ՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ԲԱՐԲԱՌ, ՆՈՅՆԻՍԿ` ԹՈՒԻԹԸՐԻ ՎՐԱՅ

ՆԻՒԵՈՐՔՑԻՔ ՀԱՄԱՑԱՆՑԻ ՎՐԱՅ ԿԸ ԳՈՐԾԱԾԵՆ ԱՅԼ ՆԱՀԱՆԳՆԵՐՈՒ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԷՆ ՏԱՐԲԵՐ ԼԵԶՈՒ ՄԸ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» ԿԸ ՏԵՂԵԿԱԳՐԷ ՆՈՐ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ՄԱՍԻՆ, ՈՐ Կ՛ԵԶՐԱԿԱՑՆԷ, ԹԷ ՀԱՄԱՑԱՆՑԻ ՎՐԱՅ ԸՆԿԵՐԱՅԻՆ ԿԱՊԵՐ ՀԱՍՏԱՏՈՂ ՑԱՆՑԵՐՈՒ ՄԷՋ ԾՆՈՒՆԴ Կ՛ԱՌՆԵՆ ՆՈՐ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐ ԵՒ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԻՆՔՆԵԿ ԱՐՏԱՅԱՅՏՉԱՁԵՒԵՐ:

Համացանցի վրայ ընկերային կապեր հաստատող ընդարձակ եւ կատարելագործուած ցանցերը մտածել պիտի տային, թէ աշխարհը երբեւիցէ այսքան փոքր չէ եղած:

Շատեր համացանցին կ՛ակնարկեն իբրեւ «համաշխարհային գիւղ» մը:

Թէեւ այժմ ենթադրաբար մաս կը կազմենք համացանցի հսկայական հաւաքականութեան մը, որ կը գործածէ նոյն բառապաշարը, այսուհանդերձ, կը շարունակենք պահել մեր տեղական առանձնայատկութիւնները, նոյնիսկ երբ կը հաղորդակցինք համացանցի վրայ ընկերային կապեր հաստատող Թուիթըրի նեղ սահմաններուն մէջ տեղաւորուող միայն 140 տառերով:

Գէթ այսպէս կ՛եզրակացնէ Քառնըկի Մելըն համալսարանին (Փիցպըրկ) մէջ լեզուագիտութեան դասախօս Ճէյքըպ Այսընշթայնի կողմէ գլխաւորուած նոր ուսումնասիրութիւն մը:

Այսընշթայն աշխարհագրական բաժանումներով ընտրած է Միացեալ Նահանգներու տարածքին Թուիթըր գործածող 9500 անձեր, ստուգելու համար, թէ արդեօք նոյն վայրին մէջ բնակող անձեր Թուիթըրի վրայ իրարու հետ կը հաղորդակցին նո՞յն խօսելաձեւով:

Աւելի քան 380 հազար թուիթեր ուսումնասիրելէ ետք ի յայտ եկած է, թէ նոյնիսկ Թուիթըրի նեղ սահմաններուն մէջ, Ուաշինկթընի եւ Նիւ Եորքի բնակիչները իրարմէ տարբեր բառեր եւ ուղղագրութիւն կը գործածեն:

«Որոշ ակնկալութիւններ ունէինք,- կ՛ըսէ ան:- Կ՛ակնկալէինք, որ մարդիկ խօսէին իրենց ապրած քաղաքին մասին, մարզական տեղական խումբերուն մասին, տեղւոյն աստղերուն մասին: Գիտէինք, թէ խօսակցական անգլերէնին մէջ կան որոշ բառեր, որոնք կ՛առնչուին Միացեալ Նահանգներու որոշ շրջաններու հետ»:

«Ինչ որ զարմանք պատճառեց մեզի, այն էր, թէ մեր ակնկալած բառերու տեսակներուն եւ անուններուն կողքին կար բառերու ամբողջ շարք մը, որ ունէր աշխարհագրական շատ զօրեղ պատկանելութիւն մը, որուն նախապէս անծանօթ էինք»:

Օրինակ` «եու» (you- դուն) դերանունին գործածութիւնը: Թուիթըրով հաղորդակցութեան մէջ գրեթէ ամէն տեղ սովորական է տեսնել անոր կրճատուած տարբերակը` «ես»:Այսուհանդերձ, Այսընշթայն նկատած է, թէ Միացեալ Նահանգներու տարբեր քաղաքներուն մէջ սովորական դարձած է այլ տարբերակ մը` «yu»: Սակայն գիւղական շրջաններու մէջ ասիկա հազուադէպօրէն նկատելի է:

Իսկ Նիւ Եորքի մէջ նոյն իմաստով կը գործածուի «եuu»- ն:

Այլ բառեր, ինչպէս` «սամթինկ» (բան մը) , նոյն ձեւով կը վերածուի «սամթին»ի, սակայն Նիւ Եորքի մէջ շատեր կը նախընտրեն «սաթին» գրել:

Հիւսիսային Քալիֆորնիոյ մէջ «cool»ը (գրաւիչ իմաստով), յաճախ «koo» է, սակայն Հարաւային Քալիֆորնիոյ մէջ աւելի հաւանական է, որ շատեր գրեն «coo»:

Հիւսիսային քալիֆորնիացիք նաեւ աւելի հաւանական է, որ «վերի»ի (շատ) փոխարէն գրեն` «հելլա»:

Այսընշթայնի համար ամէնէն հետաքրքրականը այն է, թէ այս իւրայատկութիւնները գոյութիւն ունեցող բարբառի մը գրաւոր տարբերակները չեն, այլ կը թուի, թէ միայն համացանցի յատուկ շեշտաւորումներ են:

«Յայտնապէս Թուիթըրի վրայ կը տեսնենք բաներ, զորս դժուար է գործածել խօսակցութեան մէջ», կը բացատրէ ան:

Այլ օրինակ մըն են յապաւումները. համացանցի միջոցով հաղորդակցութեան սկիզբէն ի վեր ժողովրդականութիւն վայելող ըսելաձեւեր, ինչպէս` «լոլ» (լաֆ աութ լաուտ, այսինքն` բարձրաձայն ծիծաղիլ), նուազ ժողովրդականութիւն կը վայելեն Ուաշինկթընի մէջ, ուր ընդհանրացած է նաեւ «՛լլ»ը:

«Կան նաեւ այլ յապաւումներ, որոնք դժբախտաբար մեծ մասամբ կը պարունակեն հայհոյական իմաստներ, եւ որոնք բնորոշ են աշխարհագրական որոշ վայրերու», կ՛ըսէ Այսընշթայն:

Բրիտանիոյ մէջ լեզուագէտ Տէյվիտ Քրիսթըլ, որ հեղինակն է համացանցի վրայ անգլերէնի գործածութեան վերաբերող նոր ուսումնասիրութեան մը, կը հաւատայ, թէ Թուիթըրի վրայ գործածուող լեզուն աւելի կ՛առնչուի անհատի մը ազգային պատկանելութեան հետ, քան` աշխարհագրական որոշ վայրի մը:

«Տակաւին կանուխ է` տեսնելու համար բարբառներու յայտնութիւնը,- կ՛ըսէ ան:- Համացանցի լեզուին իւրայատկութիւնը այն է, թէ մարդիկ իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն, եւ ինչ որ կ՛եղափոխուի, «համացանցի բարբառ» մըն է»:

«Առաջին տարբերութիւնը, որ կը գրաւէ մեր ուշադրութիւնը, անգլիական կամ ամերիկեան անգլերէն ուղղագրութիւնն է: Թէեւ շատ շեղումներ կը կատարուին համացանցի ուղղագրութեան մէջ, սակայն նկատած եմ ընդունուած անգլերէնի բազմաթիւ օրինակներ»:

Քրիսթըլ նաեւ կը բացատրէ, թէ երբ Թուիթըր փոխած է համացանցի իր կայքէջը առաջնորդող նախադասութիւնը եւ «ի՞նչ կ՛ընես»ի փոխարէն դրած է «ի՞նչ կը պատահի» հարցումը, մարդիկ սկսած են իրենց լեզուն պատշաճեցնել հարցումին:

««Ի՞նչ կը պատահի»ն վերջին ամիսներուն Թուիթըրը վերածած է լրատու սպասարկութեան մը,- կ՛ըսէ Քրիսթըլ:- Հետեւաբար, երբ կը կարդաս փունջ մը թուիթեր, մեծ մասամբ կը հանդիպիս ծանուցումներու եւ տեղեկագրութիւններու, որոնց լեզուն շատ աւելի մօտ է թերթերու կամ «Պի. Պի. Սի.»ի նման սպասարկութիւններու լեզուին»:

Քրիսթըլի համաձայն, բարբառային աւելի ցայտուն նրբութիւններու կարելի է հանդիպիլ Ֆէյսպուքի վրայ, քան` Թուիթըրի: Ան այս երեւոյթը կը վերագրէ ընդհանրապէս աւելի փոքր տարիքի Ֆէյսպուք գործածողներուն:

«Հետեւաբար Թուիթըրի վրայ չենք հանդիպիր անմիջական եւ երիտասարդական եռանդով լեցուն այս ինքնեկ արտայայտութիւններուն, որոնք յստակօրէն ներկայ են Ֆէյսպուքի մէջ», կ՛ըսէ ան: 

«Անմիջապէս կարելի է նկատել, երբ Լիվըրփուլէն պատանիներ կը հաղորդակցին Ֆէյսպուքի վրայ, սակայն Թուիթըրի վրայ դիւրին չէ նման իւրայատկութիւն մը նկատելը», կ՛աւելցնէ ան:

Այսընշթայն կը նշէ, թէ Թուիթըրի վրայ իր յայտնաբերած բարբառները նոյնքան ցայտուն կերպով ներկայ չեն պլոկերու (համացանցի վրայ ազատ արտայայտութեան կայքեր) մէջ: Պատճառը հաւանաբար այն է, թէ պլոկերը հաղորդակցութեան աւելի պաշտօնական մօտեցում մը կը պահանջեն, ինչ որ միատարազ կը դարձնէ ամբողջ համացանցին մէջ գործածուող պլոկերու լեզուն:

Այս պատճառով է, որ անցեալին կատարուած բարբառային ուսումնասիրութիւնները մեծ մասամբ հիմնուած են դէմ առ դէմ զրոյցներու վրայ եւ ոչ` գրաւոր հաղորդակցութեան: Սակայն Այսընշթայն խանդավառ է բարբառներու ուսումնասիրութեան մէջ արհեստագիտական միջոցներու ընձեռած կարելիութիւններով:

«Թուիթըրի նման վայրի մը ընձեռած տեղեկութիւնները կը շրջեն լեզուն ուսումնասիրողներուն գործընթացը,- կը բացատրէ ան:- Դէմ առ դէմ հարցազրոյց մը կրնայ մեծ հարստութիւն ի յայտ բերել անձի մը կեանքին եւ անոր խօսած լեզուին վրայ տուեալ վայրի մը ազդեցութեան վերաբերեալ»:

«Միւս կողմէ` այս արհեստագիտութեամբ կարելիութիւնը ունինք ուսումնասիրութիւն մը կատարելու աւելի լայն տարողութեամբ: Պէտք է մեր ուսումնասիրութիւնը կատարենք Բրիտանիոյ եւ Միացեալ Նահանգներու տարածքին 100 հազար հոգիի վրայ»:

«Իրօք, ասիկա ձեւ մըն է, որ կարելի է կիրարկել ամբողջ աշխարհի տարածքին»:

Ֆէյսպուք աւելի լաւ վայր մըն է` համացանցի վրայ ի յայտ եկած բարբառներ գտնելու:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES
TAGS