23 Դեկտեմբեր 1918. Դրօ Ետ Մղեց Լոռի Աշխարհը Գրաւած Վրացական Զօրքը

Ն.

tro-23-12-2014Դեկտեմբեր 23-ին, 96 տարի առաջ, վերջ դրուեցաւ հարեւան եւ ճակատագրակից երկու երկիրներու` Հայաստանի եւ Վրաստանի նորանկախ հանրապետութեանց միջեւ յանկարծ բռնկած պատերազմին:

Վրացիներու կողմէ Հայաստանին պարտադրուած անիմաստ պատերազմ մըն էր եղածը:

Նորանկախ զոյգ դրացիները ամէն պատճառ ունէին խուսափելու հայ¬վրացական պատերազմէն: Մինչեւ Պաքու հասնելու փանթուրանականութեան ախորժակները կը սպառնային Անդրկովկասի ազատ ու անկախ ապրելու հեռանկարներուն: Հայաստանն ու Վրաստանը իրարու ձեռք պէտք էր երկրարէին, այլ ոչ թէ իրարու հետ կռուէին, որպէսզի կարենային միացեալ ուժերով դիմագրաւել հասարակաց վտանգը…

Բայց վրացական կողմը սրած էր իր ախորժակները եւ ամէն գնով կ՛ուզէր տիրանալ այսպէս կոչուած ցարական կայսրութեան «աւանդ»-ին. կ՛ուզէր իր իշխանութեան տակ առնել ոչ միայն հայապատկան Ջաւախքը, այլեւ` մինչեւ Լոռիի ծայրամասերը տարածուող հայրենի մեր հողերը:

Մայիս 28-ին հռչակուած Հայաստանի Հանրապետութիւնը հազիւ կրցած էր (եւ այդ ալ մասամբ) յաղթահարել անօթեւան արեւմտահայ գաղթականութիւնը պատսպարելու եւ համատարած սովին ու համաճարակներուն դարման գտնելու ծանրակշիռ դժուարութիւնները:

Ա. Աշխարհամարտը նոր աւարտած էր, թրքական զօրքը հոկտեմբերին սկսած էր պարպել Հայաստանի հիւսիսային շրջանները, ռազմական նախարար Դրօ իր զօրքը մտցուցած էր թուրքերու պարպած շրջաններէն ներս, բայց գերմանացիներու կողքին Դաշնակիցներու դէմ պատերազմի մէջ մտած եւ, իբրեւ այդպիսին, Հայաստանի հիւսիսային շրջաններուն մէջ տեղաւորուած վրացական զօրքը ոչ միայն կը մերժէր իր կարգին քաշուիլ հայկական հողերէն, այլեւ` բառին բուն իմաստով գրաւման բանակի վերածուած էր:

Վրացի զինուորը պատերազմական աւարի պէս կը վարուէր արիւնաքամ հայ գեղջուկի վերջին ունեցուածքին ու պարէնին հետ: Վրացի զինուորներուն սանձարձակութիւնները անտանելի դարձած էին: Այդ բոլորին վրայ գումարուելով` Ջաւախքէն մինչեւ Լոռի վրացական զօրքը ձեռնարկած էր նաեւ ռազմական գրոհներու, բիրտ ուժով շրջանի հայաթափումը իրականացնելու համար:

Խորքին մէջ կը խմորուէր հայ ժողովուրդի պատմութեան նորագոյն շրջանի փշոտ հարցերէն մէկը` հայ¬վրացական կնճիռը, որ ցարական Ռուսիոյ փլուզման հետ սանձազերծուեցաւ, բուռն թափ առաւ եւ յանգեցաւ պատերազմի:

Նախ` նոյնինքն Թիֆլիսի մէջ հայկական տիրական ներկայութեան դէմ վրացական դժգոհութիւնները հրահրուեցան:

Ապա` կեանքի կոչուեցաւ Ջաւախքը Վրաստանի նորահռչակ հանրապետութեան ենթարկելու քաղաքականութիւն մը:

Վերջապէս, իբրեւ յարձակողական մարտավարութիւն, թափ առաւ Լոռին եւս Վրաստանին կցելու… ծաւալապաշտութիւն մը:

Փետրուար 1917-ի համառուսական յեղափոխութենէն ետք կազմուած ու Անդրկովկասի երեք ազգութիւնները համախմբող Սէյմի կառավարութեան օրերէն իսկ վրացիք ձեռնամուխ եղած էին ազգայնամոլ եւ այլամերժ այդ քաղաքականութեան կիրարկումին: Գերմանական զօրքին հետ վրացիներու զինակցութիւնը ճիշդ այդ նպատակին կը հետամտէր: Եւ երբ փուլ եկաւ Սէյմը ու մայիսին հռչակուեցան Հայաստանի, Վրաստանի եւ Ազրպէյճանի հանրապետութիւնները, մանաւանդ նախատեսելով Ա. Աշխարհամարտի մօտալուտ աւարտը, վրացիք որոշեցին արագացնել Ջաւախքն ու Լոռին բռնակցելու իրենց քաղաքականութեան իրագործումը:

Վրացական կողմին յարձակապաշտ այդ հաշուարկներուն մէջ կարեւոր տեղ ունէր նաեւ Հայաստանի անձուկ վիճակէն առաւելագոյն չափով օգտուելու պատեհապաշտութիւնը: Վրացիք կը մեկնէին այն գնահատումէն, թէ հայկական բանակը տկար էր եւ ի վիճակի չէր սանձելու վրացական զօրքին ոտնձգութիւնները:

Աշխարհաքաղաքական զարգացումներու եւ վրացական հաշուարկներու այս սեղմ խորապատկերով կը բացատրուի դեկտեմբեր 1918-ի հայ¬վրացական պատերազմին բռնկումը:

Հայաստանի կառավարութիւնը բնականաբար աննկատ ձգած չէր վրացական շարժումները եւ հակահայ նկրտումները: Միաժամանակ, սակայն, մինչեւ թրքական սպառնալիքին ամբողջական վնասազերծումը եւ Արցախի ու Զանգեզուրի ուղղութեամբ թաթարական նկրտումներուն սանձումը` Հայաստան ամէն ճիգ թափեց, որպէսզի կարենայ խուսափիլ վրացական կողմին հետ ընդհարումներէ եւ անիմաստ պատերազմէ:

Ի վերջոյ թուրք եւ թաթար թշնամիներով շրջապատուած` հայ ժողովուրդը բնականաբար պիտի չուզէր ճակատ բանալ նաեւ Վրաստանի դէմ:

Առ այդ, Հայաստանի կառավարութիւնը հետեւողական բանակցութիւններ վարեց Թիֆլիսի հետ, որպէսզի հայ¬վրացական դարաւոր բարեկամութեան խնայուի նման անհեթեթ թշնամացումը…

Բայց վրացական կողմը ոչ միայն չընդառաջեց Հայաստանի բարեացակամ քայլերուն, այլեւ Հայաստանի անձուկ վիճակէն «խրախուսուած»` հարուած մըն ալ իր կողմէ փորձեց հասցնել մեր երկրին ու ժողովուրդին:

Բնականաբար յորդեցաւ հայկական կողմին համբերութեան բաժակը եւ Հայաստանի կառավարութիւնը ճարահատ վճռեց արագ ու հատու հակահարուածով վերջ տալ վրացական ոտնձգութիւններուն:

Դեկտեմբեր 16-ին հայկական նորաստեղծ բանակի սպարապետ զօրավար Դրօ հրահանգ ստացաւ կառավարութենէն` իր զօրքը մտցնելու վրացական բանակի գրաւման տակ ինկած Փամպակի եւ Լոռիի շրջաններէն ներս: Անմիջական աջակից ունենալով Կուռօ Թարխանեանը` Դրօ անցաւ յարձակողականի եւ շաբթուան մը վրայ երկարած ամէնօրեայ գրոհներով ու ռազմական ճակատումներով կրցաւ ետ մղել վրացական զօրքը, որ բոլոր գրաւման բանակներու պէս սիրտ չունեցաւ իր արիւնը թափելու «օտարի հողին համար»…

Վճռորոշ եղաւ յատկապէս դեկտեմբեր 23-ի օրը, երբ Դրօ յաղթական իր գրոհը ամբողջական յաջողութեամբ պսակեց եւ ստիպեց վրացական կողմին, որ բանակցութեանց սեղան նստի Հայաստանի կառավարութեան հետ:

Իսկ դիւանագիտական ճակատի վրայ, Դաշնակիցներու միջամտութեամբ, ամէն ճիգ թափուեցաւ, որպէսզի խաղաղ բանակցութեանց ճամբով վերջ դրուի պատերազմական գործողութիւններուն եւ քաղաքական լուծում մը գտնուի հայ¬վրացական կնճիռին` դարաւոր բարեկամ ու հարեւան զոյգ ազգութեանց միջեւ պետական սահմաններու համախոհական յստակացումով:

Բանակցութեանց փուլը երկար տեւեց եւ շատ դժուար ընթացաւ: Արշակ Ջամալեանի գլխաւորած հայկական պատուիրակութիւնը շարունակ դէմ յանդիման կանգնեցաւ ոչ այնքան վրացական անզիջողութեան, որքան` Դաշնակիցներու կողմէ ի գործ դրուած բուռն ճնշումներու: Յատկապէս հայապատկան Ախալքալաքը Հայաստանին վերադարձնելու հարցով Դաշնակիցներու լիազօր ներկայացուցիչը բուռն ընդդիմութիւն ցուցաբերեց: Բանակցութիւնները քաշքշուեցան մինչեւ դեկտեմբերի 31-ը, երբ վերջնական զինադադարի համաձայնագիրը կնքուեցաւ:

tro1-23-12-2014Բայց հիմնական ու վերջնական լուծում չտրուեցաւ Ջաւախքի պատկանելութեան հարցին:

Թէեւ Լոռիի աշխարհէն հեռացուեցան վրացական զօրքերը, բայց հայ¬վրացական սահմանագծման կնճիռը չստացաւ իր ամբողջական հանգուցալուծումը:

Այդ առումով ալ հայ¬վրացական կնճռի մերօրեայ բորբոքումներուն արմատները քննելու եւ յստակացնելու համար անփոխարինելի կարեւորութիւն կը ներկայացնէ դեկտեմբեր 1918-ի հայ-վրացական պատերազմի թղթածրարին ուսումնասիրութիւնը` իր պարունակած կենսական դասերով:

Ինչպէս Զանգեզուրը` Նժդեհի, այնպէս ալ Լոռին` Դրոյի ղեկավարած հերոսական մաքառումով, անբաժան մասը դարձաւ Հայաստանի Հանրապետութեան:

Յիշելով պատմութիւնը` մեր սերունդները չեն կրնար մտահան ընել հայոց սպարապետ Դրոյի զգաստացման կոչը, որ 1918-ի դեկտեմբերին սկիզբը ուղղուեցաւ վրացական բանակի հրամանատարութեան.

«Ձեր եւ ձեր ղեկավարած զինուորների կողմից հայկական բնակչութեան նկատմամբ գործադրած ճնշումներն անցնում են բոլոր սահմանները: Ուշքի եկէ՛ք, յիշեցէ՛ք, որ դուք զօրքերն էք դեմոկրատական հանրապետութեան, որը գլխաւորում են ժողովրդների ինքնորոշման գաղափարի ջատագովները: Եթէ դուք չէք ցանկանում հետագայ արիւնահեղութիւն, ապա անմիջապէս պէտք է մաքրէ՛ք մեր տարածքները»:

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )