ՕՐԱԳՐԱՅԻՆ ՆՈԹԱՏԵՏՐԷ. ՄՏԱԾՈՂՆԵ՞Ր, ԹԷ՞… ԳՈՐԾՈՂՆԵՐ

Ուշադիր  ընթերցողը անմիջապէս պիտի նկատէ անհեթեթութիւնը վերնագրին, եւ եթէ համբերութիւն ունի, ինքզինք պիտի նախապատրաստէ կարդալու համար մանուածապատ ու ոլորապտոյտ վերլուծում մը, քանի որ անիկա  (վերնագիրը)  ենթադրել կու տայ երկու տարբեր հատուածներ` մտածողներու ու  գործողներու եւ սահմանազատում կը կատարէ այդ երկուքին միջեւ` միաժամանակ տալով տպաւորութիւնը, թէ գործողները… մտածող չեն:

Սակայն այս «օրագրային նոթ»ին տրամաբանութիւնը կը զարգանայ վերնագրին հակառակ ուղղութեամբը:

Մտածելը անհատ մարդու մեծագոյն յատկութիւնն է եւ առաքինութիւնը, նոյնիսկ` լինելութեան երաշխիքը: Ահա թէ ինչու բոլոր ժամանակներու համար անջնջելի կը մնայ մեծ մտածող-փիլիսոփային պատմութեան յանձնած անառարկելիօրէն ճշմարիտ խօսքը, թէ` «Կը  մտածեմ, ուրեմն` կամ»: Սա կը նշանակէ , թէ այնքան ատեն որ կանք ու կը շնչենք, անկարելի է յօդուածներով, քարոզներով, փայփայելով թէ նախատելով կամ բռնութիւն գործադրելով փականք դնել մտածումին վրայ:

Սակայն մտածումը անարժէք է եւ ոչինչի կը ծառայէ, եթէ ինքզինք չարտայայտէ:

Մտածումը կ՛արտայայտուի բանաւոր կամ գրաւոր խօսքով, որուն միջոցով ալ գաղափարը հրապարակ կը նետուի ու կը ժողովրդականանայ` գործի վերածուելէ առաջ: Ուրեմն, խօսքը միշտ կը նախորդէ գործին եւ անոր համար ալ արդէն բնականաբար կը կազմէ նախապայմանը : Կարեւոր չէ, եթէ անիկա կու գայ «մտածողներո՞ւ», թէ՞ «գործողներու» շարքերէն:

Որով խօսքն ու գործը, մտածողներն ու գործողները պայմանաւորուած են իրարմով, զիրար կ՛ամբողջացնեն եւ յառաջընթացի ուղին կը հարթեն:

Պատմութիւնը վկայ է այն մասին, որ գիտութեան զարգացումն ու մարդկային յառաջդիմութիւնը խափանուեցան այն ժամանակաշրջաններուն, երբ կրօնական ու բիրտ ուժի խաւարամտութիւնը ահաւոր բռնաճնշումներով արգիլած էր մտածումի արտայայտութիւնը: Բայց ի վերջոյ մտածումին յաղթանակն էր, որ ապահովեց քաղաքակրթական վերելքը:

Անշուշտ խօսքը մեռեալ է, եթէ անոր չհետեւի գործը, իսկ գործը իմաստ կը ստանայ խօսքով:

Մինչեւ հոս, կ՛ենթադրենք եւ կը յուսանք, որ առարկողներ չեն ըլլար:

Սակայն, գործողներու շարքերուն մէջ առարկողներ կան, թէ ինչպէ՛ս կ՛ըլլայ, որ «դուրսէն» հետեւող ազգայիններ երբեմն իրենք իրենց իրաւունք կու տան` քննարկման ու քննադատական իրենց մտածումը խօսքի  վերածելու եւ զայն ընթերցող հասարակութեան  ներկայացնելու` համապատասխան  առաջարկներով, երբ իրենք ուղղակի մասնակից չեն կատարուող-չկատարուող գործերուն: Անոնց համար դուրսի այդ «մտածող»ները <<wise guy>> եր են պարզապէս եւ իրենց «խելացութեամբ» խանգարիչի դեր կը կատարեն  ընկերութեան մէջ :  Գործը  խօսքով չ՛ըլլար, այլ աշխատանք կը պահանջէ, կ՛առարկեն, ու կ՛աւելցնեն, թէ դուրսը նստած մտածելը եւ առաջարկներ կատարելը դիւրին է եւ այնքան ալ բարոյական չէ…

Յուսալքիչ պատկեր կը պարզուի յաճախ այն պարագային, երբ  նման զգայնոտութիւններ դրսեւորողները առաւելաբար ըլլան անոնք, որոնք իրենց պաշտօնով ու… կոչումով նեցուկ պէտք էին ըլլալ «դրսեցիի» քննադատութեան ու որդեգրէին անոր ներկայացուցած  օգտակար առաջարկները, որոնց իրագործումը յաճախ կը պահանջէ քիչ մը նախաձեռնութեան ոգի ու ճիգ եւ աննշան ծախս:

Անհարկի չէ այդպիսիներուն յիշեցնել կրօնաբոյր նախադասութիւնը. «Բազում են կոչեցեալք, այլ սակաւ` ընտրեալք»: Այս կը նշանակէ, թէ հանրային գործերը վարելու-ղեկավարելու ասպարէզը ամէնուն առջեւ բաց չէ, այլ վստահուած է մասնաւորներու, ընտրեալներու, քուէի կամ նշանակման կարգով:

Կը պատահի սակայն, որ ընտրեալները գործելու հեւքին մէջ, յոգնածութեան պատճառով կամ ստիպողութիւններու ճնշումին տակ, երբեմն նաեւ ինքնասիրահարուած ըլլալով (իւրաքանչիւրս ունինք այս ախտէն), յաճախ կ՛անտեսեն առաջնահերթութիւնները, չեն անդրադառնար իրենց սխալներուն, թերացումներուն: Մինչ անպաշտօն «դրսեցի»ներ, գործերէն դուրս գտնուողներ, պատասխանատուութեան ծանրութենէ զերծ, ունին ժամանակն ու հնարաւորութիւնը սխալները տեսնելու, թերացումները մատնանշելու եւ դէպի առաջնահերթը ուղղումներ կատարելու: Այս առումով ալ ահա քննարկման- քննադատական խօսքը օգտակար է ըստ ամենայնի եւ մղիչը`  յառաջընթացի, երբ մանաւանդ անիկա կը կատարուի կառուցողական ոգիով եւ շինիչ առաջարկներու ընկերակցութեամբ եւ ոչ թէ խծբծանքի տրամադրութեամբ: Հանրային գործը հանրութեան համար է եւ այդ գործին մասնակից դառնալու խնդիրը ընդհանրական ու լայնածիր իմաստ կ՛ընդգրկէ եւ չի սահմանափակուիր ընտրեալներու շրջապատին մէջ միայն, այլ կը տարածուի ամէն մէկ անդամի վրայ, որ ունի պարտքն ու իրաւունքը իր մտածումներով թէ առաջարկներով մասնակից դառնալու եւ ատով իսկ հաւաքական աշխատանքի վերածելու ընտրեալներու գործը:

Դժբախտաբար, հանրային-գաղութային կեանքի մէջ կան այնպիսիներ ալ, որոնք սրտի ճմլում  կը պատճառեն երբեմն, երբ կատարուած քննադատական խօսքի ու առաջարկի դիմաց,  թերացումը ընդունելու կամ պատճառաբանելու  փոխարէն, իբրեւ ինքնապաշտպանութեան միջոցի, կը դիմեն  բամբասանք, պարկեշտութեան ամէն չափանիշ ու կշիռ մոռնալով` մինչեւ իսկ  խծբծանքի առարկայ կը դարձնեն առաջարկողին նիւթական հնարաւորութիւնը (ինքը պիտի տա՞յ իր առաջարկածին իրագործման ծախսը եւ այլն) եւ անոր կը վերագրեն ինչ-որ «փորի ցաւ»ի տեսակ, որ մղած ըլլայ զինք  քննադատելու-առաջարկելու… պլա, պլա…ը-պէ, պլա,  ը-պէ, պլա…, եւ այլն, եւ այլն…

Ի՞նչ կրնանք ընել կարգի հրաւիրելու համար այս մարդիկը. դժբախտաբար` ոչի՛նչ:

Բայց անվարան կրնանք ըսել ու արձանագրել, որ քննադատական խօսք չհանդուրժողներ, ինչպէս նաեւ իրենցմէ դուրս ուրիշէ եկած ամէն տեսակի առաջարկ մերժողներ աւելի նպաստած կ՛ըլլան հանրութեան, եթէ պատասխանատու որեւէ պաշտօն չստանձնեն:

Չեն պակսիր նաեւ կասկածամիտներ, որոնք արժեզրկելու կամ տկարացնելու համար քննադատական խօսքին ազդեցութիւնը եւ նուաստացնելու համար  հեղինակը, անոնց ետին  կ՛երեւակայեն ուրուական հրէշներ, որոնք սակայն ճղճիմ են այնքան, որ իրենց ըսելիքը ըսած են… ուրիշի գրիչով …

Յամենայն դէպս.

Քանի որ կրօնաբոյր նախադասութեան մը վրայ հիմնաւորեցինք  մերթ կծու այս նկատողութիւնները, մնանք միեւնոյն մթնոլորտին մէջ եւ եկեղեցական օրինակով մը փակենք մեր «օրագրային նոթը»:

Պատարագի հետեւող հաւատացեալները ծիսակատար քահանայ չեն անշուշտ: Բայց չէ՞ք  կարծեր արդեօք, որ անոնցմէ ոմանց մօտ հաւատքին ու աղօթքին  կառչածութիւնը առնուազն նոյնքան խորունկ է, որքան ծիսակատար պատարագիչին մօտն է…:

Մենք կը կը կարծենք, որ այդպէս է: Ինչպէս նաեւ կը հաւատանք, որ ոչ ընտրեալներ կան, պաշտօններու վրայ չեղող, «դուրսը» գտնուող ազգայիններ, որոնք նոյնքան, թերեւս  եւ աւելի կառչածութիւն ունին, որքան «ներսը»` պաշտօններու վրայ գտնուող ընտրեալները,  յատկապէս` կենսական նշանակութեամբ ազգային-հանրային գործերուն նկատմամբ:

Դուք չէ՞ք հաւատար:

Մ. ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES