50 Տարի Առաջ (8 Նոյեմբեր 1964)

«Հայաստանի
Վաղեմի Թագաւորութիւնը»

Հայ դատը օտար մամուլին միջազգային հասարակութեան ներկայացնելու ձեւերէն մէկն է թերեւս`… թուրք նախարարի մը Մոսկուա այցելութեան պատեհութիւնը:

Այս մտածումը կը թելադրուի Լոնտոնի հռչակաւոր օրաթերթին` «Թայմզ»-ի մէջ լոյս տեսած երկու յօդուածներէն եւ չորս նկարներէն, որոնք կը խօսին` «Հայաստանի վաղեմի թագաւորութեան մասին, արեւելեան Թուրքիոյ մէջ», այս օրերուն, երբ թուրք արտաքին գործոց նախարարը Մոսկուա կ՛այցելէ, ու թրքական մամուլը պարբերաբար ոչ բարեկամական խօսքեր կ՛ուղղէ Արեւմուտքի դիւանագիտութեան:

Լոնտոնի «Թայմզ»-ի Անգարայի թղթակիցը վերջերս այցելած է արեւելեան Թուրքիա` երթալով մինչեւ Անի, զոր կը յիշէ` իբրեւ «Բագրատունիներու գերդաստանին երբեմնի փայլուն մայրաքաղաքը», եւ նախապէս հանդիպելէ ետք Վան, «ուր մնացորդներ կան հայոց թագաւորութեան ճարտարապետական փառքերէն»: Նոյնինքն Վանի մասին կը յիշէ հայկական ասացուածքը. «Վանը այս աշխարհի մէջ, եւ դրախտը` անդենականի»:

Քրիստոնեա՜յ  է Արեւմուտքը, եւ երբ կը խօսի հայ ժողովուրդի մասին, գնահատանքի առաջին շեշտը կը դրուի մեր քրիստոնէութեան եւ «առաջին քրիստոնեայ պետական ազգը» դարձած ըլլալու այնքան գովելի առաքինութեան վրայ: Ու «Թայմզ»-ի թղթակիցը կը յայտարարէ.

Պահ մը խօսինք հայերու մասին: Անոնք եղած են առաջին պետական ազգը, որ ընդունած է քրիստոնէութիւնը, հռոմէական կայսր Կոստանդինէն քսան տարի առաջ: Քիչ ազգեր, ոչ իսկ հրեաները, ունին այնքան սոսկալի պատմութիւն մը: Ջարդեր եւ ողջակիզումներ, որոնք ժամանակակից են մեզի, կը ներկայացնեն միայն վերջինները աղէտներու շղթայի մը, որուն ենթարկուած է այս բացառիկ ժողովուրդը: Յովհաննէս կաթողիկոս տասներորդ դարուն տակաւին գրած էր. «Մեր ժողովուրդը կը նմանի հունձքի մը, զոր կը հնձեն չար մշակներ` շրջապատելով մեզ մռայլ ամպերու նման:

«Այս մշակոյթի տէր եւ տաղանդաւոր ցեղը, որ շնորհն ունի առեւտուրի եւ արուեստի, ունեցած է նուրբ արուեստագէտներ, երեւակայութեամբ օժտուած շինարարներ, որոնք ապրած են ու այժմ` անյայտացած, այն շրջանին մէջ, ուր իրարու կը միանան Թուրքիան, Իրանը եւ Ռուսիան» (Լոնտոն, «Թայմզ», հոկտեմբեր, 25, 25):

Ամէն ինչ ճի՜շդ է: Պատմութիւն: Գնահատանք: Մշակոյթ եւ… անյայտումը «այս տաղանդաւոր ժողովուրդին»:

Այստեղ, սակայն, այն կէտին վրայ, ուր պատմութիւնը կը միանայ մարդկայնութեան, կանգ կ՛առնէ անգլիացի հրապարակագիրը եւ իր ճամբան կը դարձնէ… դէպի «Քաղկեդոնի քրիստոնէական ժողովը, որմէ հրաժարած են հայերը, հինգերորդ դարուն»…

Մինչդեռ հայ ընթերցողը կ՛ակնկալէ, որ անգլիացի դիտողը անդրադառնայ մեզի շատ աւելի մօտ` ժամանակակից Լոզանի ժողովին, հոն, ուր «այնքան շնորհներով օժտուած հայ տաղանդաւոր ժողովուրդ»-ին ամէնէն արդար դատը գերեզմանեցին… Քաղկեդոնի ժողովին եւ բոլոր քրիստոնէական ժողովներուն հանդէպ արհամարհանք ցոյց տալով, Արեւմուտքի եւ Արեւելքի քրիստոնեայ ներկայացուցիչները…

Հնութիւնները շա՛տ կը յուզեն քաղաքակրթութեան հիացող արեւմտեան գրիչներ, որոնք Անիի աւերակները արժանի կը նկատեն` Փեթրայի կամ Անկքորի համբաւաւոր հնութիւններուն:

Սակայն քաղաքակրթութիւնը արդեօք հնութեան սէ՞ր է միայն, սէ՞րն է մնացորդ քարերո՞ւն, կոթողներո՞ւն, որոնք ոչ միայն հին փառքեր կը յիշեցնեն, այլեւ կը յիշեցնեն ժողովուրդ մը, որ այսօր եւ միշտ կարող է նոր փառքեր ստեղծել եւ հարստացնել քաղաքակրթութեան գանձը, ինչպէս ցարդ կատարած է ու կը շարունակէ,  իրենց իսկ բառերով, «հայ բացառիկ տաղանդաւոր ժողովուրդը»:

Ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս «անյայտացաւ այս օժտուած ժողովուրդը» Վանէն, Անիէն, եւ այլ վայրերէ, որոնք այսօր Թուրքիոյ կը պատկանին, սակայն հայ ժողովուրդի տաղանդին փայլուն փառքը կը կրեն` աւերակներու մէջ իսկ հիացում պատճառելով քաղաքակիրթ անցորդին:

Եւ կարելի՞ է շարունակել քաղաքակրթութիւնը, երբ քաղաքակիրթ մարդիկ անտարբեր կը յայտարարեն, թէ` «տաղանդաւոր ժողովուրդ մը, որ երբեմն կը բնակէր  Անիի եւ Վանի մէջ, այժմ անհետացած է»… Մինչդեռ անոր ձգած փառահեղ կոթողներուն վրայ կ՛ապրի միա՛յն փուշ ու տատասկ հասցնող թուրք ժողովուրդը:

Եթէ քաղաքակրթութիւնը եւ մշակոյթը հնագէտի մը հետաքրքրութիւնը չեն միայն, այլ` մարդկային ստեղծագործ տաղանդին հանդէպ յարգանք եւ քաջալերութիւն, Անգլիոյ ժողովուրդն ու պետութիւնը պէտք չէ՛ բաւականանան միայն իրենց թերթերուն մէջ տպելով «Հայոց վաղեմի թագաւորութեան եւ տաղանդ»-ին յուշ-արուեստի գործերը, այլե՛ւ պաշտպանեն այն Դատը, որ կը ջանայ այդ հողերը վերադարձնել սեփականատէր օժտուած ժողովուրդին եւ վերջ տալ քաղաքակրթութեան ամօթ` բարբարոսին անպտուղ տիրապետութեան:

Լոնտոնի «Թայմզ»-ի աշխատակիցը հաւանաբար անդրադառնայ ա՛յս մասին եւս, երբ… թուրք արտաքին գործոց նախարարը երկրորդ անգամ ըլլալով Մոսկուա այցելէ` Անիի հայկական փառահեղ աւերակներուն, եւ թրքական տատասկնեուն վերեւ թռչելով, արեւմտեան քրիստոնեաներու շինած օդանաւի մը մէջ:

«ՀԱՅՐԵՆԻՔ»

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )