«Ազդակ»` Ութսունեօթը Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Սուրիական Ուժերու Լիբանան Մուտքէն Ետք` Զինուորական Գործողութիւններ Տարբեր Ճակատներու Վրայ. «Ազդակ»-Ի Թղթակիցներուն Շրջապտոյտը Դէպի Օդակայան

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

15585905982_be744364f3_oՔաղաքացիական պատերազմին մէջ առաջին անգամ ըլլալով, սուրիական բանակի կանոնաւոր զօրքերը 31 մայիս 1976-ին Լիբանան մտան զանգուածային կերպով եւ առանց քողի:

Յառաջդիմականներուն համար, սուրիական միջամտութիւնը մաս կը կազմէր «իսրայէլեան-ամերիկեան եւ արաբական դաւի մը», որ կոչուած էր ստեղծելու համայնքային հիմունքով փոքր պետութիւններ, մինչ քրիստոնեայ ղեկավարները ընդհանրապէս համամիտ էին սուրիական միջամտութեան:

Սուրիական զօրքերը տասը հազար զինուորներով եւ երկու հարիւր հրասայլերով մտան Պեքաա եւ առաջին հերթին երեք քիլոմեթր լայնքով թամփոն գօտի մը ստեղծեցին Զահլէի շուրջ, որ շրջապատուած էր յառաջդիմական ուժերով: Փաղանգաւորները յայտարարեցին, որ «ուրիշ միջոց չունին, եթէ ոչ իրենց ռազմագիտական դիրքերը զիջիլ սուրիական ուժերուն»:

Սուրիական զօրքերը սկսան գրաւել պաղեստինցի ֆետայիներուն եւ յառաջիմական միլիսներուն զէնքերը եւ Մասնաայի սահմանին վրայ ձերբակալեցին այն ֆետայիները, որոնք մերժեցին զինաթափումի հրահանգին ենթարկուիլ:

Սուրիական ուժերը միաժամանակ մտան Աքքարի Քոպպէյաթ քրիստոնեայ աւանը, որ նոյնպէս շրջապատուած էր զինեալ տարրերու կողմէ:

Սուրիական բանակի միաւորները այնուհետեւ ուղղուեցան դէպի Սայտա` հակակշիռի տակ առնելու համար նաւահանգիստը, որ ծովահայեաց դուռն էր պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերուն:

Սուրիական միաւորները, որոնց նպատակն էր բանալ Պէյրութ-Դամասկոս միջազգային ճամբան, կանգ առին Տահր Պայտարի կիրճի շրջանին մէջ, 20 քիլոմեթր անդին Ալէյէն, որ Լեռնալիբանանի յառաջդիմական ուժերուն ընդհանուր բանակատեղին էր:

Դամասկոս Լիբանանի մէջ իր միջամտութիւնը արդարացուց երկրին բաժանումը կանխելու անհրաժեշտութեամբ: Ըստ Դամասկոսի, այդ բաժանումը անխուսափելի պիտի դառնար, եթէ կռիւները շարունակուէին:

Սուրիական զօրքերը յաջորդող օրերուն դանդաղօրէն շարունակեցին իրենց թափանցումը եւ ուղղուեցան դէպի Թարշիշ եւ Մաշղարա:

* * *

15582410061_ac3391144b_oՆապաա շաբաթ, 5 յունիս 1976-ին ծանրօրէն ռմբակոծուեցաւ: Սարսափահար քաղաքացիներ եւ զինեալներ, անակնկալի առջեւ գտնուելով, չկրցան ապաստանարաններ մտնել:

Հրձիգ ռումբերէն մէկը ինկաւ Շեքէրճեաններու գործարանին վրայ, ուր մեծ հրդեհ մը ծագեցաւ, զոր կարելի չեղաւ դիւրութեամբ զսպել: Գործարանին պահակները, որոնք հայեր էին, փրկուեցան մահէն:

Ռումբերու տեղատարափին տակ կարելի չեղաւ դիւրութեամբ հասնիլ վիրաւորներուն: Հայ պահակները սակայն, հակառակ ռումբերուն եւ արձակազէններու փամփուշտներուն, յաջողեցան բազմաթիւ վիրաւորներու օգնութեան փութալ:

Երեք ժամէ աւելի տեւող ռմբակոծումը խլեց աւելի քան տասնեակ մը զոհ եւ շուրջ 30 վիրաւոր:

Ապրոյեան գործարանէն քանի մը մեթր հեռու գտնուող պաղեստինեան կազմակերպութիւններու կեդրոններէն երկուքին վրայ հրթիռներ ինկան, որոնք երկու զոհեր խլեցին:

Պուրճ Համուտի թաղերը եւս ցնցուեցան այդ պայթումներէն եւ վաճառատուները փակուեցան ու բոլոր ճամբաները ամայացան:

Նապաայի մէջ հիւանդատար կառքերու երթեւեկը եւ ահազանգի սուլոցները աւելի ծանրացուցին կացութիւնը:

Շրջանի մզկիթներէն մէկը ծանր ռումբերով բոլորովին քանդուեցաւ, իսկ երկրորդ մզկիթ մը վնասուեցաւ:

* * *

Սուրիական զօրքերու Լիբանան մուտքէն քանի մը օր ետք, լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմը վերածուեցաւ Սուրիա-պաղեստինեան պատերազմի մը: Սուրիական ուժերը ռմբակոծեցին Սայտան եւ Այն Հըլուէի ու Միէ Միէի գաղթակայանները եւ սկսան կեդրոնանալ Մաշղարա-Ժեզզին ճամբուն վրայ:

Թրիփոլի եւս սաստկօրէն ռմբակոծուեցաւ եւ քաղաքի բազմաթիւ թաղերու մէջ ամէն տեսակ զէնքերով կատաղի կռիւներ մղուեցան պաղեստինեան եւ սուրիական ուժերուն միջեւ:

Աստիճանաբար ամրապնդուելով, սուրիական զօրքերը հարաւային Լիբանանի եւ Պեքաայի մէջ նոր գիւղեր մտան եւ ռազմագիտական դիրքեր գրաւեցին:

Հարաւային Լիբանանի մէջ սուրիական բանակը ծանր բախումներ ունեցաւ պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերուն հետ:

Պեքաայի մէջ, Մասնաայի սահմանէն մինչեւ Շթորա երկարող ճամբան անցաւ սուրիացիներու լրիւ հսկողութեան տակ, իսկ Զահլէի պաշարումը վերցուեցաւ:

Շթորայէն Մտէյրէժ եւ Սոֆար, սուրիացիք ամրապնդեցին իրենց դիրքերը եւ ուղղուեցան դէպի Համմանա տանող վայրէջքը: Համմանայի նախկին զօրանոցը ռմբակոծուեցաւ եւ շէնքերէն մէկը փուլ եկաւ:

* * *

Մինչ սուրիական բանակը Պեքաայի եւ լեռնային շրջաններուն մէջ իր դիրքերը կ՛ամրապնդէր, Պէյրութի մէջ եւ մանաւանդ օդակայանին եւ Խալտէի մէջ պաղեստինեան Սահիքայի ուժերը սկսան պատրաստել սուրիական բանակին մուտքը: Այդ ծրագիրը իրագործելու համար ծանր բախումներ ծայր առին մէկ կողմէ` պաղեստինեան դիմադրութեան, յառաջդիմականներուն եւ արաբական Լիբանանի բանակին եւ միւս կողմէ Սահիքայի միջեւ:

Բախումները սաստկացան յունիս 5-ին եւ տեւեցին մինչեւ չորեքշաբթի, 9 յունիս, ապա մեղմացան:

Ճորճ Սեմերճեան

Ճորճ Սեմերճեան

«Ազդակ»-ի թղթակիցներ շաբաթ, 12 յունիսին շրջապտոյտ մը կատարեցին դէպի օդակայան: Կիրակի, 13 յունիս 1976-ի թիւով եւ «Շրջապտոյտ մը դէպի օդակայան» խորագիրով լրատուութեամբ «Ազդակ» կը գրէր.

«Շրջապտոյտ մը պատերազմական ճակատներու վրայ, մանաւանդ Լիբանանի մէջ, բաւական դժուար հարց մըն է, քանի ռումբերու, հրթիռներու կամ փափուշտներու տարափէն շատ աւելի դժուար է մօտենալ զինեալներով «զարդարուած» պատնէշներու, դիրքերու կամ շրջաններու:

Երէկ, անգամ մը եւս փորձեցինք կարճատեւ շրջապտոյտ  մը ընել Պէյրութի հարաւային շրջաններուն մէջ եւ դարձեալ ընկերակցեցանք «Նահար», «Լ՛Օրիան-լը Ժուր» օրաթերթերու եւ ամերիկեան «Եու. Փի. Այ.» լրատու գործակալութեան լուսանկարիչ Ճորճ Սեմերճեանին, որ ծանօթ է բոլորին, թէ՛ իր քաջագործութիւններուն եւ թէ իր աննման նկարներուն համար:

Ժամը 13:40-ին սկսաւ մեր շրջապտոյտը, Թէլ Խայաթէն մինչեւ օդակայանի մուտքը, անցնելով Ռամլէթ Պայտայէն, Պիր Հասանէն, Քոլայի բոլորակէն, Մարզական Աւանէն եւ Շաթիլայի բոլորակէն:

Առաջին հերթին պէտք է ըսել թէ Քոլայի բոլորակին վրայ գտնուող զինեալները, լիբանանցիներ եւ պաղեստինցիներ, փակած են ճամբաները եւ դիրքերու ետեւ գտնուելով դրօշակներով նշան կու տան հոն հասնող ինքնաշարժներուն, որոնց թիւը ժամուան մը ընթացքին չորսի չի հասնիր:

Քոլայի գործարանէն մինչեւ բոլորակ, ծանր զէնքեր զետեղուած են տուներու տանիքներուն վրայ եւ թաղերու մուտքերուն: «Ֆաթհ»-ի զինուոր մը ցոյց կու տայ վնասուած շէնքերը եւ կ՛ըսէ, թէ «Պէյրութ» հիւանդանոցը ծանր վնասներ կրած է: Մեր խօսակիցը լիբանանցի մըն է եւ ցած ձայնով կը յայտնէ թէ շատ հարցումներ պէտք չէ ընենք հոն գտնուող սպաներուն, թիւով երեք, որոնք բառ մը իսկ չեն ըսեր:

Մթնոլորտը ծանր է եւ սարսափ կը տիրէ ամէն կողմ: Շէնքերը պարապ են, իսկ ճամբաները թէեւ մեղմացած են, բայց մերթ ընդ մերթ լսուող պայթումները կու գան սարսափը աւելցնելու:

Սեմերճեան կը խօսի սպաներէն մէկուն հետ եւ կ՛ըսէ, թէ կարելիութիւն կա՞յ դէպի Մարզական Աւան յառաջանալու: «Հոն գտնուողները մեզմէ են, կրնաք երթալ» կ՛ըսէ սպան:

Ապահով կը յառաջանանք, բայց երկու պայթումներ մեզ կը ցնցեն: Կը հասնինք Մարզական Աւանին դիմացը գտնուող «Էքոլ Նորմալ»-ին առջեւ, կը տեսնենք զինեալներ, որոնց կը մօտենանք վստահ քայլերով:

«Ի՞նչ գործ ունիք հոս, ի՞նչ կ՛ուզէք» կ՛ըսէ տասնապետ մը, որ մեզ վարժարան կը տանի հարցապնդելու համար: Շէնքէն ներս է, որ կը հասկնանք, թէ ինկած ենք Սահիքայի կեդրոնին մէջ, քանի պատի մը վրայ կը տեսնենք նախագահ Հաֆէզ Ասատի սեւ-ճերմակ նկարը:

Նայուածք մը նետելով Մարզական Աւանին վրայ, հոն եւս կը տեսնենք Սահիքայի ուժեր, որոնք կը գտնուին «Փիեռ Ժըմայէլ» սրահին առջեւ եւ Ֆութպոլի մարզադաշտի մուտքին:

Քաղաքավար, բայց ջղային` Սահիքայի միլիսները կարճ հարցաքննութենէ մը ետք կը զգուշացնեն մեզ, որ օդակայանի բոլորակէն չանցնինք: Ժամական 30 քլմ. արագութեամբ Սեմերճեանի ինքնաշարժը ճամբայ կ՛ելլէ վարժարանէն: Կը հասնինք փոսթ-հեռագրատան կեդրոնական շէնքը, որ այրած է ու կարգ մը պատեր փլած են, իսկ ուրիշներ ծակծկած:

Զինուորականներու շէնքերը եւս վնասուած են ու ոմանք այրած: Կ՛անցնինք: Քուէյթեան հիւպատոսարանի շէնքին առջեւ հասնելով, կ՛ուղղուինք աջ եւ կ՛իջնենք Պիր Հասան, ուր գտնուող պէնզինի կայանը (Ռիատ Սոլհի ապարանքին մօտ) տակաւին բոցերու մէջ է: Կայանին դիմաց «Շեհապ» զօրանոցին առջեւ կը հանդիպինք յառաջդիմականներու, որոնք հարցումներ կ՛ուղղեն եւ ապա Սեմերճեանէն կը խնդրեն, որ յիշատակի նկարներ վերցնէ ու հոն գտնուող 50-70 զինեալները կը հաւաքուին նկարուելու համար:

Հոս, մթնոլորտը աւելի մեղմ է ու միլիսները մեզի կը յայտնեն, թէ երեք օրէ ի վեր պեզինի կայանը կ՛այրի: «4000 թիթեղ պենզինը, որ «Արաբական  Լիբանանի Բանակ»-ին կը ծառայէր, այրեցաւ» կ՛ըսէ Մուսա Ս., որ կ՛աւելցնէ` «այս ալ սուրիացիներուն գործն է»:

Քուէյթեան դեսպանատան ետեւէն կ՛ուղղուինք օդակայան տանող բոլորակը, ուր կը գտնուին «Ֆաթհ»-ի միլիսներ: Ամէն կողմ ծակծկած շէնքեր, փլած տուներ, այրած ինքնաշարժներ, մէկ խօսքով` աւերակներ: Սապրայի գաղթակայանին մէկ մասը կ՛երեւի այրած է: Միւս կողմը: Սապրի Համատէի ապարանքին առջեւէն դէպի Ձիարշաւարան տանող ճամբուն վրայ կ՛երեւին այրուած դիակներ: Շիահ տանող ճամբան փակուած է քարերով եւ սուրիական թիւով երկու ինքնաշարժներ այրած կը մնան այդ ճամբուն սկիզբը:

Բոլորակին վրայ գտնուողները հետեւեալը կ՛ըսեն. «Օդակայան կարելի չէ երթալ, քանի հոսկէ գացող բոլոր ինքնաշարժները կրակի բռնուած են: Մի՛ երթաք, մահը անխուսափելի է»:

Այս խօսքերէն միակ ազդուողը կ՛ըլլայ այս տողերը գրողը: Ճորճ Սեմերճեան եւ մեզի հետ գտնուող «Մոհարէր» եւ «Քիֆահ» օրաթերթերու թղթակիցները կը յառաջանան դէպի օդակայան եւ մենք կը մնանք բոլորակին վրայ, սպասելով անոնց վերադարձին:

Քառորդ ժամ ետք, Սեմերճեան կը վերադառնայ իր երկու գործակիցներով եւ հետեւեալը կը նկարագրէ.

«Լա Ժիրալտայէն մինչեւ Քոքոտի շարժուն անձ չտեսանք, բայց Քոքոտիէն 100 մեթր առաջ հանդիպեցանք Սահիքայի ուժերուն, որոնք մեզ խուզարկեցին եւ հարցաքննեցին: Հոնկէ է, որ թէլէով նկարեցի օդակայանը: Դժուարութիւն չունեցանք սուրիացիներուն հետ, բայց երկու ռումբեր ինկան օդակայանին առջեւ եւ անշուշտ  ցնցուեցանք: Մեզ հարցապնդողները տեղեկութիւններ ուզեցին Պէյրութէն:

Օդակայանի բոլորակէն ճամբայ ելանք դէպի Մարզական Աւան: Վերադարձը աւելի դիւրին եղաւ, քանի թէ սուրիացի եւ թէ պաղեստինցի-յառաջդիմական միլիսներ ճանչցան մեր ինքնաշարժը եւ առանց դժուարութեան, Թէլ Խայաթի ճամբով հասանք Համրա»:

* * *

Քանի մը օր անշարժացնելէ ետք Լիբանան մտած իրենց զօրքերը, սուրիացիք շաբաթ, 12 յունիսին յարձակման անցան քանի մը ճակատներու վրայ:

Հարաւային Լիբանանի մէջ սուրիական զօրքերուն եւ պաղեստինեան ուժերուն միջեւ կռիւները սաստկացան: Արքուպի շրջանին մէջ սուրիացիք գրաւեցին Տէյր Աշայէրի եւ Այթայի պաղեստինեան խարիսխները եւ զինաթափ ընելէ ետք Ռաշայայի զօրանոցը հասան Ռաշայա Ֆուխար:

Պեքաայի մէջ սուրիացիք իրենց հակակշիռին տակ առին Զահլէի բոլոր բլուրները, Քսարայի դիտարանը, Թաանայէլը, Սաատնայէլ եւ Տէյր Զէյնին-Ռայաք ճամբան ու յառաջացան դէպի Թարշիշ: Միւս կողմէ, անոնք յառաջացան դէպի Ֆըրզոլ-Պէյթ Շամա-Հաուշ Սընայտ եւ այդ ձեւով շրջապատեցին Հատէս Պաալպէք-Այուն Սիման ճակատին վրայ գտնուող պաղեստինեան դիրքերը, որոնք կտրուած էին զինամթերքէ եւ սննդեղէնէ:

Շթորա-Մտէյրէժ ճամբուն վրայ սուրիացիք յառաջացան դէպի Համմանա, Ֆալուղա եւ Այն Սահա:

Յունիս 15-ին սուրիացիք նոր դիրքեր գրաւեցին հարաւային Լիբանանի մէջ: Ռաշայան երկու մասի բաժնելէ եւ զօրանոցը գրաւելէ ետք, սուրիացիք մտան Արքուպի հիւսիս-արեւելեան շրջանը: Մինչ երկու միաւորներ, 20 հրասայլերով, յառաջացան դէպի Պընթ Ժըպէյլ: Արքուպը երկուքի բաժնելով եւ լիբանանեւիսրայէլեան սահմանէն սկսելով իրենց գործողութիւններուն, սուրիացիք գերազանց ուժեր հանեցին զինեալներուն դէմ, որոնք կարճատեւ բախումներ ունենալէ ետք ստիպուած տեղի տուին եւ հեռացան:

Յունիս 17-ին Շուֆի Այն Տարա գիւղին մօտ բախումներ ծայր առին սուրիական զօրքերուն եւ պաղեստինեան ու յառաջդիմական ուժերուն միջեւ: Սուրիացիք արագօրէն հակազդեցին եւ բուռն կռիւներէ ետք մտան Այն Տարա: Յաջորդ օրը սուրիացիք Այն Զհալթայի տիւրզի միլիսներուն վերջնագիր տուին զէնքերը վար առնելու եւ յանձնելու. պայմանաժամի աւարտէն ետք սուրիացիք շրջապատեցին գիւղը եւ գործադրեցին իրենց ծրագիրը:

* * *

Թէլ Զաաթարի գաղթակայանէն պաղեստինցիք յունիս 15-ին յարձակողական մը շղթայազերծեցին դէպի Տըքուանէ, որ սակայն ձախողութեան մատնուեցաւ: Փաղանգաւորները հակայարձակողականի անցան եւ թնդանօթի բռնեցին գաղթակայանը, ուր մեծ հրդեհներ ծագեցան:

Յունիս 18-ին Թէլ Զաաթարէն պաղեստինեան քոմանտօ մը յարձակումի անցնելով հասաւ Մանսուրիէ եւ օդը հանեց փաղանգաւոր կուսակցութեան պատկանող շէնք մը: Փաղանգաւորները հակազդեցին ծանր զէնքերով եւ տուշքաներով: Քոմանտայի անդամներէն եօթը սպաննուեցան ու 11-ը վիրաւորուեցան: Բազմաթիւ պայթումներ ցնցեցին Թէլ Զաաթարն ու Տըքուանէն, ուր հրդեհներ ծագեցան:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )