Հայ Եկեղեցւոյ Լուսապսակ Սուրբեր. Սուրբ Սահակ Պարթեւ Հայրապետ Լուսաւորիչ Միտքերու

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Սահակ Կաթողիկոսին Թողած
Թարգմանական, Ծիսական Ու
Գրական Աւանդը

Sahag-Mesrob18Ինչպէս արդէն համապատասխան գլուխի տակ շեշտեցինք, Սահակ կաթողիկոս թէ՛ գիրերու գիւտին ետին կանգնած մղիչ ուժը հանդիսացաւ եւ թէ՛ Աստուածաշունչի թարգմանութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն ունեցաւ: Սահակ եւ Մեսրոպ իրենց աշակերտներով հիմերը դրին հայկական դպրութեան եւ ազգային մշակոյթին: Այդ անփոխարինելի ծառայութեամբ անոնք ապահովեցին այս ժողովուրդին գոյատեւումը դարէ դար, Հայ եկեղեցւոյ սրբազան կամարներուն տակ:

Յաճախ ըսուած է. այսուհանդերձ, կ՛արժէ կրկնել հազար անգամ: Առանց մեր սեփական գիրի ու գրականութեան` մենք շատոնց ձուլուած կ՛ըլլայինք թիւով ու զէնքի զօրութեամբ մեզմէ շատ աւելի հզօր կայսրութեանց մէջ:

Աստուածաշունչի թարգմանութեան առընթեր անհրաժեշտ էր կատարել խորհրդակատարութեանց եւ ժամերգութեանց բնագիրներու հայացումը: Եկեղեցւոյ ամէնօրեայ գործածութեան համար պէտք էր ունենալ հայերէն ծիսարանը: Ուստի աստիճանաբար թարգմանուեցան, խմբագրուեցան մկրտութեան ու դրոշմի, նշանօրհնէքի եւ պսակի, աշխարհականներու եւ եկեղեցակններու թաղման, պատարագամատոյցի` խորհրդատետրի եւ, վերջապէս, ձեռնադրութեան եւ օծման գիրքերը:

Կորիւն Սքանչելի (Գլ. ԺԹ.) այս մասին ունի հետեւեալ կարեւոր վկայութիւնը. «Իսկ երանելի Սահակը նախօրօք` կանխաւ յունարէնէ հայերէնի դարձուցած էր (հայացուցած էր) եկեղեցական գիրքերու ամբողջութիւնը եւ բազմաթիւ հայրապետներու իմաստութիւնը: Այնուհետեւ Եզնիկ [վարդապետի] հետ սկսաւ առաջուան յանկարծագիւտ արագօրէն կատարուած [Սուրբ Գիրքի] թարգմանութիւնը հաստատել ստոյգ օրինակներով: [Տակաւին] Աստուածաշունչի բազմաթիւ մեկնութիններ թարգմանեցին»:

«Եկեղեցական գիրքերու ամբողջութիւն» ըսելով` պէտք է հասկնանք եկեղեցւոյ մէջ գործածուող գիրքերը` ժամագիրք, պատարագամատոյց, սաղմոսարան եւ այլն. իսկ «Աստուածաշունչի մեկնութիւններ» թարգմանեցին կը նշանակէ` Սուրբ Գիրքը ճիշդ հասկնալու տեսակէտէն բացատրական գիրքեր:

Երբ ակնարկ մը նետենք գիրերու գիւտէն մինչեւ Սահակի վախճանը երկարող` շուրջ 30 տարուան շրջանին (406և438) յունարէնէ եւ ասորերէնէ թարգմանուած գիրքերու վրայ, եւ եթէ անոնց վրայ աւելցնենք ինքուրոյն ստեղծագործական կրօնական գրութիւնները` շարականներ, աղօթքներ, մաղթանքներ, տաղեր, գանձեր եւ այլն, իրապէս այդ բոլորը հիացումի եւ երախտագիտութեան զգացումով կը լեցնէ մեր հոգիները: Այնքան տպաւորիչ է ցանկը այդ գիրքերուն` սկսեալ սուրբերու վկայաբանական գրութիւններէն (martyrology), եկեղեցւոյ հայրերու մեկնողական եւ ջատագովական գրականութենէն (patrology), մինչեւ պատմագրութեան եւ փիլիսոփայութեան վերաբերող աշխատասիրութիւնները: Երբ ծանօթանանք անոնց բովանդակութեան, այն ատեն կրնանք իսկական գնահատականը տալ Սահակի, Մեսրոպի եւ անոնց երէց եւ կրտսեր աշակերտներուն ճիգերով իրագործուած գրական վաստակին:

Թէեւ յաճախ չէ յիշուած անոնցմէ իւրաքանչիւրի թարգմանիչին կամ խմբագրողին անունը, այսուհադերձ, մէկ բան յստակ է, որ այդ ծաւալուն թարգմանական եւ ստեղծագործական աշխատանքին գլուխը կանգնած էր Սահակ կաթողիկոս իր ասորերէն եւ յունարէն լեզուներուն քաջածանօթ ըլլալու հանգամանքով եւ հայ միտքը ի խաւարէ ի լոյս առաջնորդելու նպատակադրուած գործունէութեամբ:

Ճիշդ է որ այսօրուան մեր ունեցած ժամագիրքը այն չէ, ինչ որ էր ՍահակևՄեսրոպի ժամանակ: Դարերու ընթացքին ան աւելի ճոխացած, դասաւորուած եւ վերջնական ձեւ է ստացած, սակայն անոր առաջին էջին վրայ անջնջելիօրէն դրոշմուած «ԱՐԱՐԵԱԼ ՍՐԲՈՑ ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑՆ ՄԵՐՈՑ ՍԱՀԱԿԱՅ ԵՒ ՄԵՍՐՈՊԱՅ» խորագիրը կը վկայէ, որ անոր հնագոյն մասերուն հեղինակները եղած են Սահակն ու Մեսրոպը:

Այս գրութեան նպատակէն դուրս է մեր ծիսարանի, ժամագիրքի եւ առհասարակ թարգմանական գրականութեան մասնագիտական հարցերով զբաղիլը: Կ՛ուզէինք միայն նշել, որ Սահակ կաթողիկոսին կը վերագրուին նաեւ շարք մը շարականներ, ինչպէս, օրինակ, Աւագ շաբթուան շարականները. իսկ «Կանոնագիրք հայոց»-ին մէջ ունինք 6 գլուխներէ եւ 55 յօդուածներէ բաղկացած կանոնախումբ մը, որուն հեղինակն է Սահակ հայրապետ: Վերջապէս իր անունով մեզի հասած են «Գիրք թղթոց»-ի մէջ գտնուող հետեւեալ երկու նամակները.-

1.- Թուղթ առ Պրոկղ եպս. Կ. Պոլսոյ:

2.- Թուղթ առ Ակակ եպս. Մելիտինացի:

Այս համառօտ տեղեկութիւններէն անկախ, կ՛ուզէինք կարեւորութեամբ նշել, որ Սահակ կաթողիկոսէն մեզի փոխանցուած անգին աւանդը անոր անձին օրինակն է. որպէս լուսաւորիչ միտքերու, հայրենանուէր ու քաջարի հովուապետ` ան եղած է եւ կը շարունակէ ըլլալ ներշնչումի անսպառ աղբիւր բոլոր անոնց համար, որոնք կ՛ուզեն քալել Թարգմանիչ վարդապետներու դէպի աղբիւրը լոյսին տանող ուղիէն*:

*Ինչպէս մեր այս գրութեան ներածականին մէջ յիշեցինք, հայոց գիրերու գիւտի ու Աստուածաշունչի թարգմանութեան եւ անոնց յարակից հարցերու վերաբերեալ, բացի սկզբնաղբիւրներ` Կորիւնէն, Փարպեցիէն եւ Խորենացիէն, կան բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ, որոնք լոյս տեսած են առանձին հատորներով կամ մամուլով: Ստորեւ կ՛ուզենք, յիշատակել, լոկ առ ի գիտութիւն, անոնցմէ քանի մի հատը` որպէս նմուշներ, ուր կարելի է` ի միջի այլոց, անհրաժեշտ տեղեկութիւններ գտնել Սահակ Պարթեւի կենսագրութեան, ժամանակակից դաւանական խնդիրներու եւ թարգմանական գրականութեան մասին: Տեսնել` Օրմանեան, «Ազգապատում», յատկապէս նախնեաց թարգմանութեան մասին, թիւ 187: Մ. Աբեղեան, «Հայոց հին գրականութեան պատմութիւն», գիրք առաջին (տպարան «Սեւան», 1955, Պէյրութ), էջ 91և101: «Թարգմանական եւ Վարքաբանական գրականութեան մասին», Ս. Հայրապետեան, «Հայոց հին եւ միջնադարեան գրականութեան պատմութիւն» (1988, Անթիլիաս), էջ 108և115: Ս. Սահակի վերագրուած թարգմանութեանց, շարականներու, հաստատած կանոններու եւ նամակներու համար տեսնել Նորայր եպս. Պողարեան, «Հայ գրողներ» (1971, Երուսաղէմ), էջ 5և8: Ընդարձակ կենսագրութեան համար` «Վարք սրբոց», հրատարակութիւն Հայ առաքելական եկեղեցասիրաց եղբայրակցութեան (1970, Պէյրութ), էջ 469և484: Նաեւ` Շնորհք արք. Գալուստեան, «Հայազգի սուրբեր (Երեւան, 1997), էջ 66և74: Յատկապէս ժամերգութեանց եւ հայրաբանական գրականութեան թարգմանութեանց համար տեսնել K. Sarkissian, «A Brief Introduction to Armenian Christian Literature» (London, 1960), pp. 13-30: Հայերէն Աստուածաշունչի ձեռագիրներու, նկարազարդումի եւ տպագրութեան մասին տեսնել V. Nersessian, «The Bible in the Armenian Tradition, 2001», Լոնտոն. Թարգմանչաց եւ թարգմանական գրականութեան մասին` Ժան Փիեռ Մահէի յօդուածը, էջ 40և61, «Armenie entre Orient et Occident» հատորին մէջ, (Փարիզ, 1996), sous la direction de Reymond M. Kevorkian: Թարգմանուած այս երկերը մեծ կարեւորութիւն ունին առհասարակ աստուածաբանական գրականութեան համար, յատկապէս ծիսական, դաւանաբանական, հայրաբանական, պատմագիտական խնդիրներու պարզաբանման նպատակով: Նկատի ունենալով որ դարերու ընթացքին այդ գրութեանց մէկ մասի իսկական բնագիրները կորսուած են, այսօր անոնք պահպանուած են` որպէս քրիստոնէական գրականութեան գանձեր, շնորհիւ իրենց հայերէն թարգմանութեանց, շնորհիւ Սահակ-Մեսրոպի եւ անոնց երէց ու կրտսեր աշակերտներու ջանքերուն` Թարգմանչաց վարդապետացն մերոց, որոնք ինչպէս 5-րդ դարու առաջին կէսին, նոյնպէս հետագային այնքա՜ն խոնարհ ու համեստ մարդիկ եղած են, որ իրենց անունները չեն յիշած իրենց կատարած թարգմանութեանց տակ:

 

(Շար. 14)

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )