Արուեստի Աշխարհէն. Վան Կոկի Մասին 8 Թաքուն Բաներ

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՎԱՆ ԿՈԿ ՄԻՇՏ ԱԼ ԿԸ ՄՆԱՅ ԱՌԱՍՊԵԼԱԿԱՆ ԳԵՂԱՆԿԱՐԻՉ ՄԸ ԵՒ ԱՆՈՐ ԿԵԱՆՔԻՆ ՄԱՍԻՆ ՃԻՇԴ ԹԷ ՍԽԱԼ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԿԸ ԳՈՒՆԱՒՈՐԵՆ ԱՆՈՐ ԱՆՑԵԱԼԸ: «ՏԸ ՀԱՖԻՆԿԹԸՆ ՓՈՍԹ» ԿԸ ԿԱՏԱՐԷ ՇԱՐՔ ՄԸ ԲԱՂԴԱՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ԻՐԱԿԱՆ ԵՒ ԱՆԻՐԱԿԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՄԻՋԵՒ: ՀԱՒԱՆԱԲԱՐ ԸՆԹԵՐՑՈՂԻՆ ԿԸ ՄՆԱՅ ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒԻԼ:

Յետտպաւորապաշտ գեղանկարչութեան վարպետ Վինսընթ Վան Կոկ մեծապէս փառաբանուած է 1890-ին իր մահէն ետք: Վերջերս Օսքարի արժանացած երկու ժապաւէններ` «Լասթ ֆոր լայֆ» եւ «Միտնայթ ին Փարիզ» կը պատկերէին անոր գործերը: Մինչդեռ արուեստագէտը մինչեւ իր մահը մտածած էր, թէ իր գործերը ձախող էին: Կ՛ըսուի, թէ ան միայն մէկ գեղանկար վաճառած էր իր կեանքին ընթացքին, եւ թէ` երբեք աստղ մը չէր արուեստի աշխարհին մէջ: Ան կը տառապէր ինքնավստահութեան պակասէ եւ վարուելակերպի բազմատեսակ հարցերէ:

Երբ Վան Կոկ աւարտած էր իր «Աստեղազարդ երկինքը», որ այժմ կը նկատուի անոր ամէնէն գեղեցիկ գործերէն մէկը, ան նոյնիսկ մտածած էր, թէ վատ գեղանկար մը գծած էր, ինչպէս կը հաստատէին գեղանկարին նկատմամբ առաջին հակազդեցութիւնները: Այսուհանդերձ, 1941-ին այս գեղանկարը մաս կազմեց Նիւ Եորքի Արդի արուեստի թանգարանին մնայուն հաւաքածոյին: Իսկ 1973-ին Ամսթերտամի մէջ բացուեցաւ թանգարան մը, որուն գլխաւոր նպատակն էր մէկտեղել Վան Կոկի գործերը:

«Վանըթի Ֆեր» թերթին մէջ վերջերս լոյս տեսած յօդուած մը հարցականի տակ կ՛առնէ Վան Կոկի կեանքին վերջին տարիներուն հետ առնչուած մանրամասնութիւնները` մինչեւ անոր անժամանակ մահը` 37 տարեկանին: «Տը Հաֆինկթըն Փոսթ» իր կարգին պեղեց աւելին: Ստորեւ` Վան Կոկի մասին 8 բաներ, որոնք հաւանաբար անծանօթ են շատերուն:

  1. Յայտնապէս Վան Կոկ Մոմեր Կը Վառէր
    Իր Գլխարկին Մէջ, Որպէսզի Գծէր Գիշերը

985gogh1Հաստատ իրողութիւն չէ, թէ Վան Կոկ իր յարդէ գլխարկին շուրջ մոմեր կը շարէր եւ կը գծէր: Իր եղբօր` Թէոյի ուղղուած նամակի մը մէջ ան կը նշէ, թէ «Ռոնի վրայ աստեղազարդ գիշերը» գծած է օճախի լոյսին տակ, սակայն յարդէ գլխարկին շուրջ մոմեր վառելու եւ գծելու պատմութիւնը յաճախ պատմուած է:

Իր եղբօր ուղղուած մէկ այլ նամակին մէջ Վան Կոկ կը նշէ. «Ինծի յաճախ այնպէս կը թուի, թէ գիշերը շատ աւելի կեանքով լեցուն է եւ գունագեղ, քան` ցերեկը»: Եթէ ճիշդ են Վան Կոկի մասին պատմուած պատմութիւնները, ապա անոնց համաձայն, Վան Կոկ գիշերները սրճարան կը յաճախէր` գծելու համար եւ յարդէ գլխարկին վրայ մոմեր վառած կը գծէր այլ յաճախորդներու կողքին: Իր բարեկամին` արուեստագէտ Անթոն վան Ռափարտի ուղղուած նամակի մը մէջ ան կը պատմէ առակ մը, որուն մէջ մոմը կը խորհրդանշէ կին մը եւ ցայգաթիթեռ մը` տղամարդ մը: Ան կը գրէ.

«Այս դիտանկիւնէն` տղամարդիկ այնքան ալ ազնուական դեր չեն կատարեր: Իրօք, այս է իրականութիւնը: Թէեւ կարելի չէ ընդհանրացնել զայն, որովհետեւ… մոմը կը վառի ցայգաթիթեռի՞ն համար, թէ՞… Եթէ այսպէս է, ապա կ՛արժէ այս ձեւով անձնասպան ըլլալ»:

  1. Թէեւ Կ՛ենթադրուի, Որ Վան Կոկ Անձնասպան Եղած Է,
    Սակայն Ան Հաւանաբար Սպաննուած Է

985gogh2Փուլիցըր մրցանակի արժանացած կենսագիրներ Սթիւըն Նայֆէ եւ Կրեկըրի Ուայթ Սմիթ 2011-ին հրապարակեցին «Վան Կոկ. տը լայֆ» վերնագիրով գիրք մը, որուն մէջ կ՛ըսէին, թէ Վան Կոկ անձնասպան չէր եղած, այլ սպաննուած էր իր ապրած թաղամասին մէջ զինք բռնադատող պատանիի մը կողմէ: Արուեստի պատմաբաններ տակաւին ամբողջութեամբ չեն ընկալած այս տեսութիւնը: Ամսթերտամի մէջ Վան Կոկի թանգարանը կը շարունակէ անոր մահը ներկայացնել իբրեւ հաստատ անձնասպանութիւն: Սակայն «Վանըթի Ֆեր» 2014-ի նոյեմբերի իր թիւին մէջ կը ներկայացնէ դիազննութեան մասնագէտ գիտնականի մը սկեպտիկ կարծիքը Վան Կոկի անձնասպանութեան արարքին վերաբերեալ: Ան կ՛ըսէ, թէ արուեստագէտը անկարելի է, որ կարենար անձնասպանութեան զէնքը իր մարմնին շատ մօտ բռնել եւ կրակել, եւ թէ` անոր ձեռքերուն վրայ այրուածքի հետքեր չեն նկատուած:

Ինչպէս նշուած է Նաֆիէյի եւ Սմիթի գիրքին մէջ, անձնասպանութեան զէնքը բնաւ չէ գտնուած, այն եռոտանին, որուն վրայ Վան Կոկ կը նկարէր, երբ ենթադրաբար անձնասպան եղած էր, բնաւ չէ յայտնուած, իսկ այն պատմութիւնը, թէ Վան Կոկ  ցորենի դաշտէ մը քալած է դէպի գինետուն մը, անհաւատալի է վիրաւոր անձի մը համար, որովհետեւ հեռաւորութիւնը շուրջ 1.5 քմ է: Կենսագրութեան հեղինակները Վան Կոկի մահէն առաջ անոր գծած նկարներուն մէջ կը նկատեն զուարթ յատկանիշ մը եւ կը նշեն, թէ ան իր տարբեր նամակներուն մէջ միշտ ալ հակադրուած է անձնասպանութեան գաղափարին:

Որքան ալ հարցական ըլլայ Վան Կոկի անձնասպանութեան պատմութիւնը, մէկ բան յստակ է, թէ աղբիւրը նոյնինքն Վան Կոկն է: Գինետուն հասնելէ ետք ան մերժած է ստանալ բժշկական օգնութիւն եւ իր եղբօր ըսած է. «Տխրութիւնը պիտի շարունակուի յաւիտեան»:

  1. Հաւանաբար Ուրիշ Մէկը Կտրած Է Վան Կոկի Ականջը

Նախ, պէտք է ըսել, որ Վան Կոկի ականջը ամբողջութեամբ չէ կտրուած, այլ հատուած է անոր բլթակին մէկ մասը: «Լը Փըթի Ժուռնալ» թերթին մէջ լոյս տեսած տեղեկագիրի մը համաձայն, դէպքէն երեք օր ետք Վան Կոկ իր բլթակին մէկ մասը տուած է պոռնիկի մը, սակայն շատ կասկածելի է այն պատմութիւնը, թէ ան անձամբ կտրած է իր բլթակը:

Դէպքին ժամանակ Վան Կոկ կը բնակէր իր բարեկամին` գեղանկարիչ Փոլ Կոկենի հետ: Կոկեն վարպետ սուսերամարտիկ էր: Երկուքը յաճախ կատաղի կռիւներ կը մղէին մինչեւ ուշ գիշեր: Իսկ այն գիշերը, երբ կտրուած էր Վան Կոկի բլթակը, բացառութիւն չէր: Թէեւ Վան Կոկ եւ Կոկեն յայտարարած էին, թէ Վան Կոկ ի՛նք կտրած էր իր բլթակը, սակայն, հաւանաբար հոլանտացի արուեստագէտը այս յայտարարութիւնը կատարած էր ծածկելու համար ամօթալի իրողութիւնը: Նաեւ` Վան Կոկ հաւանաբար հակամէտ էր ստելու. ան կը սիրէր Կոկենը, որուն զգացումները փոխադարձ չէին: Վան Կոկենի եղբայրը` Թէօ, նոյնիսկ Կոկենը կաշառելու չափ առաջ գացած էր, որպէսզի ան շարունակէր ապրիլ Վան Կոկի տան մէջ:

Յայտնի չէ, թէ ինչո՛ւ, սակայն Վան Կոկ ըսած է, թէ չէր յիշեր այն գիշերը, երբ պատահած էր դէպքը, թէեւ Թէոյի գրած է. «Բարեբախտաբար Կոկեն… տակաւին չէ զինուած ինքնագործ զէնքերով եւ պատերազմի վտանգաւոր այլ զէնքերով»:

  1. Վան Կոկ «Աստեղազարդ Երկինքը» Գծած Է
    Մտային Խանգարումէ Տառապողներու
    Բուժարանի Մը Մէջ

985gogh4Վան Կոկ 1889-ի յունուարին արձակուած է Արլի մէջ բուժարանէ մը, ուր փոխադրուած էր` ձախ ականջը վիրաւորելէ ետք: Այսուհանդերձ, ան զգացած էր, թէ ամբողջութեամբ չէր վերագտած իր մտային առողջութիւնը, հետեւաբար քանի մը ամիս ետք, մայիսին, իր կամքով գացած էր մտային խանգարումէ տառապողներու Ս. Փոլ բուժարանը: Ինչպէս Ամսթերտամի մէջ Վան Կոկի թանգարանը կը հաստատէ, Թէօ վան Կոկ կարճ ատեն մը ետք իր եղբօր գրած է հետեւեալը.

«Կը ցաւիմ, որ տակաւին ամբողջութեամբ չես ապաքինած: Թէեւ նամակիդ մէջ ոչ մէկ ձեւով ի յայտ կու գայ, թէ մտային տկարութենէ կը տառապիս: Ընդհակառակը, այն իրողութիւնը, թէ դատողութիւնը կատարած ես մտային խանգարումէ տառապողներու բուժարան մը փոխադրուելու, ինքնին լուրջ փաստ մըն է: Յուսանք, որ ասիկա պարզապէս կանխազգուշական միջոցառում մըն է, որովհետեւ բաւական լաւ կը ճանչնամ քեզ` եզրակացնելու համար, թէ պատրաստ ես ամէն տեսակ զոհողութեան: Մտածեցի, որ հաւանաբար այս լուծումին դիմած ես` նուազ նեղութիւն պատճառելու համար անոնց, որոնք կը ճանչնան քեզ»:

Արլի այս բուժարանին մէջ Վան Կոկ գծած է իր այժմ դասական գործերէն շատերը, ինչպէս` «Հիրիկներ», «Ձիթենիներ» եւ «Աստեղազարդ երկինքը»:

Վան Կոկ «Աստեղազարդ երկինքը» գեղանկարին ակնարկած է իբրեւ ձախող գործ մը: Ան իր եղբօր գրած է իր գծած գեղանկարներուն մասին եւ նշած է, թէ նամակատան միջոցով պիտի ուղարկէր զանոնք: Թէօ փորձած էր վաճառել գեղանկարները, սակայն չէ յաջողած: Վան Կոկ նամակի մը մէջ «Աստեղազարդ երկինքը» գեղանկարին մասին գրած է, թէ անիկա «ոչինչ կ՛ըսէ ինծի», եւ թէ` նոյնիսկ «լաւ» չէ, բաղդատած` նամակին մէջ նշուած այլ գեղանկարներու: Բաւարար դրամ չունենալով իր բոլոր գեղանկարները ուղարկելու` Վան Կոկ «Աստեղազարդ երկինքը» դուրս ձգած է ծրարէն:

  1. Վան Կոկ Հասակ Նետած Էր Քալելով
    Տապանաքարի Մը Քովէն, Որ Կը Կրէր
    Իր Անունը

985gogh5Վան Կոկ ծնած է Հոլանտայի Շունտըրթ քաղաքը: Հայրը` Թէօ Վան Կոկ, 1849-ին նշանակուած էր հոլանտական բարեկարգչական եկեղեցիի մը հովիւը: Վան Կոկ ունեցած էր իր անունով եղբայր մը` Վինսընթ, որ մեռած ծնած էր եւ թաղուած` եկեղեցիին մէջ, ուր մինչեւ այսօր պահպանուած է անոր գերեզմանը:

Շունտըրթ կը հպարտանայ իբրեւ Վան Կոկի ծննդավայրը: Քաղաքը հրապարակ մը նուիրած է Վան Կոկի, ունի Վինսընթ Վան Կոկի բնակարանը, ինչպէս նաեւ գեղանկարիչին եւ անոր եղբօր` Թէոյի յիշատակը պանծացնող արձաններ: Դժբախտաբար Մարքթ 29 փողոցին վրայ Վան Կոկի հօրենական բնակարանը քանդուած է:

  1. Վան Կոկ Գծել Սկսած Է 27 Կամ 28 Տարեկանին,
    Սակայն Իր Ետին Ձգած Է Շուրջ 900 Գեղանկարներ,
    Երբ Մահացած Է 37 Տարեկանին

Գեղանկարչութեան ձեռնարկելէ առաջ Վան Կոկ փորձած է դառնալ եկեղեցական հովիւ, ուսուցիչ եւ արուեստի գործերու վաճառական: Ան փորձած է նաեւ այլ ասպարէզներ: Ապա, ինչպէս Վան Կոկի թանգարանը կը նշէ, 1881-ի դեկտեմբերին ան իր եղբօր` Թէոյի գրած է.

«Թէօ՛, չես կրնար երեւակայել, թէ որքա՛ն ուրախ եմ ներկերու տուփովս: Այժմ, առնուազն մէկ տարիէ ի վեր ժամանակս միայն գծելու տրամադրելէ ետք կը մտածեմ, թէ երանի սկիզբէն գծէի… որովհետեւ, Թէօ՛, իրականութեան մէջ գեղանկարչութեամբ կը սկսի իմ բուն գործս: Չե՞ս կարծեր, թէ իրաւունք ունիմ այսպէս մտածելու»:

Վան Կոկ իր ստեղծագործական կեանքին ընթացքին գծած է շուրջ 900 գեղանկարներ եւ աւելի քան 1100 գծանկարներ: Այսինքն ան մինչեւ իր մահը գեղանկար մը արտադրած է 2 շաբաթը անգամ մը: Ճիշդ է, որ ան բեղուն գեղանկարիչ մըն էր, սակայն նաեւ կը տառապէր լուսնոտութենէ (ինչպէս ախտաճանաչուած էր), ինչպէս նաեւ` վարուելակերպի հետ առնչուած խանգարումէ մը, որ կը կոչուի հայփըրկրաֆիա, որմէ տառապող անձերը կը զգան գրելու բուռն մարմաջ մը կամ ինչպէս Վան Կոկի պարագային` գծելու:

  1. Վան Կոկի Դեղինի Իւրայատուկ Երանգը
    Ժամանակի Ընթացքին Տժգունած Է Եւ`
    Սրճագոյնի Վերածուած

985gogh7Վան Կոկ իր գեղանկարներուն մէջ օգտագործած է դեղինի իւրայատուկ երանգ մը, որ արդիւնք էր ճարտարարուեստական յեղափոխութեան եւ նոր յայտնագործուած «քրոմի դեղին» անունով ներկի մը, որ թունաւոր էր, կը պարունակէր կապար եւ այդ ժամանակներու բազմաթիւ ներկերու պէս ունէր քիմիական անկայուն բաղադրութիւն մը, ինչպէս կ՛ըսեն գիտնականներ:

Դժբախտաբար դեղինի այս երանգները, զորս գեղանկարիչը օգտագործած էր շարք մը գեղանկարներու մէջ, ինչպէս` «Ննջարան` Արլի մէջ», տժգունած են եւ` սրճագոյնի վերածուած տարիներու ընթացքին: Հետեւաբար այսօր մենք չենք տեսներ Վան Կոկի գեղանկարներուն սկզբնական լուսաշող մէկ յատկանիշը:

Այս փոփոխութիւնը անդառնալի է, ինչպէս կ՛ըսէ Քոն Եանսընս, որ կը գլխաւորէ մասնագէտներու խումբ մը, որ քննած է սրճագոյնի վերածուող ներկը: «Քիմիական այս հակազդեցութիւնը շրջելը շատ հաւանաբար աւելի մեծ վնաս պիտի պատճառէ գեղանկարներուն», կ՛ըսէ ան:

  1. Վան Կոկի Հանդիպած Կին Մը Զայն
    Կը Յիշէր Իբրեւ «Աղտոտ, Թափթփած
    Հադերձանքով Եւ Անհաճոյ Անձ Մը»

Ժան Քալմ ծնած էր 1875-ին եւ փաստուած է, որ ամէնէն երկարակեաց անձն էր, երբ մահացած էր 1997-ին` 122 տարեկանին: Ան իր ամբողջ կեանքը ապրած էր Արլի մէջ (Ֆրանսա), ուր Վան Կոկ ապրած էր 1888-ին: Այդ տարին Վան Կոկ իր ներկերը կը գնէր Քալմի հօրեղբօր վաճառատունէն: Հետագային Քալմ զայն նկարագրած է իբրեւ «աղտոտ, թափթփած հանդերձանքով եւ անհաճոյ անձ մը»:

«Նիւ Եորք Թայմզ» թերթին մէջ լոյս տեսած մահագրութեան համաձայն, Քալմ 12 կամ 13 տարեկան էր այդ ժամանակ: Թերթը կը կատարէ Վան Կոկի մասին նաեւ այլ մէջբերում մը: Քալմ ըսած է. «Ան շատ տգեղ էր, անշնորհ, անքաղաքավար եւ հիւանդ: Կը ներեմ զինք: Խենթ կը կոչէին զինք»:

Աւելի՛Ն. Վան Կոկ Գծած Է Աւելի Քան
30
Ինքնանկարներ, Սակայն Հաւանաբար
Գոյութիւն Ունին Նաեւ Լուսանկարներ

985gogh8Ինքնանկարը` (աջին) իւղանկար մըն է, զոր Վան Կոկ աւարտած է 31 դեկտեմբեր 1886-ին: Լուսանկարը (ձախին) եւս առնուած է 1886-ին: Անիկա գնուած է հնավաճառէ մը, մէկ տոլարի, 1990-ական տարիներու սկիզբը: Դիազննութեան մասնագէտներ 2004-ին հաստատած են, թէ անիկա Վան Կոկի իրական մէկ լուսանկարն էր:

Ամսթերտամի մէջ Վան Կոկի թանգարանը չէ հաստատած լուսանկարին իրականութիւնը: Հաստատուած է միայն Վան Կոկի աւելի կանուխ տարիքի լուսանկարներու իրականութիւնը: Լուսանկարին տակ նշուած հասցէն եւս հարցականի տակ առնուած է, որովհետեւ կը նշէ Քանատայի մէջ վայր մը, մինչդեռ Վան Կոկ երբեք չէ ապրած Եւրոպայէն դուրս: Աչքերը քիչ մը տարբեր կը թուին ըլլալ, սակայն թերեւս հարկ է ունենալ տպաւորապաշտի մը աչքը` տեսնելու համար հարազատ նմանութիւնը:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )