«Ազդակ»` Ութսունեօթը Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Քաղաքացիական Պատերազմի Առաջին Հանգրուանին Աւարտը Եւ Բնականոն Կեանքի Աստիճանական Ամրապնդում

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը, որ Նապաայի եւ Թէլ Զաաթարի անկումէն եւ սուրիական ուժերու մուտքէն ետք սկսած էր մեղմանալ, 1976-ի հոկտեմբերին կրկին սաստկացաւ եւ անմարդկային ռմբակոծումները աւերներ գործեցին: Պէյրութ եւ արուարձանները օրեր շարունակ կրակի ու երկաթի տակ անցուցին: Իսկ հոկտեմբեր 18-ը եղաւ սեւ երկուշաբթի մը: Արեւելեան Պէյրութի մէջ փաղանգաւորներ կրակմարի դրութիւն հաստատեցին: Բարձրախօսներով օժտուած ինքնաշարժներ սկսան շրջիլ քրիստոնէաբնակ թաղերը եւ բնակիչներէն պահանջեցին արեւամուտէն ետք իրենց տուները մնալ, քանի որ կրակմար հաստատուած էր ամէն կողմ:

Շարունակուող ռմբակոծումներու պայմաններուն տակ բազմաթիւ վարժարաններ փակեցին իրենց դուռերը, վաճառատուներ փակ մնացին, Համրայի մայթերուն վրայ հաստատուած «պասթա»-ները վերցուեցան եւ երթեւեկը մասամբ անշարժացաւ:

Կռուող բոլոր կողմերը անխտիր, մոռցած` իրենց ստեղծած ռազմաճակատները, դիրքերը, պատնէշները եւ թաքստոցները, անխնայ կը ռմբակոծէին միայն ու միայն մարդաբնակ թաղերը, բայց երբե՛ք հակառակորդ կողմին դիրքերը:

Օրեր շարունակ, ամէն կողմ 120-նոց եւ 155-նոց հրթիռներ կը տեղային: Նոյնիսկ վիրաւորներ փոխադրող ինքնաշարժներու վարորդաերը ճամբայ ելլելէ առաջ, հեռաձայնով կապ կը պահէին այս կամ այն հիւանդանոցին մերձակայքը բնակող իրենց բարեկամներուն հետ` գիտնալու համար, թէ ճամբան ի՞նչ չափով ապահով էր:

Հիւանդանոցներուն մէջ կացութիւնը ողբերգական էր: Քանի մը վայրկեանը անգամ մը ինքնաշարժ մը կանգ կ՛առնէր: Մէկ կամ շատ աւելի վիրաւորներ, արիւնլուայ վիճակի մէջ, վար կ՛առնուէին: Մայրեր կը պոռային, կիներ եւ այրեր անկարողութենէ ջղագրգռուած կու լային, մինչ պատգարակներու վրայ մանուկներ գործողութեան սենեակներ կը տարուէին:

* * *

Սուրիական զօրքերու մուտքը Լիբանան

Հարաւային Լիբանանի մէջ, քրիստոնեաներ եւ պաղեստինեան ու յառաջդիմական ուժերը կը շարունակէին մաքրել իրենց հաշիւները: Մինչ սուրիական բանակը, որ թափանցած էր Ժեզզինի լեռնային շրջանները եւ որուն յառաջապահ դիրքերը Սայտայի նաւահանգիստէն միայն քանի մը քիլոմեթր հեռու կը գտնուէին, կասեցուցած էր իր յառաջխաղացքը:

Փաղանգաւորներուն եւ պաղեստինեան ու յառաջդիմական ուժերուն միջեւ բուռն բախումներ կը մղուէին մասնաւորաբար Մերժայունի եւ Այշիէի մէջ: Պաղեստինեան եւ յառաջդիմական ուժեր հոկտեմբեր 20-ին գրաւեցին Այշիէն եւ գիւղին մարոնի բնակչութեան մէկ մասը սուրի քաշեցին: Գիւղացիներէն ոմանք յաջողեցան փախուստ տալ դէպի լեռները:

Ժեզզինէն մինչեւ Սայտայի դուռերը երկարող գօտին մեծ մասամբ քրիստոնէաբնակ էր, եւ փաղանգաւորները դիրքեր հաստատած էին Ժեզզին-Սայտա առանցքին մօտերը: Ժեզզին, մօտաւորապէս 30 հազար քրիստոնեայ բնակչութեամբ աւանը հարաւի մէջ փաղանգաւորներու զինուորական կեդրոնն էր եւ պարենաւորուած էր զէնքով եւ սննդեղէնով:

Ժեզզինէն հինգ քիլոմեթր արեւմուտք գտնուող Ռում գիւղին քրիստոնեայ բնակչութիւնը դանդաղօրէն հեռացած էր գիւղէն եւ ապաստան գտած Ժեզզինի մէջ:

Փաղանգաւորներ, քայլ առ քայլ յառաջանալով գրաւեցին Մերժայունը եւ հասան Արքուպի դուռերուն:

* * *

Հինգշաբթի, 21 հոկտեմբեր 1976-ին զինադուլ հաստատուեցաւ, որմէ ետք կռիւները դադրեցան: Ընդհանուր լաւատեսութեան տրամադրութեան տակ, «Ազդակ», 25 հոկտեմբերին, «Հրդեհներէն եւ փլատակներու տակէն…» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.

«… Ինչ մեկնաբանութիւն ալ տրուի լիբանանեան տագնապին, որքան ալ յոռետես երանգներ խառնուին ոմանց մեկնաբանութիւններուն մէջ, գերակշիռը կը մնայ այն լաւատեսութիւնը, որ հրդեհներուն մէջէն ու փլատակներու տակէն պիտի վերականգնի Լիբանանը:

… Առհասարակ բնազդով մը խաղաղասէր ու աշխարհաշէն ժողովուրդ` մենք, տագնապէն առաջ, տագնապի սերմեր բովանդակող բուռն անցուդարձերուն ատեն, ինչպէս եւ տագնապին ողջ տեւողութեան մեր բոլոր ուժերը լարեցինք, որ եղբայրներու միջեւ ատելութիւն չըլլայ ու հրդեհը չաւերէ այս չքնաղ երկիրը, այլ` տիրէ փոխադարձ հասկացողութիւն եւ եղբայրացած ուժերու մէկտեղումով զարկ տրուի միայն դրական գործերուն, շինարարութեան, ստեղծագործումին, լուսաւորման, մարդկային արժէքներու կերտումին»:

* * *

Մինչ Լիբանանի մէջ զինադուլը հետզհետէ կ՛արմատանար, Ռիատի եւ քանի մը օր ետք` Գահիրէի արաբական գերաստիճանները, Լիբանանի հարցը հանգամանօրէն քննելէ ետք, որոշեցին արաբական զսպիչ ուժեր ուղարկել Լիբանան, որոնք պիտի դրուէին նախագահ Իլիաս Սարգիսի տրամադրութեան տակ: Արաբական զսպիչ ուժերը պիտի բաղկանային 30 հազար զինուորներէ, որոնց կէսէն աւելին պիտի ըլլային սուրիացիները: Լիբանանեան բանակի սպայակոյտի անդամ գնդապետ Ահմէտ Հաժ նշանակուեցաւ զսպիչ ուժերու հրամանատար, իսկ գնդապետ Միշէլ Նասիֆի պարտականութիւն տրուեցաւ վերակազմելու լիբանանեան բանակը եւ քայլ առ քայլ համախմբելու բանակային մեծ թէ փոքր խմբաւորումները:

Միւս կողմէ, պաղեստինեան ուժեր լքեցին Լեռնալիբանանի իրենց դիրքերը եւ քաշուեցան դէպի հարաւային Լիբանան:

Շարունակուող զինադուլը սկսած էր վստահութիւն ներշնչել ժողովուրդին: Ամայացած թաղերը եւ փողոցները սկսան կենդանանալ, կողոպտուած վաճառատուները, սրճարաններն ու ճաշարանները սկսան վերաբանալ իրենց դուռերը, մինչ Պէյրութի ծովափնեայ գօտիին վրայ խանութպաններ լաթածածկ կրպակներ սկսած էին հաստատել: Մայրուղիներու եւ փողոցներու մայթերուն վրայ բացուած «պասթա»-ներուն վրայ կարելի էր գտնել ամէն բան` հեռաձայնի ընկալուչի կազմածներ, վարսայարդարումի գործիքներ, կնոջական կեղծամներ, ատրճանակի պատեաններ, ձայնասփիւռի մեքենաներ, արհեստանոցային գործիքներ, չինական շապիկներ, առատ սկովտիական ուիսքի եւ ֆրանսական անուշահոտերու բոլոր տեսակները: Կառքերէն կը պարպուէին նոր զգեստներու պահեստներ, պնակեղէններ եւ լուսատու գործիքներ:

Բնականոն կեանքի վերադարձի այս պայմաններուն տակ, «Ազդակ», 1 նոյեմբեր 1976-ի թիւով եւ «Ետ նայինք ու հեռուն…» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.

«Մարդկային թէ նիւթական նկատառելի դրամագլուխի մը կորուստին հետ` լիբանանցիներու մէկ մասին մօտ թուլցաւ վերականգնումի հաւատքը եւ խամրեցան կեանքի ու գործի ապահովութեան յոյսերը, որոնք երկուութիւններու եւ երկընտրանքներու դուռ բացին եւ ի վերջոյ ծնունդ տուին երկիրը լքելու վտանգաւոր հոգեբանութեան մը:

… Լիբանանի տագնապին դիմաց կեանքի եւ գործի ապահովութեան մասին թերահաւատ պատկերացումներ կազմող մարդերը կը թուի, թէ նկատի չեն առներ այն աւելի կենսական հարցը, որ պատկանելիութիւն կը կոչուի: Գործի ապահովութիւն` գտնուի թերեւս այլուր, կեանքի ապահովութիւն` կրնայ ըլլալ, հապա՞ հոգիի անապահովութիւնը: Անդրծովեան միջավայրերու մէջ ո՞վ, ո՞ր ուժը պիտի երաշխաւորէ հոգիի ապահովութիւնը: Այդ անկարելիութիւնն է, որ մեկնողներուն հաշուոյն ցաւով կը լեցնէ մեր սիրտը եւ ըսել կու տայ, որ վերականգնումը աւելի դիւրին է հոս, քան կանգուն մնալու հնարաւորութիւնը»:

Իր կարգին ամենայն հայոց Վազգէն Ա. կաթողիկոս հայրական կոչ մը ուղղեց համայն հայ ժողովուրդին, բոլոր եկեղեցական կեդրոններուն եւ հայկական կազմակերպութիւններուն, որ չխնայեն իրենց եղբայրական օգնութիւնը Լիբանանի կարօտեալ ժողովուրդին եւ ի մասնաւորի հայ վարժարաններուն: Վեհափառը կը շեշտէր, որ ամէն հնարաւոր միջոց պէտք է ի գործ դրուի, որպէսզի Լիբանանի հայերը չյուսահատին եւ հնարաւոր չափով պահպանեն ու ամրապնդեն իրենց կրօնական ու կրթական համայնքային կազմակերպուած կեանքը:

* * *

Պէրութի կեդրոնական գօտիին մէջ

Պէրութի կեդրոնական գօտիին մէջ

Արաբական զսպիչ ուժերը, որոնք ամբողջովին սուրիացի զինուորներէ կը բաղկանային, որովհետեւ միւս երկիրներու զինուորները տակաւին Լիբանան չէին հասած, սկսան շարժիլ երկու ուղղութեամբ` Դամասկոս-Պէյրութ ճամբուն վրայ եւ Մեթնի գիւղերէն դէպի Պրումմանա:

Փաղանգաւորներու հակակշիռին տակ գտնուող շրջաններուն մէջ զսպիչ ուժերը արագ ձեւով յառաջացան: Լեռնալիբանանի մէջ անոնք ընդունուեցան ծաղիկներով:

Յառաջխաղացքի իրենց առաջին քայլերէն ետք, զսպիչ ուժերը դիրքեր գրաւեցին բազմաթիւ գիւղերու մէջ:

Իրենց կարգին փաղանգաւորներ միջազգային ճամբաներուն վրայ գտնուող իրենց կարգ մը դիրքերը եւ պատնէշները լիբանանեան բանակին եւ ներքին ապահովութեան ուժերուն յանձնեցին:

Նոյեմբեր 7-ին, նախագահական իր անդրանիկ պատգամին մէջ նախագահ Իլիաս Սարգիս լիբանանցիներէն պահանջեց եղբայրաբար գործակցիլ արաբական զսպիչ ուժերուն հետ:

Զսպիչ ուժերուն առաքելութիւնը կ՛ընդգրկէր հիմնական քանի մը նպատակ` վերջ տալ կռիւներուն, զինեալ երեւոյթները վերցնել, ծանր զէնքերը հաւաքել, ճամբաները վերաբանալ, պետական եւ հանրային հիմնարկները ստանձնել եւ պաշտպանել եւ բնականոն մթնոլորտը վերահաստատել:

* * *

Սուրիացի զինուորներ Լիբանանի մէջ

Սուրիացի զինուորներ Լիբանանի մէջ

Հակառակ Պէյրութի եւ արուարձաններուն մէջ շարունակուող ռմբակոծումներուն, հրթիռներու եւ ծանր ռումբերու գոռոցին, արաբական զսպիչ ուժերը չորեքշաբթի, 10 նոյեմբեր 1976-ին յառաջացան երեք ուղղութիւններով եւ օղակեցին Պէյրութը, ճեղքելով թէ՛ պաղեստինեան եւ յառաջդիմական եւ թէ քրիստոնէական շրջանները:

Քանի մը օր ետք, կիրակի, 14 նոյեմբերին արաբական զսպիչ ուժերը, բաղկացած` սուրիացի ութ հազար զինուորներէ, մտան Պէյրութ եւ դիրքեր գրաւեցին ամէնէն բուռն կռիւներու թատերավայր հանդիսացած տեղերը` առեւտրական շուկան եւ Ֆենիսիա-Սէն Ժորժ պանդոկներ: Անոնք իրենց յառաջխաղացքը շարունակեցին եւ մտան Շուֆ, որ կը հանդիսանար Սայտայի եւ Հարաւի բանալին:

Օրուան անցուդարձերուն շուրջ իր կարծիքը արտայայտելով «Ազդակ» 14 նոյեմբերի «Սիրով եւ հաշտ մտերմութեամբ» իր խմբագրականով կ՛ըսէր. «Հայրենիքներու մէջ ու եղբայրներու միջեւ արիւնոտ դէպքեր կը պատահին յաճախ, բայց արի խառնուածքներուն վայել է արագ վերջ դնել կռիւին եւ ապա ապրիլ` սիրով եւ հաշտ մտերմութեամբ»:

Կարմիր վարդերով եւ ճերմակ մեխակներով զարդարուած զէնքերով, գնդացիրներով, զրահապատներով եւ թնդանօթներով Պէյրութ մտնող սուրիական զօրքերը կարեւոր դիրքեր գրաւեցին եւ յաջողեցան մեծ մասամբ վերցնել պատերազմական երեւոյթները, մաքրեցին պատնէշները, մինչ բոլոր կազմակերպութիւնները եւ կուսակցութիւնները իրենց զինեալները քաշեցին  բոլոր շրջաններէն: Նոյեմբեր 20-ին օդակայանը  վերաբացուեցաւ, իսկ յաջորդ  օր զսպիչ ուժերը մտան Սայտա եւ Թրիփոլի:

Նախագահ Իլիաս Սարգիս

Նախագահ Իլիաս Սարգիս

22 նոյեմբերի անկախութեան տօնին առիթով լիբանանցիներուն ուղղած իր պատգամին մէջ նախագահ Իլիաս Սարգիս յայտնեց, որ «պետականութեան վերակառուցումը բոլորիս պարտականութիւնն է ու նոր սերունդէն կռուողները հիմա հրաւիրուած են ուրիշ տեսակի ռազմադաշտեր»:

Իր կարգին «Ազդակ» «Չափաւորութեան ուժականութիւնը» խորագրեալ խմբագրականին մէջ կ՛ըսէր, որ հանրապետութեան նախագահը խոհեմաբար վարած իր յարաբերութիւններով ու զուսպ յայտարարութիւններով ժողովուրդի բոլոր խաւերուն ու բոլոր կողմերու ղեկավարներու մտածումին մէջ տեղ գրաւեց իբրեւ չափաւորութեան ուժականութիւնը ներկայացնող անձնաւորութիւն:

Կարգ ու կանոնի աստիճանական ամրապնդման պայմաններուն տակ, հայկական թաղերուն մէջ եւ շրջակայքը հաստատուած անցարգելները եւ աւազի տոպրակները վերցուեցան եւ պահակութեան դրութիւնը սկսաւ սահմանափակուիլ գլխաւորաբար ակումբներուն շուրջ: Մէկուկէս տարի արիաբար օր ու գիշեր ակումբները  եւ դիրքերուն վրայ լուսցուցած եւ հայկական թաղերու ինքնապաշտպանութեան նուիրուած տղաք շունչ մը քաշեցին եւ իւրաքանչիւրը իր գործին, առօրեայ աշխատանքին լծուեցաւ:

Անկասկած, որ հայ տղաքը գիտցան հերոսաբար դէմ կանգնիլ մահուան վտանգին, բայց արձանագրուած նուաճումը ամրապնդելու մարտահրաւէրը տակաւին անպատասխան կը մնար, եւ «Ազդակ» օրին այն կարծիքը կը յայտնէր, որ Լիբանանի հայութիւնը բեմը բաց ձգած է իր երիտասարդութեան առջեւ, որպէսզի ստանձնէ ազգային կեանքը վերականգնելու եւ զայն իր կնիքով դրոշմելու առաքելութիւնը:

 

 

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )