհալի (վիրտուոզ) ջրանկարիչ է: Ջրաներկով ստեղծուած նրա աշխատանքները նուրբ ընկալման հրաշակերտներ են, իսկ իւղաներկով կատարուած պատկերները դիտողականութեան ուժեղ դրսեւորումներ եւ մասնագիտական բարձր պատրաստուածութեան արտայայտութիւններ: Բացառութեամբ Վարդգէս Սուրէնեանցի, Արշակ Ֆէթվաճեանին ժամանակակից եւ ոչ մի հայ նկարիչ չի ունեցել անգամ կողմնակի մանրամասները նկատելու եւ արձանագրելու այդչափ քննական եւ տեսողական սրութիւն:

«Արշակ Ֆէթվաճեանը հայ նկարիչների համաստեղութեան մէջ առաւել միջազգային հնչեղութիւն ունեցող վարպետներից է: 19-րդ դարի վերջի եւրոպական եւ հայկական իրականութեան հետ առնչուող նրա գեղագիտական դիրքորոշումների ու ոճի շնորհիւ, նա որոշակի շատ կարեւոր ցուցահանդէսների փնտռուած մասնակիցն է դարձել եւ արժանացել բազմաթիւ առանձին յօդուածների ու յիշատակուել բազմաթիւ գրքերում»:

Արշակ Ֆէթվաճեան ծնած էր Տրապիզոն, 1863 թուական հոկտեմբեր 1-ին, հայ յաջողակ առեւտրականներու տոհմական յարկին տակ: Նախնական ուսումը ստացաւ Տրապիզոնի ազգային վարժարանին մէջ, ապա ուղարկուեցաւ Պոլիս, որպէսզի արուեստներու նկատմամբ իր սէրն ու բնատուր շնորհները զարգացնէ Կոստանդնուպոլսոյ կայսերական գեղարուեստի վարժարանին մէջ, որուն անդրանիկ շրջանաւարտներէն եղաւ 1887-ին: Այնուհետեւ մեկնեցաւ Հռոմ, ուր չորս տարի ուսանեցաւ Գեղարուեստի ակադեմիային մէջ` աշակերտելով Չեզարէ Մաքքարիին: 1891-ին, ուսման աւարտին, մասնակցեցաւ Իտալիոյ նկարիչներու ազգային ցուցահանդէսին: 1891-էն մինչեւ 1895 Ֆէթվաճեան աշխատեցաւ Վիեննայի մէջ, ուրկէ անցաւ Սանթ Փեթերսպուրկ, մօտէն ծանօթացաւ ռուսական նկարչութեան արդի հոսանքին եւ դարձաւ Ռուսաստանի նկարիչներու ընկերութեան անդամ:

Բայց հայրենի հողի կանչը զինք բերաւ Անդրկովկաս, հաստատուեցաւ Թիֆլիս, ուրկէ ձեռնարկեց պատմական Հայաստանի տարածքին իր հետազօտական շրջապտոյտներուն: Նկարեց հայկական հնագոյն յուշարձանները` ստեղծելով աւելի քան 2000 մատիտանկար ու ջրաներկ աշխատանքներ: Ստեղծեց նաեւ հայ պետական գործիչներու, հայոց պատմութեան, դիցաբանութեան եւ ազգագրական թեմաներով աշխատանքներ, ինչպէս եւ` վերարտադրութիւններ կատարեց հայկական մանրանկարչութեան նմուշներէն:

Արշակ Ֆէթվաճեան երեւոյթ էր նաեւ իբրեւ արուեստաբան, որ ոչ միայն մամուլի էջերուն լոյս ընծայեց գեղագիտական մեծարժէք յօդուածներ, այլեւ առանձին հատորներով հրատարակութեան յանձնեց հայկական ճարտարապետութեան նուիրուած իր ուսումնասիրութիւններն ու նկարազարդումները: Ֆէթվաճեանի հետաքրքրութիւնները ընդգրկեցին հայկական ճարտարապետութեան ուսումնասիրութիւնը, գիրքերու ձեւաւորումը, հայկական ազգային տարազներու եւ ասեղնագործութեան արուեստին ներկայացումը:

Անդամ էր Ջրանկարիչներու միջազգային ընկերութեան:

Արշակ Ֆէթվաճեանին նուիրուած իր գնահատանքին մէջ Հայաստանի մշակոյթի նախարարութեան կայքէջը կը կատարէ հետեւեալ արժեւորումը.

«Շրջելով Հայաստանի գրեթէ բոլոր պատմական վայրերով` նա չափագրել, նկարել է բազմաթիւ յուշարձաններ, հայ ազգագրական տիպեր, հանդերձներ, իրագործել` վերականգնողական աշխատանքներ, գրել բազմահատոր երկեր` հայկական ճարտարապետութեան պատմութեան մասին: Հայրենասէր արուեստագէտը նկարել է 6-13 դդ. արեւմտեան եւ արեւելեան Հայաստանի յուշարձանները (աւելի քան 2000 գրաֆիկական թերթ), որոնց պսակն են հանդիսանում ջրանկար «Անի»-ները: Վերջիններս` Ա. Ֆէթվաճեանը պատկերել է գեղարուեստականին համարժէք հնագիտական, պատմական ճշգրտութեամբ: Այս աշխատանքներն ընկալւում են որպէս ճարտարապետական բնանկարի հիանալի գործեր` օժտուած գեղարուեստական ուժի ներգործութեամբ: 1918 թ. Էջմիածնում ստեղծել է տարազների ջրանկար շարք, որն այսօր էլ գերում է հագուստների մանրամասները վերարտադրելու իւրօրինակ վարպետութեամբ: Կատարողական վարպետութեան առումով` Ա. Ֆէթվաճեանը, անտարակոյս, ջրանկարի ամենախոշոր վարպետներից մէկն է հայկական կերպարուեստում»:

Իսկ Արշակ Չոպանեանի վկայութեամբ` «ինչպէս Կոմիտաս Վարդապետը, որ բուն հայ երաժշտութիւնը գտնելէ եւ ուսումնասիրելէ ետք, ճանչցուց զայն եւրոպացւոց, Ֆէթվաճեան ալ փայլուն ջանքեր ըրաւ հայ ճարտարապետութիւնն ու քանդակագործութիւնը արեւմուտքի գեղասէրներուն ծանօթացնելու»:

Այս տարի լրացաւ նաեւ ծննդեան 150-ամեակը հայ մշակոյթի մեծավաստակ արուեստագէտին եւ Արշակ Ֆէթվաճեան այսօր ազգային հպարտութեան անխառն աղբիւր է հայրենի թէ օտար հորիզոններու տակ հայեցի կազմաւորման հնարաւորութիւն ունեցող նորահաս մեր սերունդներուն համար:

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )