Լիբանանէն Մեկնարկող` Սփիւռքը Բնօրրանին Կամրջելու Համազգայինի Ճիգերուն Զուգահեռ . «Վարդանանց» Երգչախումբին Անխօս Պատգամը. «Մշակոյթը Ազգի Մը Գոյատեւման Տարրական Գրաւականներէն Մէկն Է»

Հարցազրոյցը վարեց` ՍԻԼՎԱ ԳԱՐԱՎԱՐԴԱՆԵԱՆ

DSC09620Վերջերս Պոլսոյ «Վարդանանց» երգչախումբը, բարձր հովանաւորութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսին եւ նախաձեռնութեամբ ու կազմակերպութեամբ Համազգայինի Լիբանանի Շրջանային վարչութեան, կարճատեւ այցելութեամբ  Պէյրութ ժամանեց եւ հայ դասական թէ հոգեւոր ու ժողովրդական երգերու յատուկ ելոյթով մը զմայլանքի ու հպարտութեան մթնոլորտ ստեղծեց: Սակայն սոսկ գնահատանքով կարելի չէ սահմանափակել նման երեւոյթի մը իմաստն ու պատգամը: Այս քայլը արգասիքն է Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան դէպի ակունք կամրջումի ենթահող պատրաստող  յանդուգն նախաձեռնութեան, որուն առաջին քայլը առնուեցաւ փետրուար 2013-ին, երբ անոր կազմէն երկու անդամներ գործուղուեցան Պոլիս: Ա՛յն Պոլիսը, որ դարերու ընթացքին եղած է հայութեան, արեւմտահայութեա՛ն գրական զարթօնքի ու մտաւորական ընտրանիի կեդրոնը: Ա՛յն Պոլիսը, որ գաւառներէն գուժող սարսափի ճիչերուն հակազդած էր գրական արուեստի գլուխ գործոցներու պոռթկումով, ինչպէս` Դանիէլ Վարուժանի «Հարճը», Սիամանթոյի «Ափ մը մոխիր հայրենի տուն»-ը… Ա՛յն Պոլիսը, որ չկքեցաւ եւ առաջինն էր, որ ոգեկոչեց Ցեղասպանութեան ահաւորութիւնը` 1919-ին, Պոլսոյ Թաքսիմ հրապարակի «Կեզի փարք»-ին մէջ զետեղելով Եղեռնի նահատակներու յուշակոթողը: Աւելի՛ն. Պոլիսը ու յատկապէս պոլսահայութիւնը, հոն այցելողները իրենց արմատներուն կառչելու ազգային պատկանելիութեան անհուն սխրանքով գօտեպնդեց (ու կը շարունակէ գօտեպնդել):

Այս առիթով «Ազդակ» հարցազրոյց մը ունեցաւ երգչախումբին անձնակազմէն` դաշնակահարուհի, մենակատար Լիւսի Գահվեճիօղլուի, Թուրքիոյ իրաւաբանական կաճառէն պարգեւատրուած ու անոր երկարամեայ անդամ, դպրապետ Սեդրակ սրկ. Տաւութհանին, վերջերս Արամ Ա. վեհափառին կողմէ «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով պարգեւատրուած, թրքական պետական երաժշտանոցի երկարամեայ անդամ, մայեսթրօ Ատրուշան սրկ. Հալաճեանին, եւ երգչախումբի տնօրէն խորհուրդի եւ դպրաց դասի անդամ Յարութ Նալճիի հետ: Զրոյցը իր շահեկանութեամբ, երաժշտական ձեռնարկի սահմաններէն անդին, բնազդաբար ծաւալելով, անդրադարձաւ պոլսահայութեան իրավիճակին, հոն տիրող պայմաններուն եւ առնչակից հարցերու եւ երեւոյթներու:

Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան կողմէ բնօրրանին հետ կամրջումի մեկնարկը Պոլսոյ Ս. Վարդանանց եկեղեցւոյ համանուն երգչախումբէն սկսելու ընտրութիւնը պատահականութիւն չէ: Այս երգչախումբը փայլուն իրագործումներ արձանագրած է ու կ՛արձանագրէ պոլսահայ վերանորոգ մշակութային զարթօնքին մէջ: Անոր շարքերէն ծնունդ առաւ, օրինակ, պոլսահայ արդի առաջին աստղ երգչուհի Սիպիլը (Սիպիլ Բեկթորոսօղլին): Պատգամը յստակ է` «Տուէ՛ք մեզի ապահովութիւն ու տեսէք, թէ ինչպիսի՜ իրագործումներ կ՛արձանագրենք»: Հոն, ուր քաղաքականութիւնը ձախողած է, մշակոյթն է ազգային ինքնուրոյնութեան պահպանման ջահակիրը:

Ստորեւ` պոլսահայ հիւրերուն հետ կայացած հարցազրոյցին գլխաւոր մասերը.

 *  *  *

«ԱԶԴԱԿ».- Խօսինք «Վարդանանց» երգչախումբին մասին, ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս հիմնուեցաւ, անոր ընդհանուր կառոյցին մասին ամփոփ գաղափար մը կարելի՞ է տալ: Միայն հոգեւոր շարականներո՞վ ելոյթ կ՛ունենաք: Որո՞նք կրնան մաս կազմել այս երգչախումբին: Օրինակ, հայկական գրաւեալ գաւառներէն հայ տղաք կա՞ն: Անդամակցութեան համար նախապայմաններ կա՞ն: Ինչպէ՞ս է իգական սեռին  համեմատութիւնը ձեր կազմին մէջ: Ո՞ւր եւ ինչպէ՞ս կը կատարէք ձեր փորձերը:

DSC09624ՍԵԴՐԱԿ  ՏԱՒՈՒԹՀԱՆ.- 1909-ին Ֆերիգիւղի թաղին մէջ հիմնուած ու եկեղեցական արարողութիւնները կատարելու համար դպիրներէ բաղկացած խումբ մըն է, որ 1932 թուականին Կոմիտասեան ու Եկմալեան պատարագները բազմաձայն երգելու դիտաւորութեամբ, երգչախումբ մը կազմած է իր կողքին, որ եղած է ` «Վարդանանց դպրաց դաս երգչախումբ»: 1932-էն սկսեալ երաժշտագէտ փրոֆ. Էտուար Մանաս եւ փրոֆ. Արշամ Գաւաֆեան շարունակած են գործը, նուագած ու երբեմն ալ երգած են մեր երգչախումբէն:

ԱՏՐՈՒՇԱՆ  ՀԱԼԱՃԵԱՆ.- Փրոֆ. Էտկար Մանաս եւ Արշամ Գաւաֆեան շարունակած են գործը: Բայց ասոնք 1930-40-ական թուականներուն էին:

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ  ՆԱԼՃԸ.- Ասոնք` մինչեւ 1967, որմէ ետք մենք սկսանք մասնակցիլ  եւ յատկապէս 1985-էն ի վեր մայեսթրօ Ատրուշան սրկ. Հալաճեանի օրով վերելք արձանագրած է երգչախումբը:

Ա. Հ.- Բազմասահիկի վերածուած երգեր ունինք, կը ներկայացնենք դասական, օփերաներէ հատուածներ, նոյնիսկ` օփերեթներէ, օրաթորիոներէ եւ օփերաներէ, ինչպէս` Ճիոզեփի Վերտիէն: Նաեւ ժողովրդային երգեր կը ներկայացնենք: Անդամակցութեան գծով յատուկ նախապայմաններ չկան, երգչախումբին կրնան անդամակցիլ բոլոր անոնք, որոնք երաժշտական հետաքրքրութիւն ունին, ձայն եւ ականջ ունին:

Յ. Ն.- Այս բոլորը` ընկերակցութեամբ դաշնակահարուհի, մենակատարուհի Լիւսի Գահվէճիօղլուի:

Ս. Տ.- Ունինք մանկապատանեկան կազմը` շուրջ 30 երկսեռ անդամներով, դարձեալ Ատրուշան սրկ. Հալաճեանի խմբավարութեամբ: Մեր երգչախումբին փորձերը կը կատարենք եկեղեցւոյ կից գտնուող Շիրինօղլու սրահին մէջ: Այն Շիրինօղլուն, Պետրոս Շիրինօղլուն, որ Ս. Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցի խնամակալութեան ատենապետն է, եւ որ յաճախ (ինչպէս այս անգամ) ստանձնած է մեր ձեռնարկներուն մեկենասութիւնը:

«Ա.».- Օգտուելով այս առիթէն` կրնա՞ք խօսիլ պոլսահայութեան իրավիճակին մասին:

Յ. Ն.- Պոլսոյ մէջ 60 հազար հայեր կան:

Ս. Տ.- Սա պահուս մենք Պոլսոյ մէջ ունինք Ս. Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցը, որուն շուրջ կան 42 եկեղեցիներ: Ունինք երկու հիւանդանոց, երկու որբանոց եւ հինգ լիսէներ` Եսայեան, Կեդրոնական, Դպրեվանք, Սահակեան, Մխիթարեան:

Ատկէ դուրս, ինչպէս այստեղ ակումբ կ՛ըսէք, Երիտասարդաց կազմակերպութիւններ կան, սանուց միութիւններ, որոնք թատերական ձեռնարկներ կը կազմակերպեն:

ԼԻՒՍԻ ԳԱՀՎԵՃԻՕՂԼՈՒ.- Որովհետեւ համալսարան չունինք, պէտք է որ աշակերտները նիւթերը սորվին թրքերէնով, քանի պետական քննութեանց հարցումները թրքերէն են: Օրինակ` ես դպրոցիս մէջ սորվեցայ հայերէն, բայց աւարտելէ ետք ընտանիքիս մէջ, ծնողքէս է, որ աւելի հմտացայ հայերէնի մէջ: Մեր երգչախումբին աղուորութիւնը այն է, որ երկսեռ տղաք ու աղջիկներ կու գանք, կ՛անդամակցինք, իրարու կը ծանօթանան եւ կ՛ամուսնանան: Օրինակ` ես այս երգչախումբին մէջ ծանօթացայ ամուսնոյս եւ հիմա թէ՛ ամուսինս եւ թէ՛ մեր երկու զաւակները միասնաբար մաս կը կազմենք այս երգչախումբին:

vart-26«Ա.».- Թուրքիոյ զանազան վարչակարգերու ընթացքին, ըլլայ` հանրապետական, իսլամական թէ պետական հարուածներու շրջանին, պետութեան վերաբերմունքը ինչպէ՞ս էր:

Ս. Տ.- Թրքական պետութիւնը ոչ մէկ ձեւով կ՛արգիլէ մեր գործունէութիւնը: Կրօնական ազատութիւն կայ, մենք մեր ամէն տեսակ պաշտամունքները կը կատարենք ու մեր եկեղեցիներուն մէջ Կոմիտասէն ու Եկմալեանէն բազմաձայն պատարագ ու շարականներ կ՛երգենք ու պետութենէն ոչ մէկ միջամտութիւն կ՛ըլլայ:

Լ. Գ.- Նոյնիսկ «Կոմիտասի գիշեր» կազմակերպուեցաւ անոր ծննդեան 100-ամեակին առթիւ Պոլսոյ մէկ համերգասրահին մէջ: Այս ձեռնարկին նաեւ Թուրքիոյ մշակոյթի նախարարը ներկայ էր եւ 4-5 երգչախումբեր անջատ ելոյթներով Կոմիտասի երգերէն բաղկացած համերգ մը ներկայացուցին: Նոյն առիթով վաւերագրական պատկերիզով Կոմիտասի կեանքը ներկայացուեցաւ, իր անցեալը, իր կեանքը, թէ ինչպէս Փարիզ գացած է, խելագարած է, ինչպէս փախած է եւ այլն: Կոմիտասին շատ արժէք կու տան յատկապէս երաժշտութեամբ զբաղողները: Բագրատ Էսթուքեան Կոմիտասին կեանքը ներկայացուց, անոր անցեալը թէ ինչպէ՛ս խելագարած ու փախած եւ վերադարձած է Փարիզ:

Ս. Տ.- Կոմիտաս մտերիմ բարեկամ եղած է Խալիտէ Էտիվարին (1884-1964), որ եթէ չեմ սխալիր, միջամտած եւ օգնած է, որ Կոմիտաս վերադառնայ աքսորէն եւ Փարիզ մեկնի:

Ա. Հ.- Խալիտէ Էտիպ Էվիտար Կոմիտասի երգեհոնական բոլոր գործերը յանձնած է Ատնան Սայկիւնին (1907-1991):

Ս. Տ.- Մայր քաղաքապետարանը քանիցս մեզի հրաւիրած է, եւ մենք քրիստոնէական, հոգեւոր կրօնաշունչ երգերով ելոյթ ունեցանք:

Լ. Գ.- Մեր համերգները բաց են միաժամանակ` հայերուն եւ թուրքերուն, բոլորի՛ն: Երբ երգահանդէս կը կազմակերպենք, կը հրաւիրենք բոլորը, նաեւ` ոչ հայերը:

Ս. Տ.- Շուրջ 15-17 տարիներ առաջ մասնակցեցանք «Հապիթաթ» միջազգային կազմակերպութեան մէկ ձեռնարկին, նախկին նախագահ Սիւլեյման Տեմիրելն ալ, որ ներկայ էր, եկաւ ու շնորհաւորեց մեզ:

«Ա.».- Որեւէ դժուարութիւն կը դիմակալէ՞ք` քաղաքական թէ նիւթական իմաստով: Կրթական մարզէն ներս լեզուական սահմանափակումներ կա՞ն: Օրինակ, դուք որ իրաւաբան էք, բնական ձեւով կրնա՞ք կիրարկել ձեր այս մասնագիտութիւնը:

Ս. Տ.- Նայեցէ՛ք, ունեցած ենք կարգ մը դժուարութիւններ, օրինակ` անցեալին սեփականատիրութեան օրէնքին շուրջ որպէս հայկական կազմակերպութիւններ, վճռաբեկ ատեանի որոշումով ունեցած ենք կորուստներ, վնասներ: Բայց 2002-էն ի վեր, Եւրոպական Միութիւն մուտքի առթիւ որդեգրուած օրէնքներու լոյսին տակ, բաւական բարեփոխումներ եղան, ու մենք վերստացանք մեր կորսնցուցած կալուածներէն մաս մը: Իսկ սեպտեմբեր 1956-ի դէպքերուն, յոյներուն դէմ կատարուած յարձակումներու ընթացքին հայերս ալ վնասեցինք:

Թրքական իրաւաբանական կաճառին մէջ շուրջ քսան հայ փաստաբաններ կան եւ 42 տարիէ զանազան համայնքներու կողմէ պետութեան դէմ փաստաբան եմ ու գործունէութեանս ընթացքին կը յիշեմ, օրինակ, անգամ մը, երբ դիմացի կողմի փաստաբանը հայութեան մասին ակնարկեց, դատաւորը ի՛նք միջամտեց եւ լռեցուց զայն` ըսելով, որ` «հոս քաղաքական վէճի վայր չէ, հոս իրաւակա՛ն վայր է»:

Քաղաքապետութիւնները երբեմն կ՛օժանդակեն մեզի, օրինակ` Գերմանիոյ ձեռնարկին մասնակցեցանք շնորհիւ Շիշլիի քաղաքապետութեան աջակցութեան, որուն քաղաքապետն էր Մուսթաֆա Սարըկիւլ եւ փոխ քաղաքապետն էր` Վազգէն Պարըն: Գերմանիոյ երգահանդէսին ներկայ էր նաեւ տեղւոյն Թուրքիոյ հիւպատոսը, որ գատըգիւղաբնակ էր ներկայ գտնուեցաւ մեր ձեռնարկին եւ աւարտին շնորհաւորեց մեզ` խոստանալով յաջորդ ձեռնարկին նիւթապէս զօրակցիլ ու աջակցիլ մեզի:

Յ. Ն.- Մենք մեր օրապահիկը ապահովելէ ետք կ՛երթանք եկեղեցի ու կը հետեւինք դպրաց դասի փորձերուն, փոխանակ երթալ սրճարանները վատնելու մեր ժամանակները, ու ոչ ոք չի խանգարեր մեզ:

15260775960_3bb088ab93_o«Ա.».- Հայաստան եւ Արցախ այցելա՞ծ էք, ի՞նչ են ձեր տպաւորութիւնները:

Ս. Տ.- Այո՛, այցելեցինք Հայաստան ու երկու համերգ եւ մէկ պատարագ ներկայացուցինք: Այս առիթով սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեան յատուկ շքանշանով պարգեւատրեց մեր սիրելի խմբավար Ատրուշան Հալաճեանը: Դժբախտաբար, սակայն, ժամանակի չգոյութեան պատճառով չկրցանք Արցախ  այցելել:

«Ա.».- Գրաւեալ Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներու մէջ ալ ելոյթներ ունեցա՞ծ էք: Ինչպէ՞ս էր ներկայիս հոն եղողներուն վերաբերմունքը: Հայերու հանդիպեցա՞ք հոն:

Յ. Ն.- Գաւառներու մէջ հայեր չմնացին, քանի մը հոգի կան միայն Վանի կամ Տիգրանակերտի մէջ: Երբ (2010-ին) Աղթամար այցելեցինք եւ հոն եկեղեցւոյ անդրանիկ պատարագը կատարեցինք, հոն, ինչպէս նաեւ Տիգրանակերտի եւ Վանի մէջ հանդիպեցանք բազմաթիւ թրքացած հայերու, որոնք կրնայի՛ն ըսել, թէ իրենք հայ են:

Ս. Տ.- Այո՛, Մարտինի Քասիմիէ մետրեսեսի կոչուած տեղը ձեռնարկի մը մասնակցեցանք` առանց որեւէ միջադէպի: Օրինակ, Տիգրանակերտի մէջ քաղաքապետ Օսման Այտեմիր ընդունեց, որ քիւրտերն ալ  ժամանակին շատ չարչարանքներու ենթարկած են հայերը եւ ներողութիւն խնդրեց:

Լ. Գ.- Նոյնիսկ Աղթամարի պատարագէն ետք ելոյթ մը ունեցանք մօտակայ մարզասրահի մը մէջ, ուր բոլորն ալ ներկայ եղան: Ոստիկաններու ինքնաշարժներով մեզ տեղափոխեցին Աղթամարի մօտ գտնուող վայրերը` Եօթը եկեղեցիներու շրջանը, Վարագայ վանք եւ այլն. իրե՛նք մեզի առաջնորդեցին եւ ցոյց տուին մեր երբեմնի եկեղեցիները, վայրերը` «հո՛ս են ձեր հին տեղերը» ըսելով: Տիգրանակերտի մէջ հայերէն գիրերով «Բարի եկաք» գրուած պաստառներ կային:

«Ա.».- Այս ձեր առաջին այցելութիւնն է Լիբանան, ինչպէ՞ս է ձեր տպաւորութիւնը:

Պ.- Արամ Ա. վեհափառի բարձր հովանաւորութեամբ ու Համազգայինի հրաւէրով եկած ենք հոս, շնորհակալութիւն կը յայտնենք: Հայու ոգիի, հայապահպանման առումով մեծ ներդրում կայ այստեղ, որ շնորհաւորելի եւ ողջունելի է: Կը փափաքինք շարունակել այս գործակցութիւնը:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )