Ս. Յակոբ Մծբնացիէն Մինչեւ Յակոբ Տիլաչար (Թրքահայ Լեզուաբան Ու Համայնագէտ Յակոբ Մարթայեանի Մահուան 35-Ամեակին Առիթով)

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Ի՞նչ Կը Պատմէ Ռ. Հատտէճեան

HAGOP-DILACAR-3Հայ մշակոյթին հետ Յակոբ Մարթայեանին ունեցած խորունկ կապերուն մասին շահեկան տեղեկութիւններ ունի պոլսահայ գրող ու «Մարմարա»-ի խմբագրապետ Ռ. Հատտէճեան` իր «Օտարականներ աշխատասենեակիս մէջ» յուշատետրային հատորաշարին մէջ (2002, Պոլիս):

Ըստ Հատտէճեանի (որ մեծանուն լեզուաբանին մտերմութիւնը վայելեր է 1940-ական թուականներու վերջերէն սկսեալ), Տիլաչար իր կնոջ` Մելինէին հետ թէեւ կ՛ապրէր Անգարա, հայ կեանքէն հեռու եւ կղզիացած, բայց հայերէն խօսելու, հայ մտաւորականներու հետ յարաբերելու տեւական կարօտ մը ունէր: Ան իր զաւակը` Վահէն Անգարայէն Պոլիս ղրկեր էր յօժարակամ, որպէսզի տեղւոյն Մխիթարեան վարժարանին մէջ ուսանէր ու հայեցի կրթութիւն ստանար, հայկական տոհմիկ մթնոլորտի մէջ կազմաւորուէր անոր ինքնութիւնը, չփրթէր հայ կեանքէն…

Հատտէճեան կը պատմէ, որ երբ առաջին անգամ Անգարայի մէջ այցելեց Մարթայեաններուն բնակարանը, հոն` հիւրասենեակին մէջ տեսաւ շատ խոշոր վանդակ մը, որուն մէջ զետեղուած ճիւղերու եւ կանաչութիւններու միջեւ կ՛ոստոստէր… սկիւռ մը:

Ասիկա անջնջելի տպաւորութիւն մը պիտի մնար իրեն համար:

Բայց շշմեցուցիչ բո՛ւն պատկերը պիտի պարզուէր քիչ յետոյ, երբ Հատտէճեան (այն օրերուն դեռ հազիւ 23 տարեկան) պիտի առաջնորդուէր Մարթայեանին աշխատասենեակը ու դէմ յանդիման կանգնէր անոր վիթխարի գրադարանին: Հազարաւոր հաստափոր ու մեծահասակ գիրքեր, բառարաններ եւ հանրագիտարաններ, որոնք պատերը կը ծածկէին` գետնէն մինչեւ առաստաղ… Երիտասարդ այցելուն տակաւին պիտի շշմէր նաեւ ի տես Մարթայեանի  սուր եւ արտակարգ յիշողութեան: «Այսօրուան իմաստով` համակարգիչ մը, որուն որեւէ մէկ կոճակին վրայ կոխելով կրնայիր նոյն րոպէին իսկ ծովածաւալ տեղեկութիւն ստանալ որեւէ նիւթի մասին, թիւերով ու թուականներով, անհամար անուններով ու վերլուծումներով», կը գրէր ան: Հատտէճեան կը յիշեցնէ, որ 60-ական թուականներուն Յակոբ Տիլաչար յաճախ Պոլիս կու գար եւ կը  սիրէր մէկտեղուիլ հայ երիտասարդ գրողներու հետ: Այս վերջինները կը կախարդուէին իր խօսքերէն ու զրոյցներէն, կ՛անդրադառնային, որ հայ մշակոյթի ովկիանոսը գաղտնիք մը չունէր այս համայնագէտ մարդուն համար:

Առիթով մը Մարթայեան անոնց ցոյց տուած էր ափի մեծութեամբ ձեռագիր գրքոյկ մը, զոր ինք իր ձեռքով պատրաստած էր, եւ ուր իւրաքանչիւր էջի վրայ դրոշմած էր աշխարհի հին ու նոր բոլոր լեզուներով եւ այբուբեններով «ՅԱԿՈԲ» անունը: Եւ այդ գրքոյկն ալ կոչած էր «ՅԱԿՈԲԱՊԱՏՈՒՄ»…: Հատտէճեան այդ մասին կը գրէ. «Այս գրքոյկով թէեւ ան մէկ կողմէ մեծարած ու պատուած էր իր ծնողքին կողմէ իրեն նուիրուած Յակոբ անունը, բայց միւս կողմէ ալ այդ կերպով ան բոլորին ցոյց տուած էր, թէ որքա՛ն շատ լեզուներու ու այբուբեններու հետ մտերմացած էր որպէս լեզուաբան»:

Հատտէճեան իր յուշերն ու տպաւորութիւնները կը շարունակէ սա տողերով.

Յակոբ Մարթայեան արտաքին երեւոյթով թերեւս շատ տաքուկ ու հաղորդական մարդ չէր նկատուեր, որովհետեւ միշտ իր վրայ ունէր ակադեմական լրջութեան ու հեղինակութեան մը դրոշմն ու շեշտը: Բայց իրականութեան մէջ հաղորդական ու խանդավառ մարդ էր, եթէ գտնէիր դէպի իր սիրտն ու միտքը գացող ճամբան: Այն ատեն յանկարծ հիանալի կերպարանափոխում մը կը կատարուէր, Մարթայեան մանուկի մը չափ ուրախ ու խանդավառ` կ՛իջնէր մեր մակարդակին ու մեր ձեռքերէն բռնելով` մեզ իրեն հետ կը վազցնէր դէպի մեր ու համաշխարհային գրականութեան ու մշակոյթին պարտէզները: Ի՜նչ արագ ու հեւիհեւ վազք մըն էր այդ, մենք հազիւ թէ կը հասնէինք իրեն: Ան բառերը ծամելու ու կակուղցնելով արտասանելու իւրայատուկ խօսելակերպով մը բառեր ու գիտելիքներ հեղեղի նման կը տեղացնէր մեր վրայ: Իր մօտ հմտութիւնը չափ ու սահման չունէր: Եւ կ՛ուզէր, որ առաւելագոյն չափով օգտուէինք իրմէ: Թէեւ շատ կը հետաքրքրուէր մեր աշխատանքով ու մեր ստեղծագործութիւններով, շարունակ կը քաջալերէր մեզ, տեսութիւններ կը հրատարակէր մեր նոր գրականութեան մասին, զոր ինք «նորատարազ գրականութիւն» կը կոչէր, բայց եւ այնպէս ան ամէն վայրկեան անհամբեր էր իրմէ դէպի մեզի փոխանցելու իր մտածումներն ու գիտելիքները` փոխանակ սպասելու, որ մենք մեզմէ դէպի իրեն փոխանցէինք մեր մտածումներն ու ակնկալութիւնները: Ունէր աճապարանք մը, որ վստահ եմ, որ ծնունդ կ՛առնէր Անգարայի իր կղզիացումէն, իր առանձնութենէն, հայերէն խօսելու, հայերու հետ հաղորդուելու իր կարօտէն, եւ թերեւս կը մտածէր, որ շատ ժամանակ չունէր երիտասարդութեան փոխանցելու այն, ինչ որ կ՛ուզէր փոխանցել, միայն իրեն չվերապահել իր ամբողջ մտային պաշարը, այլ խօսքով` ինքզինք ապրեցնել երիտասարդութեան ընդմէջէն:

«Յակոբ Մարթայեանի գլխացաւերը» խորագրեալ գլուխի մը տակ Հատտէճեան կը պատմէ ցնցիչ դէպք մը, որ լայն շրջանակներու համար անծանօթ մնացած է, եւ որ ցոյց կու տայ, թէ հակառակ Թուրքիոյ ակադեմական շրջանակներուն մէջ իր գրաւած բարձր դիրքին ու ընծայաբերած մեծ ծառայութիւններուն, Մարթայեան «խորթ զաւակ»-ի աչքով կը դիտուէր շատերու կողմէ, անվստահութեան կամ վերապահութեան քողարկեալ մթնոլորտ մը առկայ էր իրեն նկատմամբ, պարզապէս որովհետեւ ան հայկական ծագում ունէր…

Դէպքը հետեւեալն էր:

Ինչպէս ծանօթ է, Տիլաչար խմբագրապետ նշանակուած էր պետութեան կողմէ հրատարակուող Թրքական Հանրագիտարանին: Այստեղ ան ստորագրած էր անթիւ-անհամար մեծ ու փոքր յօդուածներ` այլազան նիւթերու շուրջ: Հանրագիտարանը լոյս կ՛ընծայուէր դանդաղագնաց ընթացքով, պրակ առ պրակ, յետոյ կը վերածուէր հատորներու: Երբ կարգը հասաւ E տառին ու պիտի գրուէր  Ermeniler (հայեր) խորագրեալ բառայօդուածը, Տիլաչար ի՛նք յանձն առաւ այդ պարտականութիւնը: Խմբագրակազմին մէջ կա՞ր մէկը, որ կարենար աւելի ձեռնհասօրէն գրել հայ ժողովուրդին եւ անոր արժէքներուն մասին ակադեմական լրջութեամբ:

Ու Տիլաչար գրե՛ց այդ բառայօդուածը այնպէս, ինչպէս հարկ էր որ գրուէր: Զայն ընդգրկող պրակն ալ շարուեցաւ ու տպագրուեցաւ:

Այս հանգրուանէն ետք է, որ ահա, որոշ թուրք շրջանակներ շարժման անցան իրեն դէմ, դէս ու դէն չարախօսութիւններ կատարեցին ու պնդեցին, որ «հայեր»-ու յատկացուած բառայօդուածը անաչառօրէն շարադրուած չէ, այլ գրի առնուած է կողմնակալութեամբ ու հայանպաստ մերձեցումով…   Նախապաշարեալ ու նեղմիտ շրջանակներու այս մեղադրանքներն ու բողոքները, դժբախտաբար, տեղ հասան: Մարթայեանի այդ բառայօդուածը ի վերջոյ անընդունելի նկատուեցաւ, տպուած պրակներն անգամ շրջանառութենէ դուրս դրուեցան ու փճացուեցան, յետոյ ալ նոյն բառայօդուածին գրառումը ուրիշ անձի մը յանձնուեցաւ:

Մարթայեան հիասթափուած էր ու խորապէս վիրաւորուած: Ապերախտութիւն մը չէ՞ր ասիկա իր անձին, վաստակին ու ակադեմական ծառայութեան նկատմամբ:

Այդ օրէն ետք իրեն համար դժուարացած էր այլեւս հանրագիտարանը խմբագրելու աշխատանքը:

 

(Շար. 3)

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )