Տեսակէտ. Գ. Յաղագս Ցուցք Իմանալի*

ՀՐԱՉ ՊԱՐՍՈՒՄԵԱՆ

Ամփոփում.- Այս յօդուածը երրորդն է այն շարքին, որ կը փորձէ արժեւորել  «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի մայիս 23-ին ներկայացուցած «Աստուածային կատակերգութիւն»-ը: Առաջին մասին նիւթն էր լեզուն, երկրորդ մասը ձեռք առած էր թատրերգութեան «ներշնչման» աղբիւրները: Այս յօդուածը կը վերաբերի բեմադրիչի առաջադրանքին, իսկ չորրորդ մասը` անոր գործադրութեան: Ելոյթին տեսահոլովակը միայն այժմ մատչելի դարձաւ: Բնագիրը կը մնայ անհասանելի:

Բեմադրիչին Առաջադրանքը.-  Ելոյթներէն ետք (1) բեմադրիչը հանգամանօրէն ներկայացուցած է իր թեզը: Պիտի ամփոփեմ` փորձելով պահել արտայայտութիւնները:

1.- Աստուած մարդը շինեց ընտրութիւններ կատարելու ատակ: 2.- Խումբ մը մաֆիոզներ կը սկսին ձանձրանալ եւ կ՛որոշեն ստեղծել աշխարհ մը: 3.- Արական սեռը աւելի տկար է, քան իգականը: Եւան ենթարկուիլ կը ձեւանայ, բայց ինք ուղղութիւն կու տայ դէպքերուն: 4.- Սատանան նոյնինքն հրեշտակին ձանձրոյթը ու ընդվզումները կը մարմնաւորէ: 5.- Արարիչը տեսնելով սատանային չար ուժը` կ՛որոշէ բարին ըլլալ, որպէսզի կարենայ հակակշռել գոյութիւն ունեցող չարը: Աւարտական ճառի բարոյականն է` պէտք է բարին ընտրել:

Բարի: Բեմադրիչը ազատ է իր ընտրութիւնները կատարելու մէջ: Բայց Բ. մասին մէջ տեսանք, որ այս թեզը ոչ մէկ առնչութիւն ունի Տանթէի եւ Շթոքի համանուն գործերուն հետ: Առաջադրանքը աւելի մօտ է ուշ միջնադարեան բարոյախօսական ցուցքի (morality play): Այդ մասին` այլ առիթով:

Տեսարան առաջին.-  Բացման տեսարանները բացառիկ կարեւորութիւն ունին, որովհետեւ կու տան տուեալ գործը հասկնալու համար անհրաժեշտ «բանալիները»:  «Տէր Մելքոնեան»-ի բացման տեսարանին մէջ տեսանք բեմադրիչը, որ իր առօրեայ ճինզով «Այնպէս անփո՜յթ, այնպէս հա՜նգիստ» անցաւ իր մութ սեւ բեմով (2), եւ հայելապատ պահարանէն շատ սովորական շարժումներով դուրս բերաւ ոչ նուազ քան … տիեզերքի Արարիչը: Ես տեսած եմ մարդիկ, որոնք աւելի հանգամանօրէն պահարանէն դուրս կը բերեն …  իրենց  կօշիկները:

1204_HB1Այսուհանդերձ, պատկերը դիպուկ է որպէս բեմական «գիւտ»: Պահարանէն դուրս բերուածը անշուշտ ոչ թէ Ս. Գրային Արարիչն էր, այլ` այն կերպարը, զոր բեմադրիչը ի՛նք ստեղծած է: Այսինքն թատրերգութեան Արարիչը ինքնին «արարուած» է բեմադրիչի երեւակայութեան կողմէ: Բարի՛:

Նոյն հայելապատ պահարանէն դուրս եկաւ նաեւ Սատանան: Հետեւելով առաջադրանքի 4-րդ կէտին` Սատանան հրեշտակ Դ.-ի  «ձանձրոյթը ու ընդվզումները կը մարմնաւորէ», ինչպէս «Արարիչը» կը մարմնաւորէ բեմադրիչի մօտեցումը «արարչագործութեան»: Բարի՛: Դարաւոր սնոտիապաշտութեան եւ հեքիաթներու մէջ հայելիին վերագրուած են գերբնական յատկութիւններ: Այսինքն պատկերը կախարդանքով բեռնաւորուած է: Կրկնութեան գնով կը շեշտեմ, որ ես կ՛արժեւորեմ հայելապատ տուփի պատկերը, թէեւ ոչ մէկ ձեւով կը բաժնեմ բեմադրիչին մօտեցումը արարչագործութեան: Կը յուսամ, որ բեմադրիչը այդ համարէ «շինիչ» կեցուածք: (1) Թէեւ յստակ չէ, թէ ճիշդ ի՛նչ էր այդտեղ «շինուած»-ը:

Հայելին ծառայեց նաեւ իբրեւ … հայելի, որուն առջեւ նորածին Լիլիթ եւ Եւա երկար կանգնեցան: Այդ պէտք է հասկնալ որպէս կնոջական մարմնի ինքնաճանաչում: Բարի՛: Բեմադրիչը մոռցած էր, սակայն, հայելիին պատուիրել, որ դադարեցնէ ցոլացումը, երբ դեր չունի: Այդ ցոլացումները պատճառ կը դառնային, որ որոշ կերպար մը երեւի կրկնակի եւ երկկողմանի: Յստակ չէ, թէ ի՛նչ էր այդ ցոլացումներու միջոցաչափային (proxmetric) եւ այլաբանական մեկնաբանութիւնը: Պարզ է, որ սրահի տարբեր կողմերուն կը հասնին տարբեր ցոլացումներ: Մինը, օրինակ,  Ադամը կը տեսնէ կրկնակի, իսկ միւսը` Եւան: Կ՛ենթադրեմ, որ այս կէտը նկատի չէր առնուած:

«Անհո՜գ, անփո՜յթ» մօտեցումը, ինչպէս նաեւ` կիսամութը, իմա՛ գաղափարական աղջամուղջր, առկայ էին թատրերգութեան ամբողջ տարածքին վրայ:

1204_HB2Վերադառնամ բացման տեսարանին: Արարիչը, որ դատապարտուած է անկելաւորի աթոռին, այստեղ կանգնած էր ոտքերուն վրայ: Այսինքն տակաւին չէր ստանձնած իր դերը: Իր սպիտակ պատմուճանով եւ վհատ տեսքով աւելի նման էր անոր, որ կը պատրաստուի մտնել վիրահատութեան սրահ, քան` գերբնական ուժի մը, որ պիտի ստեղծէ նորափթիթ կեանք եւ «արեգակներ պիտ՛ շպրտէ դէպի երկինք»:

Ի դէպ, բեմադրիչը երբեք թող չտուաւ արարիչին օձիկը: Իր քրմանման սքեմով կանգնած էր անոր ետին ամբողջ թատրերգութեան ընթացքին: Հակառակ սքեմի մութ գոյնին իր լայնանիստ ծաւալը կ՛իշխէր արարչի վտիտ մարմնին: Աւելի՛ն. նոյն այդ «մութ ուժ»-ն էր, որ կը շարժէր այլապէս կիսաանդամալոյծ, ինչպէս նաեւ կիսահամր Արարիչը: Կապոյտ լոյս մը, որ հաւանաբար կը խորհրդանշէր նոր կեանք, ինկած էր ոչ թէ Արարիչին այլ սքեմաւոր բեմադրիչին վրայ: Խորհրդանշական լոյսի «նշանառութիւնը» պատահականութեան արդիւնք չէր կրնար ըլլալ, որովհետեւ բեմադրիչը լուսաւորման մասնագէտ է:

1204_HB3Արարիչին կիսահամրութիւնը կը հակադրուի Աստուածաշունչի առաջին տողերուն հետ: «Ի սկզբանէ էր Բանն եւ Բանն էր Աստուած»: Ապա` «Եւ ասաց Աստուած, եղիցի լոյս եւ եղեւ լոյս: Եւ ասաց Աստուած եղիցի հաստատութիւն ի մէջ ջրոցդ» … եւ այլն: Այսինքն արարչութիւնը ծնած է Աստծոյ խօսքէն: (5) «Հիմնապաշտներ» (fundamentalist) Արարիչին բանազրկումը բուռն կերպով պիտի բանադրեն:

Զաւէն Պաաքլինի, որ բեմական ձայնով օժտուած (հազուագիւտ շնորհ մը) դերասան է, այս անգամ «օժտուած» էր յատուկ ընկալուչով մը (միքրոֆոն)` նուաղուն ու պղտոր ձայն արտադրելու համար: Ես կը կարծեմ, թէ Պաաքլինի նոյնիսկ շնորհակալ պէտք է ըլլայ ցածադիր աթոռի վրայ նստած ըլլալուն եւ հազիւ լսելի շշուկներով արտայայտուելուն համար: Այլապէս ամբողջ հասակով պիտի ծառանար բեմի վրայ եւ իր ահեղ ձայնով բարձրագոչէր. «Հիմա անոնց մէկ շունչ կը փչեմ», «աչքերդ ծակեցա՞ն», «ի՞նչ կը խօսին հոս-հոն» եւ այլ ակայաբարբառ արտայայտութիւններ:

1204_HB4«Կեդրոնական Ամպը».- Շթոքի բնագիրին մէջ «Կեդրոնական ամպ»-ի բարձրախօսը կը ներկայացնէ պետական ռատիոկայանը` իր ուռուցիկ, անբովանդակ հաղորդումներով: Նախքան տիեզերքի ստեղծումը` Արարիչ եւ հրեշտակներ կը մնային ամպերու վրայ: (Հապա ո՞ւր: Տես թատրերգութեան ներշնչում տուող Ժան Էֆֆելի պատկերաշար գիրքին կողքը):  Բեմադրիչը պահած է բարձրախօսը, բայց սեփականաշնորհած` քաղաքական անորոշ ուղղութեան մը: Կային հարցականներ.

Ինչո՞ւ ռատիօկայանի պաշտօնեան կցկտուր, ոստոստուն եւ հեգնական շարժուձեւեր կ՛ընէր: Ինչո՞ւ կը հագնէր բեմադրիչանման սքեմ եւ գաղտագողի կը կարդար անոր աւարտական տողերը: Յակոբոս հրապարակաւ խստիւ սաստեց զինք: Ի՞նչ առկախ հարց կար երկուքին միջեւ: Նոյն դերասանը տեսած էինք նոյն բեմի նոյն անկիւնին մէջ, նոյնանման սեղանի մը ետին,  «Ճաղատ սոփրանօ» թատրերգութեան մէջ: Այդտեղ կը ներկայացնէր «շղթայուած» բնագիրը: Իր ջղայնոտ շարժումները  հակադարձն էին դերակատարներու շեղումներուն:  Տիպարը հասկնալի էր եւ նոյնիսկ` հաճելի: Իսկ ի՞նչ կը ներկայացնէր այստեղ: Արդեօք այսուհետեւ նո՛յն տիպարը բեմի նո՛յն անկիւնին մէջ նոյնանման սեղանի մը ետին պիտի տեսնենք  «Իփէկեան»-ի բոլո՞ր ելոյթներուն երկայնքին:

Կորսուած բանալիենր.-Ներկայ բնագիրը կազմուած է կրճատելով զոհրապեան արդէն իսկ կրճատուած տարբերակը,  անոր աւելցնելով բեմադրիչի «ներդրումը»: Շթոքի մեծածաւալ գործէն պահուած է միայն Ադամ եւ Եւայի յարաբերութիւններուն վերաբերող մասը: (6) Շթոքի առաջադրանքը, այսինքն վարչակարգի եղաշրջման հարցը հիմնովին անտեսուած է: Հարցը ա՛յն է, որ մնացեալ պատառիկները անհասկնալի են առանց զեղչուած համագիրին (context):

Շթոքի բնագիրի առաջին, իմա հիմնադիր, տեսարանին մէջ հրեշտակ Դ. շեշտակի (head on) կը բախի Ա.-ին, որ կը փախչի դաշտէն: Արարիչը մտահոգ է, որովհետեւ Ա. (հրեշտակապետ Միքայէլ) կը ներկայացնէ հաւատարիմ, բայց ապիկար դիւանակալութիւնը, իսկ Դ. (Դեւ) ներքին ընդդիմադրութեան ղեկավարն է: Թատրերգութիւնը կը սկսի հաւատարիմ եւ ընդդիմադիր ղեկավարներու բախումով: Աւելի՛ն. հաւատարիմ տարրը անկարող է դիմագրաւելու ընդդիմադիրները:  Ի դէպ, Դ. վերանուանուած է Հրեշտակ Բ.: Այս կը նշանակէ, որ անուններու սղագիր իմաստը նոյնպէս վրիպած է ուշադրութենէ:

Ելոյթին մէջ բացման տեսարանը պահուած է իբրեւ աննշան ծիծաղաշարժ միջադէպ: «Հետաքրքրակա՜ն» կ՛ըսէ արարիչը եւ նիւթը կը փակէ: Ինչո՞ւ արհամարհալից կերպով աղբանոց նետել թատերագիրի բառարան-տեսարանը: Եւ յետոյ, ի սէր Պուտտայի, ի՞նչն էր «հետաքրքրական»: Վարչակարգի հեղինակութիւնը հարցականի տակ է: Երկիրը կ՛երթայ պառակտման: Արարիչը մտահոգ է: Պահուած է տեսարանը, բայց տրորուած` անոր բանալի իմաստը: Այդ կը վերագրեմ անփութութեան: Առնուած է բնագիրին զոհրապեան կճեպը` առանց մտահոգուելու անոր խորքով:

Դերասաններու ընտրութիւնը կրնար շեշտել այս հակադրութիւնը: Հրեշտակ Ա. (Յ. Գափլանեան) տարիքի բերմամբ կրնար աւելի լաւ ներկայացնել հաստատուած դիւանակալութիւնը: Իսկ շատ աւելի երիտասարդ Ն. Մկրտիչեանը, կրնար ներկայացնել նոր գոյացող ուժերը: Երկնային հրեշտակները տարիք չունին: Բայց բնագիրի հրեշտակները կը ներկայացնեն քաղաքական ուղղութիւններ, որոնք որպէս պատմական գոյացութիւններ` վստահաբար ունի՛ն տարիք:

Զուարճութեան զոհասեղանին զենուած.- Ելոյթին մէջ իմաստազրկուած եւ ուռճացուած էին կարգ մը տեսարաններ` ծիծաղ որսալու ակնկալութեամբ: Կու տամ օրինակներ.

Շթոքի բնագրին մէջ Դ. կը կապուի արտաքին համաստեղութեան մը հետ (իմա՛ դրամատիրական երկիր մը), որպէսզի ներածէ շքեղ ապրանքներ,  որոնք չեն արտադրուիր խորհրդային կարգերու տակ: Հասկնալիօրէն այդ կ՛ըլլայ ծածուկ, երբ բոլորը կը քնանան: Խօսակցութիւնը կ՛ընթանայ ընդհատումներով, որովհետեւ խորհրդային գիծերը վատ են, հեռաձայնի պաշտօնեան անփոյթ եւ այլն: Զոհրապեան տարբերակը պահած է տեսարանը, բայց` իմաստազրկած զայն: Ներկայ ելոյթը ուռճացուցած է զոհրապեան տարբերակը` անոր աւելցնելով ծեքծեքումներ, ակայավարի սիլի փիլի եւ մետաղադրամի տագնապ: Նախ` որ գաղտագողի վարուելու կարիք չկար, որովհետեւ Արարիչը անձամբ յանձնարարած էր ճարել քարեր: Իսկ ո՞վ էր Դ.-ի դժկամ խօսակիցը: Ի՞նչ էր անոր քերականական դերը:  Ինքնանպատակ խցկում մը` ի հաշիւ բնագրի քաղաքական իմաստին:

Երկրորդ օրինակը Ադամի հնարովի պատմութիւններն էին` արդարացնելու համար որսէն ձեռնունայն վերադարձը: Շթոքի բնագրին մէջ Ադամ կ՛ըսէ, թէ մենամարտած է հսկայ ցուլի մը հետ, որ գլորած խոր վիհի մը մէջ (Եւա կը ձեւացնէ հաւատալ): Ցուլը բնութեան ահեղ, անզուսպ ուժը կը ներկայացնէ: Ադամ  ապա վագրերէ փախչելով` մագլցած է ծառի մը վրայ: Այդ լոկ պատրուակ է:  Ծառի գագաթին թառած` անդրադարձած է, որ ինք վայրի անասուններէն բարձր էակ մըն է: Շթոքի միջադէպը ցոյց կու տայ Ադամին պայքարը բնութեան տարրերուն դէմ եւ անոր ինքնագիտակցութեան զարգացումը:

Այլուր «հոգեբանասէր» ելոյթը այստեղ անտեսած է Ադամին հոգեփոխութիւնը: Շթոքի պատկերներու ծիծաղաշարժութեան «տոզ»-ը անբաւարար նկատած եւ ջնջած է այս մասը: Աւելցուցած է քիչ մը սունկ, սոյ-սոս եւ զգայնոտութեան (ալերժի) պէպէններ: Երկու այլաբանական տեսարանները փոխարինած է փիղերու արշաւանքով, երբ Ադամ կկզած`  «բնական պէտքը կը գոհացնէ»: Ելոյթը յամառեցաւ պահել զուգարանային կկզումը` ի հեճուկս աղեկէզ թախանձանքներու: Ինչո՞ւ, ի սէր Պարոնեանի, ինչո՞ւ:

Կային նաեւ զուարճալի բառախաղային ներդրումներ: Հրեշտակապետը հեռախօսով կեդրոնական ամպին տեղեկացուց, որ յղի Եւա «լեղի» է: Ես աւելի եղի-վարի առաջարկ ունիմ. «Դեղին ցեղի ձուածեղի… » երկարե՞մ:  Անոնք, որոնք տողը կը գտնեն անտեղի, պարտին բացատրել, թէ Միքայէլ հրեշտակապետին «լեղի-յղին» ինչո՞վ աւելի թատերական, իմաստալից կամ զաւեշտական էր: Հրապարակը արդէն իսկ ողողուած չէ՞ անբովանդակ «սխալի» զաւեշտներով:

Ծիծաղաղերս տեսարաններու շարքին էր նաեւ Ադամ եւ Եւայի մտերմիկ պահերէն մէկը: Երբ Եւա սիրակէզ մօտեցաւ Ադամին, այս վերջինը դուրեանավարի փայտացուց իր առնական … սրունքները: Ինչեր միայն չենք սովորի այն այցէն, որուն սպառնալի ոտնաձայները կը լսենք: Շթոքի բնագրին մէջ Ադամի բնազդային հակումը դէպի Եւա արտայայտուած է քունի տեսարանին մէջ, ուր ան անգիտակցաբար կը մօտենայ Եւային: Խնդրեմ, ո՞ր տարբերակն է աւելի իփէկեանավարի:

Իսկ որքանո՞վ պատշաճ էր Դ.-ի այն սրախօսութիւնը, թէ երկնային կեանքը ձանձրալի է, որովհետեւ այնտեղ չկայ «դրամ եւ պատերազմ»: Այո՛ որքանո՞վ պատշաճ, երբ առկայ է արիւնարբու սեւ ուժերու իսկական  սպառնալիքը եւ մեր «չորս դին հայկական շէներն են լքուած»: Պատերազմի արհաւիրքը երբեք «հետաքրքրական» չէ եղած: Իսկ գլխագիր դրամը … ինչեւիցէ: Օրինակները բազմաթիւ են:

Աստուածաբանական.- Ելոյթի տեսողական կողմին մէջ ամէնէն ակնբախ ներդրումը հաշմուած եւ համրացուած արարիչն էր: Թէ՛ Կեդրոնական Ամպէն թէ «Ազդակ»-ի էջերուն վրայ բեմադրիչի տուած էր բաւականին լայն բացատրութիւններ: Բայց այս կէտին վերաբերող որեւէ ակնարկութիւն չկար:

Բեմագիրը գլխովին շրջած է Շթոքի արարչի ուժեղ եւ թոյլ կողմերու կշիռը: Շթոքի Արարիչը կը ներկայացնէր իշխանութեան վերին խաւը երբ Խ. Միութիւնը տակաւին գերուժ էր: Արարիչը ֆիզիքապէս հզօր է, բայց կը տառապի սքլերոսիզէ: Այսինքն ուղեղը «կարծրացած» եւ դանդաղած է: Այս ի յայտ կու գայ կրկին եւ կրկին, մանաւանդ` ճիշդ բառեր գտնելու դժուարութեան մէջ: Շթոք այլաբանական ձեւով կ՛ըսէ, թէ իշխող դիւանակալութիւնը ռազմական եւ տնտեսական ուժ ունի, բայց գաղափարական գետնի վրայ ծերացած է: Վերադառնանք:

Արարչի կրկին եւ կրկին յայտնուող մտային հարցը բոլորովին անտեսուած էր «Տէր Մելքոնեան»-ի մէջ: Այդտեղ արարիչը մտքով արթուն էր, բայց հաշմուած` ֆիզիքապէս եւ աստուածաբանականօրէն` բանազրկուած: Ես այդ կը համարեմ «անհեթեթի մաքսանենգութիւն»:

Թերեւս հետաքրքրական է նշել, որ զոհրապեան մեկնաբանութիւնը եւս արարչագործութիւնը վերագրած էր ձանձրոյթի:  Աւելի՛ն. ան եւս  զԱրարիչն հաշմած էր բայց` ոչ թէ ֆիզիքապէս, այլ` հոգեբանօրէն: Ելոյթի պրոշիւրին մէջ Գրիգոր Սուքիասեան կ՛ըսէ, թէ Արարիչը կը ներկայանայ որպէս «անհոգ, եսասէր եւ նոյնիսկ մակերեսային էութիւն մը … փոքրիկ երեխայի մը կը նմանի, որ աննպատակ կը զուարճանայ իր խաղալիքներով» (3): Պէտք է ենթադրել, որ Արարիչը «չար» երեխայ մըն էր, որովհետեւ ապտակեց «նորածին» Ադամը, որ իր նոր խաղալիքն էր:

Աւելի՛ն. Գ. Սուքիասեան կը շարունակէ ըսել, որ զոհրապեան մեկնաբանութեան մէջ հրեշտակ Դ. հոգեպէս երկփեղուած է: «Տէր Մելքոնեան»-ի մէջ հրեշտակ Բ. (իմա Դ.) մեր աչքերուն առաջ կ՛ունենայ հոգեկան երկփեղում (ժողովրդական եզրով` կը դառնայ «սքիցցօ» (երկփեղուած), եւ «սատանան» դուրս կու գայ նշանաւոր հայելիէն: Ըստ բեմադրիչին, իր երկրորդ եսը` սատանան, կը ծնի … ձանձրոյթէն:

Շթոք այստեղ եւս կը պահէ Գիրք ծննդոցի պատմումը տառացիօրէն: Բայց իր գեղարուեստական վարպետութեան շնորհիւ անոր կու տայ նոր իմաստ: Նոր իմաստ, որ յարիր է իր թեզին: Դ. սատանայի կը փոխուի Արարիչին նզովքով: Նզովքը այս պարագային կը նշանակէ դատական վճիռ: Այսինքն Դ., որ մինչ այդ հրեշտակ էր (իմա՛ պետական պաշտօնեայ) սատանայի կարգավիճակ կը ստանայ: Այլախոհ պաշտօնեան կը դատապարտուի եւ կը վտարուի:

Բազմահարցայարոյց «ներդրումներէն» մէկն էր նաեւ որպէս արմաղան ուղարկած խնձորներու (4) տեսարանը: Եւա կը մերժէ խնձորները` դիտել տալով, որ անոնք իրենց համար «այլեւս բան չեն նշանակեր»: Արգիլուած պտուղ ուտել` կը նշանակէ ստանալ իր անձի եւ շրջապատի գիտակցութիւն, մարմնի ինքնագիտակցութիւն: Քրիստոնէական հաւատամքի մէջ «գիտութիւնը» կրնար գալ միայն երկինքէն: Գիտութիւնը մինչեւ ճարտարագիտական յեղափոխութեան գալուստը կապուած մնաց գերբնականին հետ: Ինչեւիցէ: Հարցը այն է, որ կարելի չէ հասկնալ Եւային արտայայտութիւնը: Եդեմէն վռնտուած մարդկութիւնը հրաժարա՞ծ է արդեօք գիտակցութեան եւ գիտութեան հայցէն:

Բնագրին մէջ Եւայի այցելուն Դ.-ն է, որ կու գայ պետութեան հետ լեզու գտնելու կիսատ-պռատ զիջողական առաջարկով, որ կը մերժուի այլախոհներուն կողմէ:

Հոգեբանասիրութիւն.- «Տէր Մելքոնեան»-ի ելոյթին մէջ թէ՛ արարիչին եւ թէ՛ սատանայի պարագային բանալին կը գտնենք «ձանձրոյթ»-ին մէջ: Հոգեբանական վիճակ մը: Բոլորս կը յաւակնինք հոգեբաններ ըլլալ: Թերեւս այս պատճառով շրջան մը ֆրոյտեան չափածոյ ժապաւէններըը (օրինակ Հիչքոքի «Spellbound» եւ «Psycho») եւ թատրերգութիւնները (ինչպէս` Լ. Շանթի գործերը) մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէին:  Մինչդեռ շատ աւելի դիւրին է հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս կը բանին սուրացող երկնաքարերու վրայ էջք կատարող ռոպոթները, քան թէ ինչպէս կը բանի ամենափոքր միջատին ուղեղը: Ալ ո՛ւր մնաց մարդու հոգին: Ի պատիւ իրեն, Շէյքսփիր այս հասկցած էր աւելի քան չորս դար առաջ: Համլեթի հիանալի տողերէն մէկն է. «Ինչպէ՞ս կը համարձակիս կարծել, թէ կրնաս նուագել (play, բառախաղ) զիս, երբ չես կրնար նուագել այս եղեգի կտորն իսկ (իմա՛ սրինգ)»:

Շթոք սիրողական մակարդակի հոգեբանական վարկածներ հրամցնելու չափ անփորձ չէ: Բնագրին մէջ հոգեկան թուլութիւն կամ առաքինութիւն  թուացող վարմունքները այլաբանակա՛ն են: Հրեշտակ Ա., օրինակ, վախկոտ է, դէմ է ամէն նորարարութեան, որովհետեւ կը ներկայացնէ ապիկար նշանակովի «քարիերիստ» դիւանակալը, որ կրնայ որեւէ պահու կորսնցնել իր առանձնաշնորհումները:

Աւարտաճառը.- Ելոյթի աւարտին բեմադրիչը գրաւեց «Կեդրոնական Ամպ»-ի ամպիոնը` կարդալու համար մանիֆեստանման հարցայարոյց հատուած մը: Այն, որ Արարիչը վերջին պահուն որոշած է կանգնիլ բարիի կողքին, որովհետեւ Չարը տարածուած է երկրի վրայ: Այսինքն Արարիչին քայլը հակազդեցութիւն մըն է Դեւի քայլին: Սատանան կը խաղայ ճերմակ փիոններով, իսկ Աստուած` սեւերով:

1204_HB5Պատմութեան ընթացքը չար եւ բարի ուժերու պայքարով բացատրելու գաղափարը այնքան «այժմէական» է, որքան նախազրադաշտական շրջանի (մօտ 17-րդ դար Ն.Ք.) հնդկական ծագումով Ահուրա եւ Ասուրա ուժերու հաւատքը, որուն «բրածոյ» մնացորդներն են այսօր եզիտիները: «Կեդրոնական Ամպ»-ի աւարտական պատգամը հանդիսատեսը յորդորեց կանգնիլ բարիի կողքին, որպէսզի Ահուրա կարենայ խողխողել չարը, ինչպէս կը տեսնենք Փերսեփոլիսի քանդակին մէջ (5): Ուրեմն մօտ 40 դարու պատմութիւնը կարող չէ՞ եղած ընկերային ու քաղաքական աւելի իրազեկ տեսութիւն մը ձեւաւորել: Վա՛յ մեզ, վա՛յ մեզ, վա՛յ մեզ:

Ըստ իս, այս ոչ թէ ծայրայեղ «եզիտիութիւն» է, այլ` ծայրայեղ անփութութիւն: Բնագիրին մէջ Արարիչը  բռնակալ հայր մըն է, բարի եւ հոգատար է Ադամին (բայց` ոչ Եւային) հանդէպ առաջին իսկ պահէն: Շթոք այստեղ եւս միաժամանակ համահունչ է ե՛ւ Գիրք Ծննդոցի ե՛ւ խորհրդային կարգերու հետ: Միաստուածեան կրօնները երեւան եկան, երբ մայրիշխանութիւնը փոխարինուեցաւ հայրիշխանութեամբ: Հետեւաբար կրօնականներ այրեր «սկզբնական մեղքի»-ի շապիկը բռնի անցուցին Եւայի գլուխն ի վար: Ծանօթ է նաեւ, որ խորհրդային կարգերու մէջ կ՛իշխէին այս անգամ պետակա՛ն այրերը, մինչ սեւ եւ տնային աշխատանքը բաժինն էին կիներուն:

Ո՞վ է տեսեր, որ Իօնեսքօ եւ Սունդուկեան դերասաններուն հետ բեմ բարձրանան թատրերգութեան շուրջ  բացատրութիւններ տալու համար: Ե՞րբ է պատահէր, որ Իօնեսքօ եւ Սունդուկեան հարկ զգան բեմ բարձրանալու եւ բացատրութիւններ տալու: Այդ չի՞ նշանակեր, որ «մի բան էնը չի»: Չէ՞ որ իմաստը պէտք է, որ ընդելուզուած ըլլար նոյնինքն թատրերգութեան մէջ:

Ցտեսութիւն:

 

 

  1. 1204_HB6Տես «Ազդակ»-ի 7 յունիսի թիւը:
  2. Ս. Կապուտիկեան/Խաչատուր Աւետիսեան:
  3. Երեխաներու անիմաստ թուացող խաղերը խորքին մէջ դաստիարակչական են: Թէկուզ եւ ինքնադաստիարակչական:
  4. Աստուածաշունչը չէ նշած, թէ արգիլուած պտուղը ո՞րն էր:
  5. Տես, օրինակ «The History of the Devil», P. Carus, Dover 2008, էջ 63: 

    * Հասկնալի թատերգութիւն

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )