Արուեստի Աշխարհէն. Կիսանդրիին Ծաղկումն Ու Անշքացումը

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Անդենականի դիցուհի Փրոսերփինի կիսանդրին` Վիքթորեան ժամանակներու իտէալ քանդակ մը:

Անդենականի դիցուհի Փրոսերփինի կիսանդրին` Վիքթորեան ժամանակներու իտէալ քանդակ մը:

ԿԸ ԹՈՒԻ, ԹԷ ԱՅԼԵՒՍ ՈՉ ՈՔ ԿԱՐԵՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ԿՈՒ ՏԱՅ ԿԻՍԱՆԴՐԻԻՆ` ԻԲՐԵՒ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՁԵՒ: ՍԱԿԱՅՆ ՈՒԱՇԻՆԿԹԸՆԻ ՔՈՐՔՈՐԱՆ ՊԱՏԿԵՐԱՍՐԱՀԻՆ ՄԷՋ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍԻ ՄԸ ԱՌԻԹՈՎ «ՏԸ ՍՄԱՐԹ ՍԵԹ» ԿԸ ԲԱՑԱՏՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԱՆՈՆՔ ՆԻՒԹԵՂԷՆ ՄԱԿԱՐԴԱԿԷՆ ԻՏԷԱԼ ՄԱԿԱՐԴԱԿԻ ՄԸ ԲԱՐՁՐԱՆԱԼՈՒ ՄԻՋՈՑ ՄԸՆ ԷԻՆ ՎԻՔԹՈՐԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒՆ:

Ուաշինկթընի Քորքորան պատկերասրահին կեդրոնական սրահին մէջ դռնէն անմիջապէս ներս կը ցուցադրուին «իտէալ» 6 կիսանդրիներ: Անոնք զետեղուած են պատուհաններու մէջ եւ պատերու տակ, գետնէն բարձր, որպէսզի ամէն ոք անպայման ստիպուի անցնիլ անոնց ճիշդ քովէն: Կիսանդրիները կը պատկերեն մարմարի վրայ քանդակուած կիներ: Անոնց դէմքերը իրագործուած են նոր դասական ոճով, միապաղաղ են եւ խաղաղ, առանց բիբի աչքերը կուրօրէն գետին խոնարհած կամ` դէպի անտեսանելի հորիզոնը ուղղուած:

Այս կիսանդրիներէն չորսը կը պատկանին դրամատէր բարերար Ուիլիըմ Ուիլսըն Քորքորանի: Մեծ մասը գործն է ամերիկացի քանդակագործ Հայրըմ Փաուըրզի: Կեդրոնական սրահին մէջ ցուցադրուող եօթներորդ քանդակ մը գործն է Ուիլիըմ Ռայնհարթի եւ կը պատկերէ նոյնինքն Քորքորանը: Անոր ուսերը ծածկուած են ալեծուփ զգեստով եւ ծնօտը դէպի վեր ուղղուած է` ազնուականի յատուկ երեւոյթով, հետեւաբար Քորքորանի դիմաքանդակը եւս կ՛արտացոլէ դասական յատկանիշ մը: Իսկ ծնօտին տակ կը տեսնենք միջին տարիքի մարդու մը կախ մորթին ծալքերը:

«Իտէալ Քանդակներ»

Քորքորանի պատկերասրահին կիսանդրիները քանդակուած են Վիքթորեան ժամանակաշրջանին: Անոնք «իտէալ» կը կոչուին, որովհետեւ կ՛արտացոլեն ազնուական եւ մշակուած զգացումներ: Իտէալ քանդակներու մէջ կիներ եւ տղամարդիկ կը պատկերուին իբրեւ դիցաբանական վայրի անասուններ, պատմական մեծ անձնաւորութիւններ կամ կրօնական տիպարներ: Ասիկա քանդակագործութեան ձեւ մըն է, որ ծնունդ առած է հնադարեան ժամանակներուն: Իտէալ քանդակներու մէջ մարդը կարգապահ է, իրաւացի է եւ գեղեցիկ:

Բազմաթիւ արձանագրութիւններու համաձայն, Վիքթորեան ժամանակները աղտոտ էին, խճողուած եւ եռուն: Այնպիսի ժամանակներ էին, երբ ազնուականութիւնը եւ մշակուած ըլլալը մեծ արժէք կը ներկայացնէին, որովհետեւ շատ հազուագիւտ էին: Քորքորանի կեդրոնական սրահին մէջ ցուցադրուող կիսանդրիներուն նման իտէալ կիսանդրիներ չէին քանդակուեր թանգարաններու կամ պատկերասրահներու համար: Անոնք կ՛ապսպրուէին` սեփական բնակարաններու ընդունարաններուն մէջ զետեղուելու համար: Հայրըմ Փաուըրզի նման քանդակագործներ հազիւ կը հասնէին իտէալ կիսանդրիներ շինելու առաջարկներուն գոհացում տալու: Այսուհանդերձ, Փաուըրզ կը փայփայէր բարձր տենչեր: Ան «քողազերծուած հոգիներ» կը կոչէր իր դիմաքանդակները: Իտէալ կիսանդրիները «կը թօթափէին» մարմինը` ի յայտ բերելու համար ներքինը:

Սակայն ինչո՞ւ մարդիկ ստեղծած էին քանդակագործութեան ձեւ մը, որ կը պատկերէր միայն գլուխը, վիզն ու ուսերը: Հաւանաբար որովհետեւ մարդը շինուած է հողէն, սակայն կը ձգտի աստղերուն: Մեր գլուխը մեր տաղտկալի մարմինը կը պտտցնէ քաղաքին մէջ: Կը քալենք կորաքամակ, մեր ուղեղին մեքենան մեզ կ՛առաջնորդէ առաջ: Միտքով աշխատող ինքնաշարժներ ենք: Կարեւոր է միայն այն, ինչ որ կը գտնուի ուսերէն վեր: Ինչ որ սիրտէն վար կը գտնուի` մութ է եւ ծածուկ: Մեր գլուխը կը պահպանէ մեր ուղեղն ու աչքերը: Մարմինը կը պահպանէ ներքին գործարանները: Մեր շարժումը թերեւս մեր ոտքերուն մէջ է, սակայն մեր երազները մեր գլխուն մէջն են:

Մարմինը` Պատուանդան

Բնական պիտի ըլլար ստեղծել քանդակի ձեւ մը, որ կ՛արտայայտէր տեքարթեան այս մտածողութիւնը: Կիսանդրի մը բաւարար մարմին ունի` կրելու համար գլուխը: Սակայն գլուխը առանձինը բաւարար չէ: Առանձին գլուխ մը կը յիշեցնէ կառափնատը եւ սուրը: Ցիցի վրայ զետեղուած դիմաքանդակ մը անիմաստ է: Սակայն ոչ ոք կրնայ ըսել, թէ ճիշդ որքա՛ն մարմնի պատկերումը բաւարար է կամ` շատ: Ասիկա կախեալ է արուեստագէտին հայեցողութենէն: Կիսանդրի մը քանդակող արուեստագէտ մը պէտք է հարց տայ. արդեօք վիզը, սիրտը եւ ուսերը պարզապէս մեր ուղեղին պատուանդա՞նն են: Գլուխէն վար անձի մը մարմնին ո՞ր մասերը կենսական են: Ճի՞շդ է, որ յաւելեալ բան մը կ՛արտացոլայ գլխուն մէջ, երբ մարմինը կը կորսուի, ինչպէս կը մտածէր Հայրըմ Փաուըրզ:

Ձախին. Ֆրանսացի ճարտարապետ Ժիւլ Հարտուան - Մանսարի կիսանդրին եւ Նեֆերթիթիի կիսանդրին` աջին:

Ձախին. Ֆրանսացի ճարտարապետ Ժիւլ Հարտուան – Մանսարի կիսանդրին եւ Նեֆերթիթիի կիսանդրին` աջին:

Օրինակ` նկատի ունենանք 18-րդ դարու ֆրանսացի քանդակագործ Ժան-Պաթիսթ Լըմոանի պարոք ժամանակաշրջանի ճարտարապետ Ժիւլ Հարտուան – Մանսարի կիսանդրին: Մանսարի կիսանդրին կ՛ընդգրկէ մինչեւ կուրծքին ոսկորը, այնքան, որ բաւարար տարածք ապահովէ անոր ալիքաւոր կեղծամին պատկերումին: Ասկէ կարելի է հետեւցնել, թէ Մանսար հաւանաբար հագած է նորաձեւ կօշիկներ: Այլեւս կարիքը չունինք տեսնելու անոր մարմնին այլ մասերը` եզրակացնելու համար, թէ ան գէր է: Լըմոան հաւանաբար մտածած է, թէ անոր մարմնին յաւելեալ պատկերումը իր վրայ պիտի կեդրոնացնէր դիտողին ուշադրութիւնը` զայն շեղելով փառաւոր գլուխէն, ինչպէս կը տեսնենք ճարտարապետին դիմանկարներուն մէջ:

Կամ` նկատի ունենանք Նեֆերթիթիի կիսանդրին, որ կը ցուցադրուի Պերլինի Եգիպտական թանգարանին առանձին մէկ սենեակին մէջ: Այս դիմաքանդակը գլխաւորաբար կը բաղկանայ երկար վիզէ մը, որ արտասովոր գլխանոց մը կը միացնէ ծաղկաւոր լայն օձիկի մը: Նեֆերթիթիի դիմագիծին մասին բանաստեղծութիւններ գրուած են, սակայն, եթէ զանց առնենք անոր վիզը` դիմաքանդակը կը վերածուի զարդի:

Նոյնպէս կարելի է դիտել յունական հնադարեան քանդակները: Ոդիսեւսի մէկ ընկերակիցին կիսանդրին, որ կը ցուցադրուի բրիտանական թանգարանին մէջ, վիզի մահիկաձեւ ոսկորներու եւ ցցուն կրծքավանդակի մը վրայ կը կրէ գլուխ մը: Գլուխը յուսաբեկ դարձած է մէկ կողմ: Կրծքավանդակէն վար պարապութիւնը լեցուն է հզօր հարցումներով. արդեօք ան զէ՞նք մը բռնած է, արդեօք ոտքերն ալ բոպի՞կ են, արդեօք կիկլոպներէ՞ն խոյս կու տայ, թէ` կը դիմագրաւէ սիրէնները:

Քանդակային Սղագրութիւն Մը

Այլ խօսքով` կիսանդրին քանդակային սղագրութիւն մըն է: Անիկա կ՛ակնարկէ մարմնին, մտածել կու տայ ամբողջական անձի մը գոյութեան մասին` առանց մարմնին մնացեալ մասերը անհրաժեշտ նկատելու: Կիսանդրին հիմնականին մէջ կը փորձէ փոխանցել այն գաղափարը, թէ մարդը գլուխ է, իսկ անկէ վար մնացեալ բոլոր մասերը կը ծառայեն կեղտոտ գործերու:

Կարճ ժամանակ մը արդի արուեստագէտներ «գլուխի» այս բռնատիրութեան դէմ իբրեւ հակազդեցութիւն` փորձած են կիսանդրիի փոխարէն իրաններ քանդակել: Ռոտեն հմայուած էր իրաններով: Ան քանդակած է քնացած, քալող, սայթաքող իրաններ: Զանոնք կոչած է մասնակի քանդակներ: Ա. Աշխարհամարտի ժամանակներուն քանդակագործ Ժաք Լիփշից այցելած է նորաբաց Ռոտենի թանգարանը եւ հիացած է Ռոտենի քանդակներուն վրայ: «Չէի փափաքեր իրան քանդակել,- ըսած է ան հետագային,- սակայն այդ վայրկեանին հասկցայ, թէ արուեստի գործ մը կարիքը ունի խորհրդաւորութեան»:

Քորքորանի կեդրոնական սրահին մէջ իտէալ կիսանդրիները, որոնք մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէին իրենց փառքի օրերուն, կը նշեն կիսանդրիներու նկատմամբ խանդավառութեան պատմական աւարտը: Անոնք վերջինն են իրենց տեսակին մէջ: Յունական անդենականի դիցուհի Փրոսերփինի կիսանդրին, զոր քանդակած է Հայրըմ Փաուըրզ, 1884-ին, կուրծքին կը կրէ ականթի (աքանթըս) տերեւներով հիւսուած դափնեպսակ մը, որ կը խորհրդանշէ անմահութիւնը: Փաուըրզի «Ամերիքա» կիսանդրիին կուրծքը ուժի աղբիւր է` անոր արտայայտութենէ զուրկ դէմքին տակ. անիկա միաժամանակ լեռ է եւ զէնք: Իսկ այս իտէալ կիներուն կուրծքին տակ կը տարածուի միայն օդի պարապութիւնը: Մինչ արեւը կը շողայ Քորքորանի կեդրոնական սրահին պատուհաններուն վրայ, կիսանդրիները կը ստանան լուսափայլ կերպարանք: Կը թուի, թէ լոյսը կ՛ամբողջացնէ կիներուն մարմնին մնացեալ կէսը:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )