ՊՈԼՍԱՀԱՅԵՐԸ ԿԸ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵՆ ՓՈՔՐԱՄԱՍՆՈՒԹԵԱՆ ԻՐԱՒՈՒՆՔՆԵՐՈՒ ԽԱԽՏՈՒՄՆԵՐԸ ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՄԷՋ

Վերջերս Պոլսոյ մէջ երկու փաստաթուղթեր նոր լոյս սփռած են Թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութեանց իրաւունքներու խախտումներուն վրայ: Այդ զեկուցումներուն հեղինակները զգուշաւոր, սակայն ճիշդ գնահատական տուած են հայկական, յունական եւ հրէական համայնքներուն դիմաց ծառացած հիմնախնդիրներուն:

«Զեկուցում` ոչ մահմետական փոքրամասնութիւններուն վերաբերեալ» խորագիրը կրող առաջին փաստաթուղթը թուագրուած է 2011 փետրուար: Անոր հեղինակներն են երեք յայտնի պոլսահայեր` Գրիգոր Տոշեմեչեան, Երուանդ Էօզուզուն եւ Մուրատ Պեպիրօղլու:

Հեղինակները նպատակ ունէին Թուրքիոյ մէջ ազգային փոքրամասնութիւններու հիմնախնդիրներուն լուծում գտնել ճիշդ այն ժամանակ, երբ կառավարութիւնը կը նախապատրաստուէր վերատեսութեան ենթարկելու սահմանադրութիւնը` Եւրոպական Միութեան անդամակցելու իր կարելիութիւնները բարձրացնելու համար: Թէեւ հեղինակները չեն նշեր, թէ արդեօք իրենց զեկուցումը ներկայացուա՞ծ է թուրք պաշտօնեաներուն, սակայն իշխանութիւնները, անկասկած, տեղեակ են այդ զեկուցումի բովանդակութեան: Անիկա թրքերէնով տեղադրուած է Պոլսոյ մէջ գործող hyetert.com կայքէջին վրայ: Ստորեւ թարգմանաբար ներկայացուած են զեկուցումին հիմնական կէտերը.

– Ոչ մահմետական փոքրամասնութիւններուն առջեւ ծառացած դժուարութիւնները հեղինակները կը կապեն 1923-ին Թուրքիոյ Հանրապետութեան ստեղծման հետ` իբրեւ միաձոյլ, միատարր պետութեան, որ հիմնուած էր մէկ մշակոյթի եւ մէկ կրօնի վրայ: Այդ քաղաքականութիւնը լուրջ հետեւանքներ ունեցած է փոքրամասնութիւններուն նկատմամբ` անոնց ստիպելով երկրէն փախչիլ կամ ձուլուիլ:

– Ոչ մահմետական փոքրամասնութիւնները կը դիտուէին կա՛մ իբրեւ օտարերկրացիներ, կա՛մ իբրեւ պետութեան ներքին թշնամիներ: Կարելի չէ գտնել ոստիկան մը կամ սպայ մը, որ փոքրամասնական որեւէ խումբի անդամ ըլլայ: 1934-ին Թրակիայէն հրեաներու տեղահանութիւնը, 1942-ին փոքրամասնութիւններու ունեցուածքէն ահաւոր չափի հարկերու գանձումը եւ 6-7 սեպտեմբեր 1955-ին, Պոլսոյ մէջ յոյներու վրայ կատարուած լայնածաւալ յարձակումները յանգեցուցին ոչ միայն այս համայնքներու աղքատացման, այլ նաեւ անոնց մշակոյթի քայքայման: Այսպիսի խտրական քաղաքականութեան եւ դաժան յարձակումներու պատճառով, Թուրքիոյ ազգային փոքրամասնութիւններուն թիւը զգալիօրէն նուազեցաւ` 1927-ին 350 հազարէն հասնելով մինչեւ ներկայի 80 հազարին, մինչ թուրքերուն թիւը աւելցաւ վեց անգամով:

– Հեղինակները կը նշեն, որ թրքական կառավարութիւնը վերջերս վերադարձուցած է փոքրամասնութիւններուն պատկանող քանի մը կալուածներ, որոնք բռնագրաւուած էին 1974-էն ի վեր: Սակայն փոքրամասնութիւններու այդ հաստատութիւններուն մասին նոր օրէնքին մէջ առկայ հակասութիւններուն եւ թերութիւններուն պատճառով վերադարձուած կալուածները չեն կրնար շահաւէտ ըլլալ, որովհետեւ ոչ մէկ համայնքի թոյլ կը տրուի զանոնք վերանորոգել:

– Կառավարութիւնը նաեւ խախտած էր Լոզանի համաձայնագիրի 41-րդ եւ 42-րդ յօդուածները, որոնցմով Թուրքիան պարտաւոր էր ֆինանսաւորում եւ կարելիութիւններ ապահովել ոչ մահմետական փոքրամասնութիւններուն` կրթական, կրօնական եւ բարեգործական նպատակներու համար, ինչպէս նաեւ պահպանել անոնց կրօնական հաստատութիւնները: Բացի Լոզանի համաձայնագիրէն, Թուրքիոյ կառավարութիւնը շարունակաբար կը խախտէ նաեւ ՄԱԿ-ի խորհրդաժողովներուն եւ Մարդու իրաւունքներու եւրոպական խորհուրդի շարք մը դրոյթները:

– Փոքրամասնութիւններուն առջեւ ծառացած ամէնէն լուրջ խնդիրներէն մէկը այն է, որ թրքական կառավարութիւնը չի ճանչնար Հայոց պատրիարքարանն ու Հրէական ռապպինատը` իբրեւ իրաւականօրէն ճանչցուած հաստատութիւններ: Միայն անցեալ տարի, Յունական պատրիարքարանը վերջապէս ճանչցուեցաւ իբրեւ իրաւական հաստատութիւն:

– Այլ խնդիր մըն է կառավարութեան կողմէ թուրք փոխտնօրէններու նշանակումը` փոքրամասնութիւններու դպրոցներուն մէջ վերահսկողութիւն իրականացնելու համար, ինչ որ խոր անվստահութիւն կը յառաջացնէ: Նոր ուսուցիչներու եւ կղերականներու պատրաստումը նոյնպէս անկարելի կը դառնայ, թրքական պետութեան կողմէ կրօնական ճեմարաններու փակման պատճառով: Զեկուցումին հեղինակները կը պահանջեն, որ կղերականներուն արտօնութիւն տրուի կրօն դասաւանդելու փոքրամասնութիւններու դպրոցներուն մէջ, ինչպէս էր վիճակը անցեալին:

– Եզրափակելով` հեղինակները թրքական իշխանութիւններուն կոչ կ՛ուղղեն, որ «ժողովրդավարական եւ ժամանակակից» սահմանադրութիւն մշակելու ընթացքին հաշուի առնեն վերոնշեալ բոլոր իրաւական հարցերը:

Երկրորդ փաստաթուղթը հարցազրոյց մըն է, զոր «Ակունք» կեդրոնէն Մելինէ Անումեան վարած է Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանի ընդհանուր փոխանորդ, Արամ արք. Աթեշեանի հետ` պատրիարքարանի 550-ամեակի նշման նախապատրաստութեան առիթով: Ըստ Աթեշեան սրբազանի, Պոլիս կը բնակի 67 հազար հայ, իսկ երկրի ներքին միւս բաժիններուն մէջ` 3000 հայ. Անգարայի մէջ` 500, Ալեքսանդրէթի մէջ` 300, Սեբաստիոյ մէջ` 70, Մալաթիոյ մէջ` 50, իսկ Խարբերդի մէջ` 20 հայ ընտանիք: Բացի ատկէ, սրբազանը նաեւ յայտնած է, որ Թուրքիոյ մէջ կան 100 հազար հայեր, որոնք կը վախնան բացայայտելէ իրենց իսկական ինքնութիւնը: Այս ցուցանիշները չեն ներառեր Հայաստանէն եկած ապօրինի աշխատողները, որոնք իրենց անօրինական կարգավիճակին պատճառով իրաւունք չունին պսակադրուելու, իսկ անոնց երեխաները` մկրտուելու պատրիարքարանին կողմէ:

Աթեշեան սրբազանը գոհ է այն բանէն, որ վերջին տարիներուն քանի մը բռնագրաւուած կալուածներ վերադարձուեցան հայերուն: Ան յայտնած է, որ Թուրքիոյ մէջ գոյութիւն ունի հայ առաքելական գործող 44 եկեղեցի, որոնցմէ 37-ն կը գտնուին Պոլսոյ մէջ, երեքը` Ալեքսանդրէթի, երկուքը` Տիգրանակերտի եւ մէկական` Մարտինի ու Կեսարիոյ մէջ: Նաեւ, Հայոց պատրիարքարանի հովանիին ներքեւ կը գործեն 12 հայկական դպրոցներ, իսկ հայ կաթողիկէները ունին երեք դպրոց ու տասը եկեղեցի: Ընդհանուր առմամբ, Թուրքիա կ՛ապրին 3000 հայ կաթողիկէներ եւ հազար հայ բողոքականներ:

Քաջալերական է այն, որ ինը տասնամեակ անց, Պոլսոյ հայ հոգեւոր եւ աշխարհիկ ղեկավարները բաւարար քաջութիւնը ունեցան իրենց ձայնը բարձրացնելու` ի պաշտպանութիւն իրենց ոտնահարուած քաղաքացիական իրաւունքներուն:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ
«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց` Ռ. Աւագեան

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES