«Ազդակ»` Ութսունեօթը Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Հայահոծ Թաղերու Վերականգնումի Աշխատանքներ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

– Սուրիական Ուժերու Աստիճանական
Յառաջխաղացք

1224diab-alkarssifi-george-hawi-visiting-a-communist-militia-camp

Համայնավար միլիսներ

Լիբանանցիք 1976-ի սեպտեմբեր ամիսը դիմաւորեցին ծանր պայթումներով եւ ծանր ու թեթեւ գնդացիրներու փամփուշտներու ժխորով: Պէյրութի եւ արուարձաններու եւ տարբեր շրջաններու ռմբակոծումը կը շարունակուէր, իսկ ռազմաճակատներու մօտակայ շրջաններու բնակիչներ մղձաւանջային կացութեան մատնուած էին:

Միւս կողմէ, Սուրիոյ նախագահ Հաֆէզ Ասատ Դամասկոսի մէջ լայնածիր խորհրդակցութիւններ կ՛ունենար լիբանանցի կրօնական եւ աշխարհիկ ղեկավարներու հետ, ապահովելու համար բոլորին հաւանութիւնը` Լիբանանի մէջ սուրիական ուժերու ներկայութեան շուրջ, իբրեւ խաղաղութեան եւ կարգ ու կանոնի վերահաստատման գրաւական: Այդ հաւանութիւնը անհրաժեշտ նախապայման կը նկատուէր ընտրեալ նախագահ Իլիաս Սարգիսի իշխանութիւնը հաստատելու համար:

Հակառակ շարունակուող ռմբակոծումներուն ու կռիւներուն, Լիբանան աստիճանաբար կը վերագտնէր ինքզինք: Նապաայի եւ Թէլ Զաաթարի անկումէն ետք, արեւելեան շրջանները մաքրուած էին եւ համեմատական հանդարտութիւնը սկսած էր վերահաստատուիլ շրջանին մէջ: Պուրճ Համուտի եւ շրջակայքին մէջ կեանքը կը սկսէր վերակենդանանալ, իսկ Պուրճ Համուտ-Նապաա գիծին վրայ եւ ներքին թաղերուն մէջ հաստատուած աւազէ տոպրակները վերցուած էին: Իրենց բնակարաններէն հեռացած եւ այլ թաղերու մէջ, ազգականներու մօտ ապաստան գտած հայ ընտանիքները վերադարձած էին իրենց բնակարանները: Նապաա եւ Թէլ Զաաթար ուրուական շրջաններ դարձած էին. շէնքերն ու բնակարանները` աւերուած, հրդեհուած եւ կողոպտուած:

Համեմատական հանդարտութեան պայմաններուն տակ, վերաշինութեան եւ վերականգնումի աշխատանքները թափ կ՛առնէին Պուրճ Համուտի, ինչպէս նաեւ այլ շրջաններու մէջ: «Վերադարձի ժամն է յատկապէս մեր ժողովուրդի զաւակներուն համար, որոնք տոկացին աննահանջ հայրենասիրութեան պատնէշին վրայ», կը գրէր «Ազդակ» 3 սեպտեմբեր 1976-ի իր խմբագրականով եւ կ՛աւելցնէր. «Քաղաքացիական պատերազմի անկիւնադարձային այս հանգրուանին, դարձեալ մեր ուսերուն կը ծանրանայ Լիբանանի վերամիացման ու վերաշինութեան յառաջապահը դառնալու բարոյական պարտաւորութիւնը:… Հայութիւնը կը հանդիսանայ մէկը, եթէ ոչ կարեւորագոյնը, լիբանանեան բազմերանգ ընտանիքը բաղկացնող ա՛յն հատուածներէն, որոնք քաղաքացիական պատերազմի ամբողջ տեւողութեան ոչ մէկ ճիգ խնայեցին` վաղուան Լիբանանի յոյսը կանգուն պահելու համար:

«Մէկ կողմէ` հայ մարդը անխոնջ պիտի աշխատի, որպէսզի իր քաղաքական կեցուածքով ու գործնական ընթացքով անվթար պահէ ու ծաղկեցնէ Լիբանանի վերամիացման յոյսը: Իսկ միւս կողմէ` խտացած հայութիւն պարզող թաղամասերուն մէջ հայ մարդը կառչած պիտի մնայ իր տունին եւ շրջանին, պիտի ստեղծէ հաւաքական կեցութեան ընկերային ու տնտեսական յարմարութիւններ, որպէսզի հայրենիքի վերաշինութեան լծուելու պահանջը հայութեան մօտ գտնէ իր վարակիչ արտայայտութիւնը:… Մանաւանդ Պուրճ Համուտի շրջանէն ներս, թէ՛ քաղաքացիական եւ թէ՛ ազգային իմաստով, հայութիւնը պէտք է նետուի այս երթին մէջ», կ՛եզրափակէր «Ազդակ»:

***

Փաղանգաւոր միլիսներ

Փաղանգաւոր միլիսներ

Կիպրոս ապաստան գտած եւ հոնկէ ալ Եւրոպա կամ Ամերիկա երթալու առաջադրանքով ճամբայ ելած հայերէն շատեր, յուսահատած` դժուարութիւններէն եւ սպասողական վիճակէն, եւ Լիբանանի մէջ ապահովական կացութեան յարաբերական բարելաւման պայմանները նկատի ունենալով, սկսան վերադառնալ: Նաեւ` Սուրիա կամ այլ երկիրներ ապաստան գտած հայ ընտանիքներ սկսան վերադառնալ իրենց տուները:

«Հայահոծ թաղամասերը կը սպասեն իրենց տէրերուն: Ժողովրդային խաւերը դարձեալ շունչ պէտք է տան մեր թաղերուն, որպէսզի ամիսներէ ի վեր անտէր ձգուած հանրային ու ազգային ծառայութեան կալուածները վերստին կեանք առնեն», կը գրէր «Ազդակ» 4 սեպտեմբեր 1976-ի իր խմբագրականով եւ կը շեշտէր. «Հայահոծ թաղամասերու վերաշխուժացումով միայն կարելի կը դառնայ հաստատ հունի մէջ մտցնել Լիբանանի հայութեան ազգային ու քաղաքացիական վերականգնումը:… Երբ հայ մարդը կառչած կը մնայ իր թաղին ու թաղով ըմբռնելի ազգային կառոյցներուն` դպրոցին ու ակումբին, այն ատեն կը ստեղծուի դիմադրականութեան հարազատ մթնոլորտը:

Պետական կառոյցներու բացակայութեան կամ անգործութեան պայմաններուն տակ, տեղական պայմաններով եւ հանրային ուրոյն սպասարկութիւններով կարելի էր այդ բացը գոցել:

Ժողովրդային համեստ խաւերը զուրկ էին առօրեայ ապրուստի կարելիութենէն, շատ մը երիտասարդներ եւ ընտանիքի հայրեր անգործ էին, եւ հարկաւոր էր համազգային բոլոր ուժերը մէկտեղել` բոլոր կարիքներուն հասնելու եւ հայութիւնը տնտեսապէս ոտքի պահելու համար:

Լիբանանահայ գաղութի վերականգնման նպատակով, հայ առաքելական եկեղեցւոյ, հայ կաթողիկէ եւ աւետարանական համայնքներու, հայկական երեք կուսակցութիւններու ներկայացուցիչները, ինչպէս նաեւ պետական հայ երեսփոխաններու ու այլ ազգայիններու մասնակցութեամբ կազմուեցաւ լիբանանահայ համադրող կեդրոնական մարմինը:

Խորէն Ա. վեհափառին նախագահութեամբ, մարմինը իր առաջին նիստը գումարեց 7 սեպտեմբեր 1976-ին, Անթիլիասի կաթողիկոսարանին մէջ:

Իբրեւ հրատապ եւ անյետաձգելի հարց, առաջին օրակարգ ունեցաւ արտագաղթի երեւոյթը: Ժողովականները խստիւ դատապարտեցին բոլոր անոնք, որոնք խուճապային տրամադրութիւններով կը լքեն Լիբանանը, կայք հաստատելու համար օտար ափերու վրայ: Բոլորն ալ միաձայնութեամբ խոր մտահոգութիւն յայտնեցին այն վտանգին առնչութեամբ, որ կրնար աղէտալի հետեւանքներ ունենալ, ոչ միայն լիբանանահայ գաղութին, այլեւ ամբողջ հայութեան ընդհանրական շահերուն համար:

«Ազդակ» օրին մտահոգութիւն կը յայտնէր սպասողական եւ կրաւորական ամէն երեւոյթի նկատմամբ, նշելով որ հաւաքական նման սպասում մը անընդունելիօրէն կրաւորական է եւ կը ջլատէ մեր դիմադրականութեան ուժգնութիւնը:

Եթէ կեանքի անապահովութիւնը եւ տնտեսական դժուարութիւնները արագացուցին հայ անհատներու Լիբանանէն հեռացումը` կրաւորական սպասումը հանդիսացաւ զանոնք դասալքութեան մղող հոգեբանական ամէնէն վտանգաւոր երեւոյթը:

«Հայ մարդիկ չկրցան անդրադառնալ, որ հաւաքական որեւէ տագնապ դիմագրաւելու միակ եւ ամէնէն առողջ ճամբան կազմակերպուած հակազդեցութիւնն է` հաւաքական տարողութեամբ: Անհրաժեշտ էր հակազդե՛լ. հաւաքաբար ու կազմակերպ շարքերով: Առանց այդ հակազդեցութեան ու հաւաքական ահազանգային գօտեպրկումին, անխուսափելի պիտի դառնար ինքնամեկուսացումը եւ լուսանցքային սպասումը, ուրկէ այնքա՜ն դիւրութեամբ կարելի էր մատնուիլ սեփական մորթը փրկելու պատեհապաշտութեան եւ իմաստուն իրապաշտութեան», կը գրէր «Ազդակ» 16 սեպտեմբերի իր խմբագրականով եւ կ՛աւելցնէր.

«Զոհողութեան ու անսակարկ նուիրումի նոր հանգրուան մը կը սպասէ մեզի: Անձերէն անդին` հաւաքական վերականգնումի պայքար մը ունինք: Կրաւորական եւ սպասողական կեցուածքներ չեն կրնար գոյութեան իրաւունք ունենալ: Հակառակ բազմապիսի դժուարութեանց ու վտանգներուն, իբրեւ համախումբ հայութիւն, ստիպուած ենք տէր կանգնիլ մեր ճակատագրին ու պատասխանատուութիւններուն»:

***

Պէյրութի կեդրոնական փողոցներուն մէջ

Պէյրութի կեդրոնական փողոցներուն մէջ

Ընտրեալ նախագահ Իլիաս Սարգիս 23 սեպտեմբեր 1976-ին ստանձնեց իշխանութիւնը եւ ուխտեց երկիրը դուրս բերել քաղաքացիական պատերազմէն:

Այս առիթով, նոյն օրուան իր թիւով եւ «Յոյսի նախագահը» խորագիրով խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէր.

«Յոյսը` նախագահ Իլիաս Սարգիսն է:… Գիտենք, որ տասնութամսեայ տագնապին սեւ էջը կարելի չէ փակել մէկ օրէն միւսը:… Զգուշաւոր է պարզ քաղաքացին. հակառակ անոր որ յոյսով խանդավառուելու օրը եկած էր: Զգուշաւոր են իրե՛նք, հակամարտ կողմերը, որոնք անզիջող մնալով հանդերձ չեն ուզեր կորսնցնել տագնապի լուծման այս վերջին, սահմանադրականօրէն անփոխարինելի առիթը: Զգուշաւոր է վերջապէս ի՛նք, նախագահ Սարգիս, որուն մարմնաւորած յոյսը ամէն վայրկեան ենթակայ է քաղաքական ահաբեկչութեան վտանգին:

… Նախագահ Սարգիս ոչ մէկ պետական ուժ կը ժառանգէ երէկուան Լիբանանէն, որպէսզի կարենայ հայրենիքին կամքը պարտադրել բոլորին: Բայց պէտք չէ մոռնալ, որ նոր նախագահը իր անձով կը մարմնաւորէ Լիբանանի փրկութեան վերջին յոյսը: Ինք կը հանդիսանայ հակամարտ կողմերու հանդիպման միակ կէտը»:

Իսկ 27 սեպտեմբերի իր թիւով եւ «Կարելին եւ անկարելին» խորագիրով խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէր.

«Վեցամեայ իր ճամբուն սկզբնակէտի մէջ իսկ, հանրապետութեան վեցերորդ նախագահը յստակացուց թէ ինք կու գայ հակամարտ կողմերէն վեր կանգնելու եւ ամբողջական Լիբանանի շահերը մարմնաւորելու:  Հակառակ երկրի իրողական բաժանումին, պետութեան կազմալուծումին ու զինուորական ուժի մասնատումին, Պաապտայի կիսաւեր պալատին նոր բնակիչը գիտցաւ ո՛չ ըսել հատուածական ու այլամերժ կեցուածքներուն: … Նախագահ Սարգիս բացաւ կարելիին դուռը»:

 ***

Նախագահ Իլիաս Սարգիսի պաշտօնի ստանձնումէն քանի մը օր ետք, լիբանանեան տագնապը, որ շատերուն համար մտած էր լուծման առաջին հանգրուանին մէջ, կորսնցուց իր քաղաքական լուծումին քայլերը եւ լեռներու պատերազմին հետ միատեղ, բոլոր ռազմաճակատները բռնկեցան Պէյրութի, արուարձաններուն, Լեռնալիբանանի եւ հիւսիսային Լիբանանի մէջ:

Սուրիական բանակը եւ փաղանգաւոր միլիսները հոկտեմբերի սկիզբը յարձակումի անցան Թարշիշի, Մաժտէլ Թարշիշի, Այնթուրայի, Քաֆր Սլուանի, Համմանայի, Պհամտունի, Ֆալուղայի, Այն Սահայի, Սալիմայի եւ Սաննինի պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերու դիրքերուն դէմ:

Պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերը իրերայաջորդ պարտութիւններ կրեցին եւ իրենց ձեռքը գտնուող լեռնային գիւղերուն մեծ մասը պարպեցին: Որոշ դիմադրութիւն կազմակերպեցին համայնավար միլիսները եւ Ժոմպլաթի տիւրզի միլիսները: Սակայն, բուռն պաշտպանութիւն մղելու համար գիւղերը լաւ ձեւով չէին պատրաստուած: Պատնէշները ցանցառ էին, յաճախ միայն քանի մը աւազի տոպրակներ: Ճամբաները ոչ փակ եւ ոչ ականուած էին:

Սուրիական զօրքեր Լիբանանի մէջ

Սուրիական զօրքեր Լիբանանի մէջ

Գրաւուած գիւղերուն մէջ իր դիրքերը ամրապնդելէ եւ Պհամտունը գրաւելէ ետք սուրիական բանակը նոր յարձակողական մը շղթայազերծելով գրաւեց Շանայը, Քըրայան եւ Պաալշէմայը:

Սուրիական զինուորական ջախջախիչ առաւելութեան դէմ, պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերը ստիպուեցան հեռանալ իրենց պաշտպանողական առաջին եւ երկրորդ գիծերէն ու անցնիլ սեղմ պաշտպանողականի, կասեցնելու համար սուրիական յառաջխաղացքը:

Սուրիական բանակը նաեւ ռմբակոծեց դէպի Սայտա տանող ճամբուն վրայ գտնուող այն գիւղերը, որոնց մէջ կը գտնուէին պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերու կեդրոնները:

Սայտայի մէջ յառաջդիմականները պէտք եղած միջոցները ձեռք առին, կասեցնելու համար հաւանական նկատուող սուրիական յարձակումը եւ զօրացուցին քաղաքին պաշտպանութեան միջոցները:

Սուրիական բանակը սկսած յարձակումը այնուհետեւ շարունակեց Դամասկոս-Պէյրութ միջազգային ճամբուն եւ Ժեզզին-Սայտա-Միէ Միէ երկարող ճամբաներուն վրայ:

Ալէյի մէջ կեդրոնացած պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժերը եւ գիւղացիները, նկատի ունենալով որ լայն միջոցներ չունէին սուրիական զօրքի յառաջխաղացքը կասեցնելու համար, սկսան հեռանալ աւանէն, մինչ Ալէյէն մինչեւ Պաապտա երկարող գօտին սաստկօրէն կը ռմբակոծուէր, իսկ Պաապտայի անտառներուն մէջ բազմաթիւ հրդեհներ ծագած էին:

Ուրբաթ, հոկտեմբեր 15-ը ծանրագոյն օր մը եղաւ: Սաստիկ կռիւներ մղուեցան Ալէյ-Պհամտուն եւ Ժեզզին-Սայտա ճակատներուն վրայ: Սուրիական բանակը բուռն յարձակումներ շղթայազերծեց պաղեստինեան դիրքերուն վրայ, որոնք հակազդեցին եւ կարգ մը վայրերու մէջ որոշ յաջողութիւն արձանագրեցին: Երկու կողմերն ալ մեծաթիւ կորուստներ տուին: Արեւմտեան Պէյրութի թաղերը եւս ուժգնօրէն ռմբակոծուեցան. Համրայի Հորս Շու սրճարանին մօտ ինկած հրթիռ մը բազմաթիւ վիրաւորներ խլեց, որոնց մէջ կը գտնուէին վեց հայեր, անոնցմէ Վահէ Քեպապճեան մահացաւ Ամերիկեան հիւանդանոցին մէջ:

Յաջորդող օրերուն կոյր ռմբակոծումները շարունակուեցան: Շաբաթ, հոկտեմբեր 16-ին, Սփիրզ պողոտային վրայ ինկած ռումբերէն մէկը խլեց հինգ զոհ եւ տասնեակ մը վիրաւորներ, որոնց շարքին` երկու հայեր:

Կիրակի, հոկտեմբեր 17-ին, ժամը 10:45-էն սկսեալ 15-էն 20 ռումբեր ինկան Ժեհթաուիի շրջանին մէջ, ու անոնցմէ երկուքը խլեցին ինը զոհ, որոնց չորսը հայեր եւ քսան վիրաւորներ, որոնց մէջ կը գտնուէին ինը հայեր:

Ճերմակ տուներու շրջանին մէջ ինկած ռումբերէն մէկը խլեց չորս զոհ` 12-ամեայ աղջնակ մը` Մարալ Պապիկեան եւ հայ պահակներէն Արտօ Թաքելեան, Համբարձում եւ Սուրէն Տէր Աւետիսեան. վիրաւորներուն մէջ կը գտնուէին չորս հայ պահակներ` Յակոբ Պաստեղեան, Ժան Ղազարոսեան, Նշան Քիլաղպեան եւ Կարպիս Մարզումանեան:

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )