Արուեստի Աշխարհէն. Ինչո՞ւ Արուեստի Կարգ Մը Գործեր Արցունք Կը Խլեն

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Ֆրանսացի գեղանկարիչ Միլէի «Լ՛անժելիւս»-ը 19-րդ դարուն արցունքներ կը խլէր:

Ֆրանսացի գեղանկարիչ Միլէի «Լ՛անժելիւս»-ը 19-րդ դարուն արցունքներ կը խլէր:

ՔԻՉԵՐ ԱՐՑՈՒՆՔ ԿԸ ԹԱՓԵՆ ՏԵՍՈՂԱԿԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԳՈՐԾԵՐՈՒ ԴԻՄԱՑ: ՄԻԼԷԻ «Լ՛ԱՆԺԵԼԻՒՍ»-Ը 19-ՐԴ ԴԱՐՈՒՆ ԿԸ ՅՈՒԶԷՐ ԱԿՆԴԻՐՆԵՐԸ: ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ ԱՄԷՆԷՆ ԱՒԵԼԻ ՌՈԹՔՕ ԱՐՑՈՒՆՔՆԵՐ ԿԸ ԽԼԷ: «ՊՐԷՅՔՖԱՍԹ ԷԹ ՍՈԹՊԻ՛Զ» ԳԻՐՔԻ ՀԵՂԻՆԱԿ ՖԻԼԻՓ ՀՈՒՔ «ՏԻ ԻՆՏԻՓԵՆՏԸՆԹ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԱՆԳԼԻԱՑԻԻ ՅԱՏՈՒԿ ՏՈՂԱՏԱԿԻ ԱԿՆԱՐԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՎ ԵՒ ԵՐԳԻԾԱՆՔՈՎ ԿԸ ՔՆՆԷ ՊԱՏԿԵՐԱՍՐԱՀՆԵՐՈՒ ՄԷՋ ՅՈՒԶՈՒԵԼՈՒ ԿԵՆՑԱՂԱՎԱՐԱԿԱՆ ԵՐԵՒՈՅԹԸ:

Մարդիկ կ՛արտասուեն համերգասրահներու մէջ, երբ կ՛ունկնդրեն մականցական երաժշտութիւն: Մարդիկ կ՛արտասուեն, երբ ժապաւէններ կը դիտեն կամ տխուր գիրքեր կը կարդան: Սակայն քիչեր արցունք կը թափեն տեսողական արուեստի գործերու դիմաց:  Յուզական հակազդեցութիւն պատճառող արուեստներու ցանկին վրայ գեղանկարչութիւնն ու քանդակագործութիւնը կը գտնուին բաւական ցած դիրքի վրայ: Կերպարուեստի գործերու անշարժ բնոյթը ձեւով մը զանոնք կը դնէ զգացական տկար դիրքի վրայ, բաղդատած` շատ աւելի աշխուժ եւ ժամանակին մէջ ճկուն կերպով փոխակերպուող երաժշտական գործերու, ժապաւէններու եւ գիրքերու: Սակայն, արդեօք մեր հակազդեցութիւնը սկսած է փոխուի՞լ: Արդեօք կ՛երեւակայե՞մ, թէ՞ մարդիկ իրապէ՛ս սկսած են արտասուել արուեստի գործերու դիմաց:

Անցեալին, երբ արուեստի պատկերասրահի մը մէջ կը հանդիպէինք արցունք թափող անձի մը, հաւանաբար կ՛ենթադրէինք, թէ ան վատ լուր մը ստացած էր, եւ ոչ թէ յուզուած էր` ի տես արուեստի գործի մը: Սակայն ճիշդ այսպէս մտածած էր տպաւորապաշտ գեղանկարիչ Փիսարօ, երբ 1887-ին Փարիզի մէջ այցելած էր Ժան-Ֆրանսուա Միլէի արուեստի գործերու ցուցահանդէսը: Ան հանդիպած էր ծանօթի մը, որ` «զիս դիմաւորեց` յայտարարելով, թէ յանկարծ մեծ ցնցում մը ապրած էր, եւ աչքերը արցունքով ողողուած էին: Մտածեցի, թէ ընտանիքին մէկ անդամը մահացած էր: Բնաւ այդպէս չէր: Միլէի գեղանկարը «Լ՛անժելիւս»-ն էր, որ յուզած էր զինք: Այս գեղանկարը, Միլէի ոչ այնքան յաջող գեղանկարներէն մէկը, գեղանկար մը, որուն համար այս օրերուն առաջարկուած 500 հազար ֆրանքը մերժուած է, բարոյական այս ներգործութիւնը ունի այն կոպիտ այցելուներուն վրայ, որոնք կը խռնուին անոր շուրջ», ինչպէս գրած է ան:

Այդ օրերուն Փիսարօ քիչ մը ջղագրգիռ էր, որովհետեւ իր սեփական գեղանկարները նոյնքան լաւ չէին վաճառուեր, որքան` Միլէի գործերը: Սակայն ան իր գրութեան մէջ կը նշէ երկու վաւերական մտավախութիւններ. ծանօթ պատկերի մը զանգուածները հմայելու անսպասելի կարողութիւնը, ինչպէս նաեւ` այն իրական զգացումները, որոնք կը ծնին` ի տես նման պատկերի մը: Արդեօք «Լ՛անժելիւս»-ի համար մեծ գումար առաջարկուած էր, որովհետեւ անիկա յուզելու կարողութի՞ւնը ունէր, թէ՞ յուզումը արդիւնք էր անոր համար առաջարկուած մեծ գումարին:

Ամերիկացի վերացապաշտ-արտայայտչապաշտ գեղանկարիչ Մարք Ռոթքոյի գործերը դիտող անձերը յաճախ կը յուզուին արտասուելու աստիճան: Անոր գոյնի լայն տարածութիւնները կը պարունակեն յատկանիշ մը, զոր գեղանկարիչը նրբութեամբ ի գործ կը դնէ` ակնդիրը բացարձակին հետ հաղորդակցութեան մէջ դնելու համար: Անհունի նման տեսիլքներու դիմաց երկիւղածութեան զգացում մը ապրելով` շատեր կը սկսին արտասուել: Թեքսասի մէջ Ռոթքոյի մատուռը արուեստի սիրահարներու նախասիրած վայրերէն մէկն է. անոր ներքնամասը զարդարուած է Ռոթքոյի մեծադիր վերացապաշտ գործերով: Զարմանալի չէ, որ ապահովութեան հսկող պահակներու կողքին կը հանդիպինք խորհրդատուներու, որոնց պարտականութիւնն է հանդարտեցնել չափազանց յուզուած այցելուները: Նման արտասուող անձեր բոլորովին տարբեր են աճուրդի ցուցասրահի մը մէջ մէկտեղուած ակնդիրներէն, որոնք յուզումէ մղուած` ընդոստ կը ծափեն, երբ Ռոթքոյի մէկ գեղանկարը կը վաճառուի 78 միլիոն տոլարի: Սակայն, արդեօք իրապէ՞ս տարբեր են: Թերեւս անոնց գոհունակութիւն կը պատճառէ այն, որ իրենց զգացումները կը գնահատուին մեծ գումարով:

Արուեստասէրներ 18-րդ դարուն չէին խուսափեր արտասուելէ: Իրօք, կը փառաւորուէին իրենց թափած արցունքով: Ֆրանսացի փիլիսոփայ Տիտերօ կը փափաքէր, որ գեղանկարիչներ «զիս յուզէին, զարմացնէին, ջղագրգռէին, դողացնէին, լացնէին, ցնցէին, զայրացնէին, ապա հաճոյացնէին աչքերս, եթէ կը համարձակէին»: 50 տարի ետք, միշտ յուզուելու պատրաստ ֆրանսացի գրագէտ Սթենտալ ինքզինք կը նմացնէր ջութակի մը մարմնին, որ կ՛արձագանգէր եւ կը հակազդէր իր տեսած արուեստի գործերուն զգացական թրթիռներուն: Օր մը Ֆլորանսի մէջ ան գերակշռող զգացում մը ապրած էր` իր տես Սանթա Քրոչէ եկեղեցիին մէջ «Վոլթերանոյի գուշակներուն»: «Զգացական այնպիսի վիճակի մը մէջ էի, ուր գեղեցիկ արուեստներու երկնային զգացողութիւնները կը հանդիպէին կիրքով վառուած զգացումներու,- կը գրէ ան:- Երբ հեռացայ Սանթա Քրոչէէն, սիրտս արագ կը բաբախէր, անէացած էի եւ կը վախնայի, թէ գետին պիտի տապալէի»: Արուեստի գործերու դիմաց հոգեբանական գլխապտոյտի եւ ցնորական վիճակներ ապրելու փորձառութիւնը բժշկագիտական եզրաբանութեան մէջ այսօր ծանօթ է իբրեւ «Սթենտալի ախտանշան»:

«Հոմ ֆրամ տը սի». Արթըր Հիւզի յուզիչ մէկ գործը:

«Հոմ ֆրամ տը սի». Արթըր Հիւզի յուզիչ մէկ գործը:

Սակայն, վերադառնալով Ռոթքոյի, ան իր սեփական գործերուն մասին գրած է հետեւեալը. «Զիս կը հետաքրքրէ միայն մարդկային հիմնական զգացումներուն արտայայտութիւնը, եւ այն իրողութիւնը, թէ շատեր կ՛արտասուեն` ի տես իմ գեղանկարներուս, ցոյց կու տայ, թէ կը փոխանցեմ մարդկային հիմնական զգացումները: Անոնք, որոնք կ՛արտասուեն իմ գեղանկարներուս դիմաց, կ՛ապրին նոյն այն կրօնական փորձառութիւնը, որ ես կ՛ապրիմ, երբ կը նկարեմ»:

Ռոթքոյի գործածած «կրօնական» բառը յատկանշական է այստեղ: Անիկա մտածել կու տայ ընկերութեան մէջ արուեստի փոփոխուող դերին մասին, ինչպէս նաեւ` անոր նկատմամբ մարդկային զգացական հակազդեցութեան: Անցեալին ակնդիրը հաւանաբար կը խորհրդածէր ի տես քրիստոնէական արուեստի գլուխ գործոցի մը, օրինակ` Միքելանճելոյի «Փիեթա»-ն, եւ արտասուելու չափ կը յուզուէր անոր կրօնական բովանդակութեան ազդեցութեան տակ: Այսօր պայման չէ, որ արուեստը աւանդական իմաստով կրօնական ըլլայ` բուռն զգացումներ արթնցնելու համար: Ակնդիրներ կրնան յուզուիլ ի տես արուեստի գործի մը, պարզապէս որովհետեւ անիկա արուեստ է: Այսինքն, որովհետեւ արուեստը, նոյնիսկ իր ամէնէն աշխարհիկ վիճակին մէջ դարձած է 21-րդ դարու կրօնը: Արուեստը կը գոհացնէ մարդկային ոգեղէն այն կարիքները, որոնք նախապէս այլ ձեւերով կը գոհացուէին: Անիկա լեցուցած է պարապ մը մեր ընկերութեան մէջ, որ ստեղծուած է կրօնին վերացումով: Աշխարհի մեծագոյն պատկերասրահները մերօրեայ մայր եկեղեցիներն են:

Շատեր, որոնք մէկ կամ երկու սերունդ առաջ իրենց զաւակները եկեղեցի կը տանէին կիրակի օրերը, այժմ զանոնք կը տանին պատկերասրահ: Կը տեսնենք զանոնք. բարի տրամադրութեամբ այն խաւերը, որոնք իրենց նոյնքան դժկամ զաւակներուն հետ մուտք կը գործեն Թէյթ մատըռն պատկերասրահ` տեսնելու համար Կերհարտ Ռիխթըրի գործերը, այնպէս` ինչպէս ժամանակին անոնք նոյն դժկամութիւնը կը ցուցաբերէին, երբ դէպի եկեղեցիի մը նստարանները կ՛առաջնորդուէին` արդէն մոռցած Նիկիոյ հանգանակին բառերը: Այսօր Բրիտանիոյ մէջ նոյն երկիւղածութիւնը կը տածուի Թէյթ պատկերասրահին նկատմամբ կամ Ազգային պատկերասրահի տնօրէնին, այնպէս ինչպէս` Քենթըրպըրիի եւ Եորքի առաջնորդերուն` անցեալին: Եկեղեցական այս կանոնագիրքին մէջ գոյութիւն ունին նաեւ սուրբեր. Վան Կոկի նման նահատակներ, որոնց ինքնազոհութիւնը եւ արհամարհանքի ենթակայ դառնալով հանդերձ, արուեստի իրենց սեփական գաղափարներուն նուիրուածութիւնը նոյնքան ցնցիչ է եւ կը ներշնչէ հաւատաւորները, որքան` հին քրիստոնէական սուրբերուն զոհաբերութիւնը:

Անցեալին ակնդիր մը կրնար յուզուիլ` ի տես քրիստոնէական արուեստի գլուխ գործոցի մը, ինչպէս` Միքելանճելոյի «Փիեթա»-ն:

Անցեալին ակնդիր մը կրնար յուզուիլ` ի տես քրիստոնէական արուեստի գլուխ գործոցի մը, ինչպէս` Միքելանճելոյի «Փիեթա»-ն:

Վան Կոկի կեանքը եւ արուեստը կարողութիւնը ունին խորապէ՛ս յուզելու ակնդիրները: Ան գեղարուեստի դասական տիպարն է, նուիրուած` իր արուեստին, մենակեաց մըն է, արհեստավարժութիւնը մերժողը, խելագարութեան տագնապներ ապրողը, որ անձնասպանութեամբ վերջ դրած է իր երիտասարդ կեանքին: Հետեւաբար ակնդիրը անոր գեղանկարները կը վերլուծէ արուեստագէտին կեանքին վիպերգական ողբերգութեան մասին իր գիտելիքներուն պրիսմակով: Եւ դժուար չէ ջղագրգիռ վրձնահարուածներու ետին տեսնել գեղանկարիչին խոր տառապանքը: Հզօր վիճակներու մէկտեղում մըն է Վան Կոկի արուեստը եւ զարմանալի չէ, որ անոր գործերը ամէնէն աւելի արցունք կը խլեն արուեստասէր ակնդիրներէն:

Օր մը այցելեցի մեծահարուստ հաւաքածոյ պահողի մը, որ արդարացիօրէն կը հպարտանար Վան Կոկի իր գեղանկարով` անոր տանջալից մէկ բնապատկերով: «Սպասէ՛,- ըսաւ ան,- նախքան զայն տեսնելդ` պէտք է միացնեմ կոճակ մը»: Ենթադրեցի, թէ լուսաւորումի յատուկ սարքաւորում մը զետեղած էր: Զիս ձգեց առանձին, ապա վերադարձաւ ինքնագոհ եւ զիս առաջնորդեց: Երբ գեղանկարէն ճիշդ մէկուկէս մեթր հեռու կը գտնուէի, ձայնային սարքաւորում մը սկսաւ գործել: Սենեակը անմիջապէս ողողուեցաւ Ֆրենք Սինաթրայի ձայնով եւ «Մայ ուէյ»-ը պայթեցաւ օդին մէջ: «Կը ներես,- ըսաւ գեղանկարին սեփականատէրը, երբ վերջացաւ երգը, եւ թաշկինակով մը սրբեց աչքերը,- այս գեղանկարը միշտ կը լացնէ զիս»: Սակայն ասիկա թերեւս խաբէութիւն էր. վստահ չեմ, թէ պիտի արտասուէ՞ր առանց Սինաթրայի երգին:

Սակայն իրերը միշտ ալ այն չեն, ինչ որ կը թուին ըլլալ: Օր մը Ս. Փեթերսպուրկի Էրմիթաժ թանգարանին մէջ տեսայ շատ գեղեցիկ երիտասարդ կին մը, որ ուշադիր կը դիտէր Ռամպրանթի մէկ ինքնանկարը: Խորասուզուած էր իր տեսած նկարին մէջ եւ ես յուզուած էի` ի տես անոր ապրումներուն: Ինծի կը թուէր, թէ արցունք կար աչքերուն մէջ, թէեւ կը թուէր, թէ զայն կը թաքցնէր` ձեռքի աննկատ շարժումներով: Աւելի մօտեցայ իրեն, եւ յանկարծ փայլատակե՛ց. գեղանկարը ապակիով ծածկուած էր եւ կինը ապակին իբրեւ հայելի կը գործածէր` իր աչքին շպարը ստուգելու համար:

Պէտք է խոստովանիմ, որ երբեք արցունք չեմ թափած գեղանկարի մը դիմաց: Սակայն ի վերջոյ անգլիացի եմ: Այն գեղանկարները, որոնք ցնցիչ ներգործութիւն կ՛ունենան վրաս, այն գործերն են, որոնք գրական գործերու ներգործութիւնը կ՛ունենան եւ վէպի մը յատուկ համակրանքի ու կարեկցանքի զգացումներ կը ստեղծեն: Սակայն միշտ ալ թաշկինակ մը կը կրեմ, երբ կ՛այցելեմ Օքսֆորտի Աշմոլիըն թանգարանը: Հոն կը ցուցադրուի նախառաֆայէլական ժամանակներու արուեստագէտ Արթըր Հիւզի մէկ գեղանկարը, որ կը կոչուի «Հոմ ֆրամ տը սի»: Անիկա կը պատկերէ պատանի նաւավար մը, որ խոտին վրայ պառկած` կ՛ողբայ իր մօրը մահը: Մայրը մահացած է, երբ ան իր առաջին ծովագնացութիւնը կատարած է: Երէց քոյրը ծնրադիր կը սգայ անոր կողքին: Խորապատկերը կը պարզէ անգլիական եկեղեցիի մը գեղեցիկ տարածքը, ուր արեւուն երփներանգ շողերը կ՛իյնան եկեղեցիին պատերուն վրայ: Պատանիին ձեռքերուն մէջ թաղուած դիմաստուերը եւ անոր այտին վրայ արցունքով թրջուած մազի թելերուն մանրամասնութիւնները աննկարագրելի տխրութիւն մը կ՛արտացոլեն:

Անվերնագիր գեղանկար` Ռոթքոյէն, որուն գործերը ծանօթ են արցունք խլող յատկութեամբ:

Անվերնագիր գեղանկար` Ռոթքոյէն, որուն գործերը ծանօթ են արցունք խլող յատկութեամբ:

Կ՛ապրինք այնպիսի ժամանակներ, երբ մարդիկ շատ աւելի հակամէտ են հրապարակաւ արտասուելու: Արտասուելը ընդունելի է պատկերասփիւռի իրական կեանքի յայտագիրներու (ռիալիթի շոզ) մէջ, նոյնիսկ կը քաջալերուի կարելի չափով մեծ թիւով այցելուներ ներգրաւելու ծրագիրներ մշակող մասնագէտներու կողմէ: Ֆութպոլի մարզիկներ կ՛արտասուեն, երբ չեն յաջողիր ճակատագրական փենալթի մը նշանակել: Անուանի աստղեր այնքա՛ն յաճախ արցունք կը թափեն պաստառին վրայ, որ արտասուելը դարձած է նորաձեւութեան հաստատում մը: Իբրեւ ազգ` մենք կորսնցուցած ենք մեր զուսպ կեցուածքը: Իսկ արուեստի պարագան տարբեր չէ: Սահմաններու չգոյութիւնը, որ այսօր գլխաւոր յատկանիշն է ժամանակակից արուեստին, ուր ամէն ինչ ընդունելի է, նաեւ ի զօրու է անոր նկատմամբ մեր զգացական հակազդեցութիւններուն մէջ: Պարզապէս թուլցած ենք:

Այսուհանդերձ, կարգ մը չափանիշներ կը գոյատեւեն արուեստի մէջ: Կենցաղավարութիւն մը կը շարունակուի, նոյնիսկ` Սթենտալի ախտանշանին պարագային: Ո՞ր արուեստագէտներուն գործերուն դիմաց կարելի է արտասուել, կամ` կարելի չէ արտասուել: Ռոթքօ սովորութեամբ մը սրբագործուած է, ինչպէս կը վկայեն անոր բազմաթիւ երկրպագուները: Մեծ վարպետներու իրապէս հզօր գործերը կրնան նոյնպէս արդարացիօրէն արցունք խլել: Սակայն, նոյնիսկ այս պարագային հարկ է որոշ խտրականութիւն մը ի գործ դնել. այո՛, կարելի է արտասուել Ռամպրանթի տարեց տարիքի մէկ ինքնանկարին դիմաց կամ` Փիքասոյի «Կեռնիքա»-ին: Սակայն մարդիկ տարօրինակ նայուածքներ պիտի ուղղէին մեզի, եթէ արցունք թափէինք Ֆրանս Հալսի «Լաֆինկ քաւըլիր» գեղանկարին դիմաց կամ` Ֆրակոնարի զարդարային արուեստի գործերուն:

Ապա կան նաեւ արուեստագէտներ, որոնց գործերուն դիմաց արտասուելը երբեք կարելի չէ արդարացնել: Օրինակ` փոփ արուեստագէտ Ռիչըրտ Փրինսի գործերը. անոր նկարած գրութիւնները, որոնք սիրուած «կատակներ» կը վերարտադրեն, ոչ թէ արցունք կը խլեն, այլ` ծիծաղ: Իսկ ինչ կը վերաբերի Ճեֆ Քունի, անոր հսկայական պսպղուն «Պըլուն տակ» քանդակը կրնայ արթնցնել բազմաթիւ զգացումներ, սակայն ոչ` արցունքաբեր, բացի եթէ մտածենք, թէ 10 տարի առաջ հանդիպած ենք անոր մէկ գործին, զոր կրնայինք գնել 5 միլիոն տոլարի, մինչդեռ անոր գործերը այժմ կը վաճառուին 50 միլիոն տոլարի:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )