«Ազդակ»` Ութսունեօթը Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Պանդոկներու Շրջանին Գրաւումը Մուրապիթուններուն Կողմէ Եւ Փաղանգաւորներուն Նահանջը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Հոլիտէյ Ինի մօտակայքը 21 մարտ 1976-ին

Հոլիտէյ Ինի մօտակայքը 21 մարտ 1976-ին

Պէյրութ եւ մասնաւորաբար պանդոկներու շրջանը 22 մարտ 1976-էն սկսեալ թատերավայր հանդիսացաւ քաղաքացիական պատերազմի ամէնէն բուռն կռիւներուն:

Կիրակի, 21 մարտին մուրապիթուններ եւ անոնց դաշնակից միլիսներ գրաւեցին Հոլիտէյ Ին պանդոկը եւ իրենց հակակշիռին տակ առին Այն Մըրէյսին, Ժորժ Փիքօ պողոտան եւ պանդոկները, բացի Հիլթընէն եւ Նորմանտիէն:

Երկուշաբթի, 22 մարտի առաւօտ կանուխ փաղանգաւորներ վերագրաւեցին Սթարքոն, իրենց ակումբը, Հոլիտէյ Ինը եւ նոյն թափով շարունակելով, ձեռք ձգեցին նաեւ Ֆենիսիա պանդոկը:

Ծովեզերեայ շրջանի, Քանթարիի եւ Համրայի բնակիչները իրենց ամէնէն տաք գիշերը անցուցին. անընդհատ տեղացող հրթիռներն ու ռումբերը մեծ վնասներ պատճառեցին:

Փաղանգաւորներ յարձակողականի անցան մարտ 21-էն 22 լուսցող գիշերուան ընթացքին, Հիլթընի կողմէն, զրահապատներով եւ հրասայլերով, որոնք սկսան յառաջանալ դէպի Ֆենիսիա: Միաժամանակ Պապ Իտրիսէն  Ժորժ Փիքօ տանող ճամբէն եւս փաղանգաւոր միլիսներ քալեցին դէպի Սթարքօ:

Փաղանգաւորները հասան Մինգարա պենզինի  կայանը, իսկ անոնց հակառակորդները կը գտնուէին Ֆենիսիա պանդոկին առջեւ, քառասունէ աւելի զրահապատ կառքերով:

Փաղանգաւորներ թնդանօթներով ու հրթիռներով ծածկեցին իրենց յառաջխաղացքը: Միւս կողմէ, Մըր աշտարակը չէզոքացնելու համար Թապարիսէն բազմաթիւ հրթիռներ ղրկուեցան շէնքին վրայ:

Չորս ժամ տեւող այս յարձակումին Ահմէտ Խաթիպի զինուորները ստիպուեցան նահանջել մինչեւ Այն Մըրէյսի եւ փաղանգաւորները մտան նախ Հոլիտէյ Ին եւ ապա Ֆենիսիա:

Մուրապիթուններ իրենց կարգին բազմաթիւ յարձակումներ շղթայազերծեցին եւ գրաւեցին Հոլիտէյ Ինի կից գտնուող Սէն Շարլ կեդրոնը:

* * *

Մուրապիթուններ եւ անոնց դաշնակից յառաջդիմական ուժեր երեքշաբթի, 23 մարտին ամրացուցին իրենց դիրքերը պանդոկներու շրջանին մօտերը եւ իրենց յառաջխաղացքը շարունակեցին Ժորժ Փիքօ փողոցի երկայնքին:

Կէսօրէ ետք, ճակատի գիծը, փոքր պարտէզներու, հին տուներու եւ արդիական բարձր շէնքերու թաղամասէ մը անցնելով, Սթարքօ շէնքէն կը տարածուէր մինչեւ ծովեզերք:

Դիմադրութեան երկու գլխաւոր կէտեր կը մնային Հիլթըն ակումբը եւ Անգլեւամերիկեան ակումբի շէնքը, ուրկէ փաղանգաւոր միլիսները կը կրակէին ծանր գնդացիրներով եւ աննահանջ թնդանօթներով:

Ճակատին միւս ծայրը, մուրապիթուն եւ յառաջդիմական միլիսները կը գտնուէին Սթարքոյի շէնքին առջեւ: Սթարքօ կը հանդիսանար փաղանգաւորներու գիծին վերջին դիրքը, որմէ անդին կը սկսէին հին քաղաքին նեղ փողոցները եւ շուկաները:

Հոլիտէյ Ինի առջեւ գերի բռնուած փաղանգաւոր միլիսի մը սպանութիւնը

Հոլիտէյ Ինի առջեւ գերի բռնուած փաղանգաւոր միլիսի մը սպանութիւնը

Իրենց յառաջխաղացքին մէջ մուրապիթուններ գրաւեցին Չորրորդ կէտի փաղանգաւորներու ակումբը, զոր ուժանակով օդը հանեցին եւ այրեցին:

Տասնեակներով հրդեհներ ծագած էին եւ փողոցները վերածուած էին հեղեղներու: Ջուրը, որ կը ժայթքէր պայթած խողովակներէն, տասը սանթիմեթրի խաւ կազմած, կը հոսէր դէպի ծով:

Հրդեհները այնքան զօրաւոր տաքութիւն կու տային, որ անհրաժեշտ էր վազելով անցնիլ: Հրկիզուած շէնքերուն թիւը անհամար էր:

Պիպլոս պանդոկը, որ Հոլիտէյ Ինէն հարիւր մեթր անդին կը գտնուի, կ՛այրէր գետնայարկէն մինչեւ տանիքը, դուրս տալով սեւ ծուխ մը: Ապակիներ կը փշրուէին խուլ աղմուկով մը, շրջակայքը սուր փշրուածքներ արձակելով:

Ջուրի ժայթքումի մը մէջ, ծանր գնդացիրներով զինուած ճիփեր դուրս կու գային ծուխերու մէջէն: Երկար շարքերով, շրջանը մաքրելու պարտականութիւն ունեցող ջոկատներ կը յառաջանային պատերու երկայնքին, պարտէզներու մէջէն, անխտիր մտնելով իւրաքանչիւր տուն եւ յարկաբաժին:

Հոլիտէյ Ին, որ վերագրաւուեցաւ մուրապիթուններուն կողմէ, կը հանդիսանար մուրապիթուն-յառաջդիմական քոմանտոներու մեկնակէտը:

* * *

Փաղանգաւոր միլիսներ Հոլիտէյ Ինի մէջ

Փաղանգաւոր միլիսներ Հոլիտէյ Ինի մէջ

Չորեքշաբթի, 24 մարտին ճակատը կայունացաւ Հոլիտէյ Ին պանդոկէն 300 մեթր արեւելք:

Փաղանգաւորները, որոնք կը մնային Հիլթըն եւ Նորմանտի պանդոկներուն եւ Սէն Ժորժ ակումբին մէջ, հակայարձակողականի անցնելով յաջողեցան գետին շահիլ եւ ձեռք առնել Սթարքոն եւ այդ շէնքէն մինչեւ Պապ Իտրիս տանող ճամբան:

Փաղանգաւորները հասան Ռիատ Սոլհ պողոտան, դրամատուներու շրջանը եւ մտան Սերայ, զոր ժամանակաւորապէս գրաւման տակ պահեցին:

Հինգշաբթի, 25 մարտին մուրապիթուններ վերագրաւեցին Սթարքոյի շէնքը:

Հիլթըն պանդոկը պաշարուած կը մնար, բայց փաղանգաւորները պանդոկէն ներս կը գտնուէին ու թեթեւ զէնքերով կը կռուէին:

* * *

Երկուշաբթի, 29 մարտ 1976-ին, առտուան ժամը 5:30-ին Նորմանտին եւ Հիլթընը գրաւուեցան մուրապիթուններուն եւ Ահմէտ Խաթիպի զինուորներուն կողմէ:

Փաղանգաւորները քաշուեցան Սերայէն եւ Ֆրանսա պողոտայէն ու մտան Պապ Իտրիս, Ուէյկան, Ալենպի եւ Ֆոշ թաղերը, ուր նոր դիրքեր հաստատեցին Խան Անթուն Պէյ տանող բոլորակէն մինչեւ Ռիվոլի:

Այս նոր դիրքերուն վրայ եւս կրակ բանալու նպատակով, մուրապիթուններ եւ անոնց հետ կռուողները բարձրացան Մըր աշտարակը, որ սակայն ռմբակոծուեցաւ Թապարիսէն եւ շրջակայ թաղերէն:

Փաղանգաւորներ նուազեցուցած էին ծովեզերեայ շրջանին մէջ ունեցած իրենց ուժերը եւ մօտ հարիւր միլիսներով կը զբաղեցնէին իրենց հակառակորդները, ժամանակ շահելու նպատակով: Փաղանգաւոր զինուորական հրամանատարութիւնը որոշած էր քաշուիլ շուկաներէն եւ ամրապնդել պաշտպանողական վերջին գիծը` Ռիվոլի-Ամփիր-Տըպպաս-Մոնօ-Սոտեքօ-Դամասկոս պողոտայ-Թանգարան-Պատարօ-Ֆըրն Շըպպէք-Այն Ռըմմանէ-Հազմիէ-Հատէթ:

Վերջին գիծը ամրապնդելու համար փոսեր կը փորուէին եւ ականներ կը լարուէին, որպէսզի կարելի ըլլար փրկել արեւելեան շրջանի քրիստոնէաբնակ թաղերը:

Մուրապիթուններ մարտ 29-ի երեկոյեան մեծ յարձակողական մը շղթայազերծեցին: Փաղանգաւորներ, որոնք պանդոկներու շրջանին մէջ կորսնցուցած էին ռազմագիտական իրենց բոլոր դիրքերը, նահանջի ճամբան բռնեցին, փութով լուր տալով Զէյթունիէ թաղի քրիստոնեայ բնակիչներուն, որ հետեւին իրենց:

Ստեղծուած կացութեան առջեւ, Զէյթունիէի բնակիչները, ամէն ինչ ձգած, խուճապահար փախուստ տուին իրենց տուներէն եւ մութ գիշերուան մէջ քալելով Պուրճը անցնելով արեւելեան թաղերուն մէջ ապաստան գտան: Իսկ անոնք, որոնք չյաջողեցան հասնիլ փաղանգաւոր նահանջող միլիսներուն, տեղնուտեղը սպաննուեցան:

* * *

Պանդոկներու պատերազմի աւարտէն եւ սարսափելի գիշերէ մը ետք, «Ազդակ»-ի թղթակիցներ 30 մարտ 1976-ին տաժանելի շրջապտոյտ մը կատարեցին աւերուած Զէյթունիէի եւ Պապ Իտրիսի մէջ: 31 մարտ 1976-ի թիւով եւ «Տաժանելի շրջապտոյտ մը աւերուած Զէյթունիէի եւ Պապ Իտրիսի մէջ» խորագիրով լրատուութեամբ «Ազդակ» կը գրէր.

«Պէյրութ իր ծանրագոյն գիշերներէն մէկը անցուց եւ կարելի չէ ըսել թէ միայն թաղ մը կամ շրջան մը ռմբակոծուած էր, քանի ամէն կողմ տեղացած էին ռումբեր, բոլոր ձեւի եւ չափի հրթիռներ, «քաթիուշա»-ներ, «կրատ»-ներ եւ «էներկիա»-ներ:

Երբ երկու վայրկեանը անգամ մը ինկող ռումբերը կը պայթէին քանդելով շէնքեր, քաղաքացիք առիթն իսկ չէին ունեցած հասնելու ապաստանարան եւ շուարած կը մնային հիւրասրահներու, ննջասենեակներու, խոհանոցներու, նրբանցքներու կամ բաղնիքներու մէջ:

Ահաւոր ռմբակոծումէ մը ետք, երբ երեւցան արեւի առաջին ճառագայթները, պէյրութցին երկար շունչ մը քաշեց եւ մտաւ անկողին, քանի ամբողջ գիշերը չէր քնացած:

Փշրուած ապակիները մաքրելու սկսողները երեկոյեան վերջացուցին իրենց գործը, մինչ ուրիշներ տեղափոխուեցան թաղէ թաղ, շրջանէ շրջան:

Արեւմտեան թաղերու մէջ ժամը 23:45-ին սկսած էին պայթումները: Մէկ ժամ ետք ռմբակոծուած էին արեւելեան շրջանները: Էշրեֆիէն, Սոտեքոն, Սայֆին եւ Մոնոն ստացած էին հարիւրաւոր հրթիռներ, իսկ արեւմտեան շրջաններու մէջ, պանդոկներու շրջանը, Քանթարին, Համրան, Սփիրզը եւ մանաւանդ «Ազդակ»-ի տպարանին Ուաթ-Ուաթ թաղը ընդունեցին մեծ քանակութեամբ ռումբեր եւ հրթիռներ:

Գալով առեւտրական շուկաներուն, որոնք ռազմադաշտերու վերածուած էին, հոս եւս ինկան քանի մը հարիւր ռումբեր:

Առտուան դէմ հանդարտութիւնը վերագտնուեցաւ ամէնուրեք: Թաղերու մէջ նպարավաճառներու խանութները սկսան մէկ առ մէկ բացուիլ, մինչ փուռերու առջեւ շարքը սկսած էր, իսկ մսագործները եւ բանջարեղէն ծախողներէն շատեր վերսկսան աշխատանքի:

Մուրապիթուն եւ յառաջդիմական ուժեր Հոլիտէյ Ինի մէջ

Մուրապիթուն եւ յառաջդիմական ուժեր Հոլիտէյ Ինի մէջ

Այս հանդարտութենէն քաջալերուած, յաջողեցանք կապ պահել մուրապիթուններուն հետ, փափաք յայտնելով, որ կ՛ուզէինք առեւտրական շուկաները այցելել, աչքով տեսնելու համար ո՛չ միայն կոտորածը, այլ մանաւանդ երկու կողմերու վերջին դիրքերը, քանի տարածուող լուրերը, հաղորդագրութիւնները եւ մանաւանդ զինուորական բանբերներու հաղորդած տեղեկութիւնները զիրար կը հակասէին:

Մուրապիթունները սիրայօժար ընդունեցին մեր առաջարկը եւ ժամը 10:30-ին երեք զինուորական ինքնաշարժներով մտանք նախ պանդոկներու շրջանը: Մեզի հետ կը գտնուէին վեց օտար թղթակիցներ, երեք նկարիչներ եւ ֆրանսական ու գերմանական պատկերասփիւռի քամերամէններ:

Ժամը 11:05-ին Հոլիտէյ Ինէն ճամբայ ելանք դէպի Զէյթունիէ, ուր քանի մը վայրկեանէն հասանք նախկին քապարէներու վայրը, որ դժբախտաբար կմախացած էր:

Արիզոնայի առջեւ հասնելով կանգ առինք, քանի կարելի չէր նաեւ ինքնաշարժով շարունակել ճամբան եւ ապա մեզի հետ գտնուող նկարիչները պէտք ունէին նկարելու, ինչ որ փլած էր կամ տակաւին ոտքի կը մնար:

Ճիշդ է որ քանդումը աւելի ծանր եղած էր քան երբեք, ճիշդ է որ այս փայլուն եւ լուսաւոր թաղը երեւակայութենէն շատ աւելի ծանր տեսարան մը կը պարզէր, բայց այդ բոլորը մէկ կողմ ձգած, ուրիշ տեսարան մը մեզ սարսափեցուց: Ճամբուն վրայ կային դիակներ, հին ու նոր, որոնք մնացած էին անտէր ու «անգերեզման»:

Կարելի էր գուշակել թէ վերջին հինգ օրերուն կռիւները շատ աւելի ծանր եղած էին, քան 17 սեպտեմբերէն 11 մարտ 1976-ի բախումները:

Մեզի ընկերացող մուրապիթունները բացատրեցին, թէ ինչպէ՞ս մեռած էին անոնք, այդ երիտասարդները, որոնց մարմինները կը մնային անշարժ եւ դէմքերուն վրայ կային սարսափի նշաններ: Ո՞վքեր էին անոնք, փաղանգաւորնե՞ր թէ՞ յառաջդիմականներ: Կարելի չէր զանազանել:

Դիակարան մըն էր Քիթ-Քաթ-Հիլթըն-Նորմանտի-Սթարքօ քառանկիւն ճակատը: Խոր յուզումով անցանք դէպի Հիլթըն, ուր տեսանք չորս փաղանգաւորներու դիակներ, որոնք բարձր յարկերէն վար նետուած էին:

Ապու Ֆայսալ ըսաւ, թէ պանդոկին անկումէն ետք, անոնք վերի յարկերը մնացած էին եւ 24 ժամ կռուելէ ետք սպաննուած էին: Շատ մեծ եղաւ մեզի հետ գտնուողներուն զարմանքը, երբ մեր խօսակիցը ըսաւ, թէ փաղանգաւորները չէին յաջողած փախուստ տալ:

Մտանք Նորմանտի պանդոկը, որուն դրան առջեւ կար դիակ մը, անճանաչելի եւ մորթուած:

Մեզի հետ գտնուող զինեալները չուզեցին Հիլթընի շէնքին առջեւ մնալ: Յայտնի էր, թէ անոնք բոլորովին չէին խուզարկած նորաշէն պանդոկին սենեակները:

Նորմանտիէն ներս եւս կռիւներ տեղի ունեցած էին եւ արիւնի հետքեր կային ամէն կողմ, նոյնիսկ պատերուն վրայ: Պարը կէսով վնասուած էր, հեռաձայնը գողցուած, գաւաթները կոտրուած եւ խմիչքի շիշերը պարապ:

Հոն գտնուողները նասըրական էին եւ անոնցմէ մէկը ըսաւ, թէ փաղանգաւորները, որոնք երկուշաբթի առտու Հիլթընի վերի յարկերը կը գտնուէին, անձնասպան ըլլալու համար 17-րդ յարկէն վար նետուած էին: Հաւատալի չէր, բայց կրնային նման անձնասպանութիւններ պատահիլ:

Հարց տուինք, թէ ո՞ւր էին փաղանգաւորներու բռնած նոր դիրքերը:

«Ֆոշ ճամբան կը գտնուին», ըսաւ պեխաւոր միլիս մը:

Քառորդ ժամ մնալէ ետք պանդոկին մէջ, հեռացանք Սելիմ Ճէզէյըրլի եւ «Ազգային Միութեան» ճամբէն, որ ո՛չ ազգայինի եւ ոչ ալ միութեան հետքերը ունէր:

Պապ Իտրիս հասանք եւ հոս եւս ազդուեցանք մեր աչքերուն առջեւ պարզուած տեսարաններէն: Թէեւ մեծ թիւով դիակներ չկային, բայց շրջանը աւերակներով «զարդարուած» էր: «Իտրիսներու դուռը» կոչուող այս շուկային մէջ, հաստատ մնացած վաճառատուներու դուռ մը իսկ չկար:

Քանդուած շէնքեր, այրած գրասենեակներ, փլած պատեր, կողոպտուած վաճառատուներ, անհետացած քլինիքներ, գործատեղիներ եւ աշխատանոցներ, մրոտած պատեր, ամայի մզկիթ մը եւ քարքարոտ պողոտայ մը, որ կարծէք պատերազմէն նոր դուրս եկած քաղաքի մը կը նմանէր:

Պապ Իտրիսը անճանաչելի դարձած էր, իսկ անկէ վար, դէպի Ուէյկան տանող ճամբան նոր ռազմաճակատ մըն էր»:

***

Պէյրութի եւ արուարձաններու կողքին, կատաղի կռիւներ կը մղուէին Քահալէ-Ալէյ եւ Թրիփոլի-Զղարթա ճակատներուն վրայ եւ Մեթնի լեռնային շրջաններուն մէջ, գլխաւորաբար` Մթէյն եւ Այնթուրա:

Ապրիլի սկիզբը սուրիական բանակէն միաւորներ մտան Լիբանան եւ սկսան զինաթափ ընել Ահմէտ Խաթիպի զինուորները եւ յառաջդիմական միլիսները: Ծայր առին բախումներ սուրիական բանակին եւ յառաջդիմական ուժերուն միջեւ: Դամասկոս ամբողջական զինադուլ պահանջեց կողմերէն:

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )