Ովքե՞ր Են Հայախօս Յոյները` «Հայ Հոռոմները»

horom-121704Այշէ Հիւր «Ակօս» շաբաթաթերթին մէջ լոյս տեսած իր յօդուածին մէջ կը գրէ, որ ժամանակին Թուրքիոյ մէջ կ՛ապրէր «հայ-հոռոմներ» անունով համայնք մը: 1923-ին ստորագրուած Լոզանի դաշնագրի ծիրին մէջ Յունաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ կնքուած Փոխանակման պայմանագրի համաձայն, Թուրքիայէն Յունաստան ուղարկուած հայ-հոռոմներու համայնքը հոգեւոր տեսանկիւնէն` Յոյն ուղղափառ եկեղեցւոյ ենթակայ, սակայն հայերէն խօսող խումբ մըն էր: Այս հարցին վերաբերեալ որեւէ գիտական ուսումնասիրութիւն չէ կատարուած, սակայն հիմնականին մէջ բանաւոր աղբիւրներէ օգտուելով` հայ-հոռոմներու մասին կարեւոր տեղեկութիւններ փոխանցուած են զմիւռնիացի յոյն Եորկոս Անասթաիատիսի (1874-1971) կողմէ:

Հայ-հոռոմներու ազգային արմատներուն շուրջ կան տարբեր տեսակէտներ: Ըստ ժամանակակից յոյն պատմաբաններու, հայ-հոռոմները ՆՔ 401 թուականին իր եղբօր` Արտաքսերքսեսին գահընկէց ընել փորձած ու պարսից գահը ձեռք ձգելու աշխատած Կիւրոսի համար պատերազմած, սակայն Կիւրոսի սպանութենէն ետք Յունաստան վերադարձած յոյն վարձկան զինուորներու մնացորդներն են: Այս առասպելական «վերադարձը» կը պատմուի վերոյիշեալ արշաւանքին մասնակցած յոյն պատմիչ Քսենոֆոնի կողմէ գրի առնուած «Նահանջ բիւրոց» վերնագրով աշխատութեան մէջ:

Հայ-հոռոմներու ծագումով յոյն ըլլալու մասին մէկ այլ վարկածի համաձայն, անոնք բիւզանդական ժամանակշրջանին Յունաստանի Աթէնքի մերձակայքը գտնուող կղզիէ մը` Էկինայէն եկած գաղութաբնակներն են: Սեբաստիոյ մօտ գտնուող Էկինի անուանումին ծագումը եւս Էկինայէն է: Այս խումբերը Բիւզանդական կայսրութեան վերջ տուած Օսմանեան կայսրութեան ժամանակաշրջանին չեն ուզած իսլամանալ եւ խառնուած են իրենց բնակած շրջաններու հայ բնակչութեան հետ:

Համեմատաբար նոր հայկական աղբիւրներու համաձայն, հայ-հոռոմները բիւզանդական շրջանին հելլենացած հայերն են:

Ըստ Եորկոս Անասթասիատիսի, անկախ այն իրողութենէն, թէ այս տեսակէտներէն ո՛ր մէկն է ճշմարիտը, այսօր հայ-հոռոմները իրենք զիրենք կը համարեն յոյն: Թէեւ հարիւրամեակներ շարունակ յունարէն մէկ բառ անգամ չեն գիտցած, կը պահպանեն իրենց անսասան հաւատքը իրենց յունականութեան հանդէպ: Անոնց մայրենի լեզուն նախ հայերէնն է, ապա` թրքերէնը: Հայերէնը կը սորվին դպրոցին մէջ: Եկեղեցւոյ մէջ կատարուող արարողութիւնները առաւելապէս թրքերէն ու հայերէն եւ քիչ մըն ալ յունարէն տաղերու խառնուրդ են: Սակայն հակառակ այն իրողութեան, որ համայնքը չի հասկնար յունարէն աղօթքները, բայց եւ այնպէս հայերէն ընթերցուող հոգեւոր երգերը ոչ մէկ առնչութիւն ունին այն շարականներու հետ, որոնք կ՛երգուին հայկական եկեղեցիներուն մէջ: Անոնք Յոյն ուղղափառ եկեղեցւոյ աղօթք-երգերու թարգմանութիւնն են եւ կը կարդացուին յունական եկեղեցւոյ երաժշտութեան ձայնաշարով:

Ըստ որոշ աղբիւրներու, առաջին կեդրոնը, ուր ի յայտ եկած են հայ-հոռոմները, Սեբաստիոյ Էղին գիւղն էր: Եփրատի Էղին շրջանին մէջ բնակող 70 հայ-հոռոմական ընտանիքները 1924-էն մէկ տարի առաջ, Լոզանի դաշնագիրի ենթամաս ստորագրուած Փոխանակման պայմանագիրի համաձայն, ուղարկուած են Յունաստան եւ Էղրիպոզի հիւսիսը գտնուող Քասթանիոթիսա ագարակին մէջ տեղաւորուելով` հիմնած են Նոր Էղինը: Երկու տարի չանցած` Ռուսիայէն 50 ընտանիք եւս բնակութիւն հաստատեց Սալոնիկի մօտ գտնուող Տիաւաթայի մէջ: Իսկ Էղին անուանումը հանրապետական Թուրքիոյ շրջանին Մուսթաֆա Քեմալի ի պատիւ անուանափոխուեցաւ Քեմալիյէի, հայ-հոռոմներու վերջին հետքն ալ ամբողջովին ջնջուեցաւ:

Անատոլիոյ միւս մեծ հայ-հոռոմական համայնքը 1608 թուականէն ի վեր կը բնակէր Ատափազարի շրջանին մէջ: 1923-ին դոկտ. Վենետիքթոս Ատամաթիատիսը «Բոլոր գաղթականներու առաջին խորհրդաժողովին» ներկայացուցած ծանուցման մէջ հետեւեալ կերպ մեկնաբանած է հայ-հոռոմներու ճակատագիրը. «Առեւտուրի եւ արդիւնաբերութեան մէջ յառաջացած, հարուստ, 15 հազար ու աւելի բնակիչով Կէյվէի-Օրթաքէօյի յոյները 1920 յունիսի վերջաւորութեան հաւաքուած են Սաքարիա-Քարաչայի մերձակայքը գտնուող իջեւանատուներուն մէջ եւ կոտորուած ծայրայեղ կրօնամոլ խումբերու կողմէ: Այս կոտորածէն փրկուածներն ալ լեռներու վրայ հետապնդուած են եւ` անողոքաբար սպաննուած: 1920-ի օգոստոսին շրջանին մէջ մէկ յոյն անգամ չէ մնացած: Փրկուիլ կրցած են ողջախոհ գտնուելով` իրենց հողերը կոտորածէն առաջ լքած քանի մը հարիւր հոգի միայն»:

Հաւանական է, որ այդ քանի մը հարիւր հոգին ալ հետագային հեռացած է երկրէն: Եթէ նոյնիսկ կան ալ այստեղ մնացածներ, դժբախտաբար այլեւս անհնար է խօսիլ «հայ-հոռոմներու» մշակոյթի մասին…:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )