Արուեստի Աշխարհէն. «Ամէն Բանէ Առաջ Կը Ներգրաւուինք Անտեսանելի Կախարդանքներով»

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

985saharaԱՆԹՈՒԱՆ ՏԸ ՍԵՆԹ-ԷԿԶԻՒՓԵՐԻԻ ԴԻՏԱՆԿԻՒՆԷՆ` ԱՆԱՊԱՏԸ ԱՆՏԵՍԱՆԵԼԻ ԲԱԶՄԱԹԻՒ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԿԸ ՓՈԽԱՆՑԷ  ԿԵԱՆՔԻ ԻՄԱՍՏԻՆ ՄԱՍԻՆ, ԱՌԱՆՁՆՈՒԹԵԱՆ, ՁԱՆՁՐՈՅԹԻ, ԼՌՈՒԹԵԱՆ, ՊԱՏԿԱՆԵԼԻՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՅԱՐԱՏԵՒՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ: ՄԱՐԻԱ ՓՈՓՈՎԱ «ՊՐԷՅՆՓԻՔԻՆԿԶ» ՊԼՈԿԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԷ ՖՐԱՆՍԱՑԻ ՀԵՂԻՆԱԿԻՆ ԽՈՐԱՊԷՍ ԻՐԱԿԱՆ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ, ՈՐՈՆՔ ՆԱԵՒ ՓՈԽԱԲԵՐԱԿԱՆ ԳԵՂԵՑԻԿ ՊԱՏԿԵՐՆԵՐՈՒ ՇՂԹԱՅ ՄԸ ԿԸ ՀԻՒՍԵՆ:

Ամերիկեան հողի վրայ «Փոքրիկ իշխան»-ը գրելէ երկու տարի առաջ եւ Պիսքէյի ծոցին վերեւ անհետ կորսուելէ չորս տարի առաջ, 1940-ի դեկտեմբերին, Անթուան տը Սենթ-Էկզիւփերի սկսած էր գրել իր «Լեթըր թու է հոսթէյճ» (նամակ` պատանդի մը) գիրքը, երբ Փորթուգալի մէջ կը սպասէր` Միացեալ Նահանգներ մուտքի արտօնագիր ստանալու համար: Ան նոր խոյս տուած էր պատերազմի արհաւիրքը ապրող իր ծննդավայր Ֆրանսայէն եւ կը գրէր դիպուկ խորհրդածութիւն մը մարդկային հոգիին վրայ Բ. Աշխարհամարտի բռնարարքներուն գործած աւերին մասին` պեղելով ինքնութեան, պատկանելիութեան, կարեկցանքի եւ մահուան մէջ ապրող հոգին:

Գիրքին անժամանցելի եւ ցնցիչ մասերէն մէկը կ՛ընդգրկէ ինքն իր մէջ ամբողջական իմաստութիւն մը, որ հետագային պիտի խտանար «Փոքրիկ իշխանը» գիրքին մէջ: Այս իմաստութիւնը կը վերաբերի հայրենիքի, առանձնութեան, աստղերուն, հոգիին յարատեւութեան, եւ կը կազմէ «Փոքրիկ իշխանը» գիրքին երկրորդ գլուխը, զոր Սենթ-Էկզիւփերի գրած է խճողուած նաւու մը վրայ, որ զինք Լիզպոնէն կը տանէր Նիւ Եորք:

985sahara2

«Ինչ որ հիմնական է, անտեսանելի է աչքին». Անթուան տը Սենթ-Էկզիւփերի:

Ան կը գրէ.

«Երեք տարի ապրած եմ Սահարայի անապատին մէջ: Շատերուն պէս ես ալ համակուած եմ անոր կախարդանքով: Ան, որ ապրած է անապատին մէջ, ծանօթ է անոր մենութեան եւ ամայութեան, կը շարունակէ ափսոսանքով յիշել իր հոն ապրած տարիները` իբրեւ իր կեանքին ամէնէն ուրախ ժամանակները: «Կարօտ` աւազին, կարօտ` մենութեան, կարօտ` տարածութեան». պարզապէս փոխաբերական պատկերներ են ասոնք եւ ոչինչ կը բացատրեն: Սակայն իրարու վրայ դիզուած ճամբորդներու բազմութեամբ եռուն նաւուն վրայ ինծի կը թուէր, թէ առաջին անգամ ըլլալով կը հասկնայի անապատը»:

Սենթ-Էկզիւփերի կը խորհրդածէ ձանձրոյթի հոգեբանութեան մասին, որ ստեղծագործական ուժ մը ըլլալէ (ինչպէս կը հաւատար Սիւզըն Սոնթակ) բոլորովին տարբեր իմաստ մը կը ստանայ անապատին մէջ:

«Հոն կարելի է տեւաբար ընկղմիլ բացարձակ ձանձրոյթի մէջ: Այսուհանդերձ, անտեսանելի աստուածներ կը կառուցեն ուղիներու, վայրէջքներու եւ նշաններու ցանց մը, թաքուն եւ ապրող շրջագիծ մը: Եւ այլեւս միակտուր չ՛երեւիր անապատը: Ամէն ինչ կը ստանայ յստակ դիրք մը: Նոյնիսկ լռութիւնը չի նմանիր որեւէ այլ լռութեան», կը գրէ Սենթ-Էկզիւփերի:

Ապա ան կը խորհրդածէ լռութեան պատմութեան մէջ անապատին իւրայատուկ տեղին մասին:

«Հոն կայ խաղաղ լռութիւնը, երբ ցեղախումբերը հաշտ են, երբ երեկոն դարձեալ իրեն հետ կը բերէ զովութիւնը, եւ կը թուի, թէ մէկը ոլորած է առագաստները եւ խարիսխ նետած է հանդարտ նաւահանգիստ մը»:

985sahara3

«Հոն կայ կէսօրուան լռութիւնը, երբ արեւը առկախ կը պահէ իւրաքանչիւր մտածում եւ շարժում: Կայ կեղծ լռութիւն մը, երբ հիւսիսային հովը կ՛իջնէ, իսկ երբ միջատները բեղմնափոշիի պէս դուրս կու գան իրենց ներքին ովասիսներէն, կը նշանակէ, թէ արեւելքէն փչող փոթորիկը պիտի բարձրացնէ աւազը: Կայ դաւադիր լռութիւնը, երբ գիտես, թէ հեռաւոր ցեղախումբ մը դաւ մը կը նիւթէ: Կայ խորհրդաւոր լռութիւնը, երբ արաբները կը միանան մանուածապատ դաւեր նիւթելով: Կայ լարուած լռութիւնը, երբ պատգամաբերը կ՛ուշանայ: Կայ սուր լռութիւնը, երբ գիշերը շունչդ կը բռնես, որպէսզի լսես: Կայ մելամաղձոտ լռութիւնը, երբ կը յիշես սիրելիներդ»:

Այնուհետեւ Էկզիւփերի կը նկարագրէ, թէ ինչպէ՛ս անապատին ընդարձակութիւնը մեր մէջ կը ստեղծէ խարսխուած պատկանելիութեան մը զգացումը` միաժամանակ քայքայելով մեր ներքին ամբողջականութիւնը:

«Ամէն ինչ բեւեռացած է: Իւրաքանչիւր աստղ ցոյց կու տայ իրական ուղղութիւն մը: Բոլորն ալ մոգերու աստղեր են: Բոլորն ալ կը ծառայեն իրենց սեփական աստուծոյն: Մէկը կ՛առաջնորդէ դէպի հեռաւոր եւ դժուարամատչելի հոր մը: Իսկ հեռաւորութիւնը մինչեւ այդ հորը պարիսպի չափ հզօր է: Միւսը ցոյց կու տայ ցամքած հորի մը ուղղութիւնը: Այս աստղը ինքնին ցամքած երեւոյթ մը ունի: Իսկ աստղին եւ ցամքած հորին միջեւ հեռաւորութիւնը չի փարատիր: Այլ աստղ մը ցուցատախտակ մըն է, որ կ՛առաջնորդէ դէպի անծանօթ ովասիսը, զոր վաչկատուն ցեղերը գովերգած են, սակայն դուն չես կրնար գովերգել, որովհետեւ կը դառնաս հերձուած: Իսկ քու եւ ովասիսին միջեւ աւազը կը թուի հեքիաթի մը մարգագետինը ըլլալ: Այդ միւս աստղը ցոյց կու տայ սպիտակ քաղաքի մը ուղղութիւնը դէպի հարաւ, ինչ որ հիւթեղ պտուղի մը պէս կ՛ուզես խածնել: Այլ աստղ մը ցոյց կու տայ ծովուն ուղղութիւնը: Եւ վերջապէս հեռուէն մագնիսական ուժով մը դէպի այս անապատը կը ներգրաւուին երկու անիրական բեւեռներ. մանկութեանդ բնակարանը, որ կենդանի կը մնայ յիշողութեանդ մէջ, եւ բարեկամ մը, որուն մասին միայն գիտես, թէ գոյութիւն ունի»:

«Հետեւաբար կը լարուիս եւ կ՛ոգեւորուիս քեզ ներգրաւող կամ վանող, թախանձող կամ դէմ դնող ուժերով: Եւ այսպէս` ամուր ու վճռական  կը հաստատուիս գլխաւոր ուղղութիւններուն կեդրոնը»:

«Եւ որովհետեւ անապատը ոչ մէկ շօշափելի հարստութիւն կ՛ընձեռէ, եւ որովհետեւ ոչինչ կարելի է տեսնել կամ լսել անապատին մէջ, եւ որովհետեւ մեր ներքին կեանքը ոչ թէ քնացած է, այլ` ամրապնդուած, կը մղուինք ընդունելու, թէ ամէն բանէ առաջ կը ներգրաւուինք անտեսանելի կախարդանքներով: Ոգի՛ն է, որ կը ղեկավարէ մարդը: Անապատին մէջ իմ արժէքս համազօր է իմ աստուածներուս արժէքին»:

Որքա՛ն գեղեցիկ է նմանութիւնը այս խորհրդածութեան եւ «Փոքրիկ իշխանը» վէպին մէջ Էկզիւփերիի ամէնէն հռչակաւոր տողին միջեւ. «Ինչ որ հիմնական է, անտեսանելի է աչքին»:

Էկզիւփերի «Փոքրիկ իշխանը» վէպին այս գլուխը կը սկսի` գրելով, թէ` «հիմնականը այն է, թէ տեղ մը կը մնայ անձի մը գոյութեան մնացորդը»: Ապա հեղինակը կը վերադառնայ ծննդավայրի եւ պատկանելիութեան բարդ հարցերուն:

«Փոքրիկ Իշխանը» գիրքին համար Անթուան տը Սենթ-Էկզիւփերիի գծած ջրանկարներէն:

«Փոքրիկ Իշխանը» գիրքին համար Անթուան տը Սենթ-Էկզիւփերիի գծած ջրանկարներէն:

«Ֆրանսան ինծի համար վերացական աստուածութիւն մը չէր, ոչ ալ` պատմաբանի մը գաղափարը, այլ իրական մարմին մըն էր, որուն կ՛ապաւինէի, կապերու ցանց մըն էր, որ կը ղեկավարէր զիս, բեւեռներու զանգուած մը, որ կը հունաւորէր սրտիս հակումները: Կ՛ուզէի, որ անոնք, որոնք պիտի առաջնորդէին զիս, ինձմէ աւելի վստահելի եւ կայուն ըլլային, որպէսզի գիտնայի, թէ ո՛ւր պէտք էր վերադառնայի, որպէսզի կարենայի գոյութիւն ունենալ»:

«Թերեւս անապատը աւելի կենսունակ է, քան` մայրաքաղաք մը: Նոյնիսկ ամէնէն խճողուած քաղաքը ամայի է, երբ կեանքի հիմնական բեւեռները կը կորսնցնեն իրենց քաշողականութիւնը»:

Թէեւ փոքր էջաթիւերով, սակայն «Լեթըր թու է հոսթէյճ» գիրքը կոթողային գործ մըն է եւ ամէնէն յստակ պատկերը կը պարզէ Էկզիւփերիի մտային եւ ոգեկան անսահման տարածութիւններուն:

Սիւնակներուն մէջ կը տեսնէք «Փոքրիկ իշխանը» գիրքին համար անոր գծած ջրանկարներէն քանի մը նմուշներ, որոնք կ՛արտացոլացնեն հեղինակին փայփայած անապատի զգացողութիւնները:

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )