ԱՌԱՋԻՆ ԱՆԳԱՄ ԸԼԼԱԼՈՎ ԼՈՒՎՐԻ ԹԱՆԳԱՐԱՆԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՑՈՒՑԱԴՐՈՒԻ ՀԱՅ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԱՐՈՒԵՍՏԸ

ԴՈԿՏ. ՄՈՎՍԷՍ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆ

Նախորդ մայիսին, երկրորդ անգամ ըլլալով,  «Նոազ արք» ցուցասրահը կը մասնակցէր Մոնաքոյի մէջ կազմակերպուած կերպարուեստի  միջազգային փառատօնին (monacօ 11), որուն ընթացքին տեղի ունեցաւ նաեւ ժամանակակից արուեստին նուիրուած յատուկ գիտաժողով, որուն հրաւիրուած էր արուեստաբան դոկտ. Մովսէս Հերկելեան: Ան զեկուցեց Անհեթեթ Գերիրապաշտութիւն արուեստի ուղղութեան մասին: Այս առիթով «Նոազ արք» ցուցասրահը հրաւէր ստացաւ Լուվրի թանգարանէն` մասնակցելու հոկտեմբերի 21-25 Փարիզի «Քարիւսել տիւ Լուվր» միջազգային ցուցահանդէսին: Հոն պիտի ցուցադրուին անհեթեթ գերիրապաշտութեան ուղղութեան հետեւորդներ` Վահրամ Դաւթեանի, Ռուբէն Աբովեանի եւ Դաւիթ Դաւթեանի վերջին ստեղծագործութիւնները: Այս առիթով եւ որոշ յապաւումներով ստորեւ կու տանք դոկտ. Մովսէս Հերկելեանի դասախօսութիւնը`  գաղափար մը տալու համար անհեթեթ գերիրապաշտութեան ժամանակակից արուեստի ուղղութեան մասին:

«ԱՆՀԵԹԵԹ ԳԵՐԻՐԱՊԱՇՏՈՒԹԻՒՆ»Ը
ԾԱԳՈՒՄԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՄԵՐ ՕՐԵՐԸ

 

Ազատ ապրելու եւ ազատօրէն արտայայտուելու ցանկութիւնը նախ բնազդային է եւ ապա միայն` գիտակցական: Բոլոր ժամանակներու մէջ եւ բոլոր տարածքներու վրայ մարդ արարածը պայքարած է եւ կը շարունակէ պայքարիլ` հասնելու համար բացարձակ ազատութեան: Ամէնէն շատ եւ ամէնէն աւելի, ազատ ապրելու եւ ազատօրէն արտայայտուելու հնարաւորութիւն ունէր նախամարդը, սակայն անոր կարողականութիւնը նախնական էր, իսկ միջոցները` սահմանափակ: Ժամանակի ընթացքին, քանի նախամարդու բանականութիւնը զարգացաւ եւ անոր գործելու կարողականութիւնն ու արտայայտուելու միջոցները աւելցան, այնքան եւ աւելի անոր հնարաւորութիւնները պակսեցան` ընկերային, կրօնական, տնտեսական թէ քաղաքական կաշկանդումներու լոյսին տակ: Պատմութեան յայտնի է, որ իւրաքանչիւր ժամանակաշրջան եւ աշխարհատարածք, համաձայն անգիր եւ գրաւոր սկզբունքներու եւ օրէնքներու, ունեցած է եւ կը շարունակէ ունենալ իր կաշկանդումները, որոնց իբրեւ հակազդեցութիւն` արուեստագէտը ըմբոստացած է ու ձգտած` ազատութեան:

Ամբողջապէս անկախանալու եւ բացարձակ ազատութեան հասնելու մեծագոյն փորձը տեղի ունեցաւ անցնող դարու Ա. Աշխարհամարտի սկիզբին ու անմիջապէս ետք, Ցիւրիխի մէջ: Հոն հաւաքուած էին խումբ մը գրողներ, արուեստագէտներ ու մտաւորականներ (Քրիսթիան Ցարա, Մարսել Տիւշան, Անտրէ Պրըթոն, Ափոլլիներ), որոնք ստեղծեցին նոր շարժում մը` ՏԱՏԱ անուան տակ: Տատայիզմը իր սանձարձակ ու արտակեդրոն խառնուածքով չափազանց ծայրայեղութիւններու գնաց ու չկրցաւ տեղաւորուիլ ժամանակի ու տարածութեան մէջ եւ … ձախողեցաւ: Սակայն անիկա ենթահող հանդիսացաւ աւելի առողջ արմատներ ունեցող շարժումի մը` գերիրապաշտութեան, որ իր ենթագիտակիցի խորհրդաւոր անհունութեամբ անսպառ ըլլալու յաւակնութիւնը ունի կարծէք…

Ֆրոյտի կողմէ ենթագիտակիցի յայտնաբերումն ու Անտրէ Պրըթոնի կողմէ գերիրապաշտութեան ձեւակերպումը արուեստագէտին տուաւ այն, ինչ որ մարդը սկսաւ կորսնցնել նախնադարուն եւ գտաւ զայն քսաներորդ դարու սեմին:

Ազատօրէն արտայայտուելու բուռն ցանկութիւնը կը մղէ արուեստագէտը` խուսափելու առօրեայէն եւ առհասարակ` իրականութենէն, որպէսզի ան  ճշմարտութիւնը փնտռէ ենթագիտակիցի ոլորտներուն մէջ, ուր որեւէ ձեւի կաշկանդումներ գոյութիւն ունին: Հոս է, որ ստեղծագործողը կ՛արձակէ բոլոր տեսակի սանձերը եւ թափ կու տայ իր երեւակայութեան: Այս առումով, գերիրապաշտութիւնը հին է այնքան, որքան` նախամարդը:

Այսպէս, անասունի նման եւ առանց որեւէ բարդոյթի, մօրէ մերկ վիճակի մէջ կ՛ապրէր նախամարդը:

Նախ ցուրտի պարտադրանքին տակ, եւ ապա` ամօթի զգացումէն դրդուած, մարդ արարածը սկսաւ ծածկել իր մարմնի որոշ մասերը: Աւելի ուշ, այդ նախնական եւ տձեւ ծածկոցները վերածուեցան բարեձեւ հագուստներու… արուեստի գործերու:

Իսկ այսօ՞ր…

Այսօր բանական մարդը ոչ միայն սկսած է ձերբազատիլ ծածկուելու բարդոյթէն, այլեւ հանուելու մասին աւելի կը մտածէ, քան` հագնելու…: Նուազագոյն չափով ծածկուիլը եւ կամ առաւելագոյն չափով մերկանալը (իբրեւ հրապուրիչ երեւալու միջոց) վերածուած է ինքնամուղ բնազդի, յատկապէս` կիներու մօտ…

Նախամարդը սկսաւ հագնիլ բնազդով եւ պայմանականօրէն, իսկ ժամանակակից մարդը սկսաւ հանուիլ գիտակցաբար եւ գեղեցկօրէն: Պայմանականութիւնը նախամարդը մղեց դէպի գիտակցութիւն, իսկ ժամանակակից մարդը գեղեցիկին ձգտելու եւ զայն «հետապնդելու» իր արշաւին մէջ տարերայնօրէն կը դիմէ ենթագիտակիցի «օգնութեան» եւ կամ միջնորդութեան:

Եւ ահաւասիկ հո՛ս է, որ նախամարդն ու ժամանակակից մարդը իրարու կը հանդիպին գերիրապաշտ ոլորտներու մէջ: Առաջինը ազատ վիճակէն հարկադրաբար կ՛ենթարկուի կաշկանդումներու, իսկ երկրորդը` բիւրաւոր տարիներու ընթացքին կուտակուած կաշկանդումներէն ձերբազատելու համար կը ձգտի ազատութեան:

Խորհրդային կարգերու փլուզման ընթացքին յանկարծ արուեստագէտը ինքզինք գտաւ պարապութեան մը դիմաց: Իր այնքան սիրած, փայփայած եւ նաեւ թապու դարձած ազատութիւնը իրեն շնորհուեցաւ … ճիշդ այդպէս, առանց որեւէ սակարկութեան: Որքան որ շինծու եւ արհեստական կառոյց էր Խորհրդային Միութիւնը, նոյնքան եւ աւելի անտրամաբանական էր անոր փլուզումը: Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ նախկին խորհրդային իրաւ ստեղծագործողները իրենք զիրենք հարազատ զգացին անհեթեթ գերիրապաշտ ոլորտներու մէջ, ուր ոչ միայն կարելի էր ազատօրէն ստեղծագործել, այլ նաեւ` ինքնաբերաբար շրջանցել կեանքի պարապութիւնը: Ի վերջոյ,  մարդ արարածը իր չլուծուած հարցերն ու անկատար տենչերը կ՛իրականացնէ իր երազներուն մէջ … երեւակայութեան ճամբով:

Խորհրդային Միութեան քայքայումէն ետք ի յայտ եկան գերիրապաշտ գեղանկարիչներ, որոնք տարերայնօրէն պատկերեցին անհեթեթ կացութիւններ: Անոնցմէ կ՛արժէ յիշել` Անտրէ Քոսթին, Խուտիարքով, Եուրի Ցվեթայեւ, Ալ. Մալցեւ եւ այլն:

«Գիշերային փառատօն», գործ՝ Վահրամի

Հայաստանի պարագային, անհեթեթի զգացողութիւնը նախ խմորուեցաւ հասուն տարիքի կերպարուեստագէտներու (Էտուարտ Խարազեան, Գայեանէ Խաչատրեան, Ռուբէն Աբովեան, Մկրտիչ Մազմանեան, Ռուտոլֆ Խաչատրեան…) ստեղծագործութիւններուն մէջ եւ ապա աւելի ցայտուն ձեւով դրսեւորուեցան երիտասարդներու, ինչպէս` Վահրամ Դաւթեանի, Սամուէլ Գարեգինեանի, Դաւիթ Դաւթեանի, Աշոտ Մարտիրոսեանի, Գէորգ Եղիազարեանի, Տարօնի եւ ուրիշներու քով:

Երբ անցնող դարու վերջաւորութեան Մոսկուա կը դառնար անհեթեթ գերիրապաշտութեան կեդրոնը, գրեթէ նոյն ժամանակաշրջանին Մ. Նահանգներու մէջ կը խմորուէր արուեստի այլ ուղղութիւն մը` ներդաշնակ գերիրապաշտութիւն անուան տակ: Այս շարժման հիմնական կեդրոնը Նիւ Եորքն է, ուր կ՛ապրին եւ կը ստեղծագործեն խումբ մը կերպարուեստագէտներ, ինչպէս` Օրիթ Օրիոն, Մանուէլ Մարչ, Սոհլ Համմարի, Միքայէլ Կանս, Քարինա Էլսեսըր եւ այլն: Այս շարժումը թէեւ տակաւին նոր կազմաւորման մէջ էր, սակայն անոր հետեւորդները արդէն իսկ սկսած են մշակել իրենց ստեղծագործելու կերպն ու տեսութիւնը: Անոնք կտաւին վրայ երանգային ներդաշնակութիւն կը ստեղծեն` օգտագործուած բոլոր գոյները իրարու խառնելով, իսկ ոճային առումով անոնց պատկերած կերպարները թէեւ կը մօտենան իրապաշտութեան, սակայն` առանց դուրս գալու գերիրապաշտական ոլորտներէ: Անոնք իրապաշտութեան սահմաններու վրայ հոգեկան ներդաշնակութիւն կը փնտռեն գերիրապաշտ ոլորտներու մէջ: Գունային-արհեստագիտական եւ ոճային-արտայայտչական տեսակէտէ դիտած` այլ երկիրներու մէջ ապրող գեղանկարիչներ եւս պէտք է դասել ներդաշնակ գերիրապաշտներու շարքին եւ կամ` առնուազն կ՛առնչուին անոնց, ինչպէս` Փապլօ Ֆերրօ (Սպանիա), Էմիլիօ Չելիոնի (Արժանթին), Ատելլօ Սարրօ (Պրազիլ) եւ այլն: Այս բոլորը ցուցանիշ են այն մասին, թէ Մ. Նահանգներ միակ երկիրը չեն, ուր կեանքը կ՛ընթանար անկանոն կերպով, եւ արուեստագէտը կը ձգտէր ներդաշնակութեան:

Անհեթեթ գերիրապաշտութիւնն ու ներդաշնակ գերիրապաշտութիւնը իրենք չեն միայն, որ կը ձգտին ազատ ու ներդաշնակ կեանքի` փրկելու համար մարդկայինը: Խորքին մէջ արուեստի բոլոր ուղղութիւններն ալ (նոյնիսկ` յոռի եւ ապառողջ կարծուածները) կը ձգտին բացայայտել մարդկայինը` իսկական գեղեցկութիւնը, որ անթեղուած կը մնայ մարդու ներաշխարհին մէջ:

«Արգիլուած պտուղը» գործ՝ Դաիւթ Դաւթեանի

Սակայն մարդկութիւնը փրկելու եւ անոր «դրախտային» կեանք մը պարգեւելու համար ստեղծուած բոլոր շարժումները, որոշ չափով դրական արդիւնքներ տալով հանդերձ, չյաջողեցան չքացնել եւ մեղմացնել մարդկութեան տառապանքներն ու ցաւերը: Մարդկայնական գաղափարները, գեղեցիկ ու վսեմ արտայայտութիւններով թաթաւուն, չարաշահուեցան ու կը շարունակեն չարաշահուիլ Չարին կողմէ ընդդէմ Բարիին, որոնք իրենց կարգին, յարաբերական իմաստ ունին եւ կը դրսեւորուին աշխարհի ամբողջ տարածքին:

Անարդարութիւններն ու անիրաւութիւնները կը շարունակուին, մարդկային մտահոգութիւնները կ՛աւելնան ու կը շարունակուին, իսկ տագնապները հետզհետէ աւելի կը բարդանան ու կը տարածուին:

Կ՛ըսեն, թէ Այնըշթայն նախատեսած էր, որ Գ. Աշխարհամարտը տեղի պիտի ունենայ քարերով ու դանակներով: Փաստօրէն Նիւ Եորքի զոյգ երկնաքերները քանդողները զինուած էին դանակներով: Իսկ ինչպէս որ հեռաւոր անցեալին փղշտացիներն ու հրեաները կը կռուէին քարերով ու պարսատիկներով, նոյնպէս ալ այսօր պաղեստինցիները դարձեալ քարերով եւ պարսատիկներով կը կռուին գերարդիական ու կատարելագործուած զէնքերու դէմ: Չմոռնանք, որ աշխարհի ամէնէն հարուստ ու հզօր երկիրները կը կռուին ծայր աստիճան թշուառ, անուս եւ տկար երկիրներու դէմ: Չէ՞ք կարծեր, որ այս բոլորը անտրամաբանական են եւ, հետեւաբար, անհեթեթ:

Ոչ միայն պատերազմող յիշեալ ժողովուրդները, այլեւ առհասարակ բոլոր ժողովուրդները տագնապահար են այսօր: Անապահով ըլլալու զգացումը կը հալածէ զանոնք, եւ անոնք թերահաւատ են ապագայի նկատմամբ:

Ամէն օր, ամէն տեղ անմեղներ կը մեռնին: Փաստօրէն, ո՛չ քաղաքակրթութեան զարգացումը, ո՛չ դիզուած հարստութիւնները եւ ո՛չ ալ մարդկայնական որեւէ գաղափարախօսութիւն եւ կամ վարդապետութիւն կրցաւ մարդկութիւնը հեռու պահել ընչաքաղցութենէ, զերծ պահել վայրագութենէ եւ, հետեւաբար, նաեւ` անմարդկային ու անարդար վերաբերումներէ…

Ինչո՞ւ…

Պատճառը այն է, որ գոյութիւն ունեցող բազմաթիւ ու բազմատեսակ մարդկայնական գաղափարախօսութիւններով հանդերձ, գործնապէս անտեսուած կը մնայ մարդ արարածին չմիջնորդաւորուած իսկական արժէքին գնահատումը:

Կրօնները իրենց հազարամեայ գոյութեան եւ պատմութեան ընթացքին երջանկութիւն ու բարօրութիւն կը խոստանան հաւատացեալին … անդենական կեանքին մէջ: Համայնավարները, անտեսելէ ետք անդենական կեանքը, թշուառ մարդկութեան խոստացան դրախտը կերտել հողի վրայ ու … ձախողեցան:

Փաստօրէն բովանդակ մարդկութիւնը հազարամեակներու իր պատմութեան ընթացքին ձախողած է կերտելու քաղաքակրթուած ու խաղաղասէր բանական արարածներ:

Պատմութիւնը ինք կը վկայէ, թէ բանական մարդը ատակ է աւելի վայրագ ըլլալու, քան` անբան անասունը: Փաստօրէն, մարդու բանականութիւնը, իր գիտական յառաջդիմութեամբ ու գաղափարական բիւրեղացումով, Նոպելի ուժանակին նման, ի սպաս կը դրուի աւելի Չարին, քան Բարիին:

Սակայն հազարամեայ պայքարը կը շարունակուի:

Մարդ արարածը կը պայքարի ինքն իր դէմ: Ինքզինք ազնուացնելու եւ կեանքը գեղեցկացնելու միակ ու գլխաւոր զէնքն ու միջոցը կայ ու կը մնայ ԱՐՈՒԵՍՏը` մարդկային դրսեւորումներուն վսեմագոյնը եւ գեղեցկագոյնը, ուր մարդը պահ մը կը վերանայ չոր իրականութենէն ու կը մտնէ ենթագիտակիցի ոլորտներուն մէջ:

Գեղեցկութեան ամէնէն ամբողջական ու գերագոյն դրսեւորումը հանդիսացողը արուեստն է, որ արդարօրէն յաւակնութիւնը ունի փրկելու մարդկութիւնը, որովհետեւ գործ ունի ամէնէն առաջ մարդ էակի անուրանալի եւ չմիջնորդաւորուած արժէքի դրսեւորման հետ: Արուեստը միակն է, որ կը ձգտի գնահատել ու արժեւորել Մարդը իր բանականութեամբ ու հոգեւոր մերկութեամբ` առանց արտաքին ու արհեստական պաճուճանքներու: Իսկ գործնապէս մարդկային յարաբերութիւններու ընթացքին Մարդը կ՛արժեւորուի ու կը գնահատուի իր միջավայրին, ցեղային կամ կրօնական պատկանելիութեան, ստացած ուսման, ունեցած հարստութեան եւ կամ … իր վարած ինքնաշարժին եւ հագած հագուստին: Հոս է, որ մարդ էակի չմիջնորդուած ինքնարժէքը կ՛անտեսուի ու կը շրջանցուի, եւ դժբախտութիւնները կը շարունակուին: Ինչո՞ւ համար արեւմտեան երկիրներու քաղաքացիին տեղն ու կշիռը աւելի պիտի ըլլան, քան` արեւելքցիին:

Մենք` բանական էակներս, մեր նկարագրային շաղախին իսկ բերումով, «կը մոռնանք» (յաճախ` գիտակցաբար), որ մարդ արարածը իր հոգեմտաւոր հարստութեամբ ինքնին անփոխարինելի արժէք է: Ինչպէս որ ծնունդի եւ մահուան դիմաց մարդ կը հաւասարի, այնպէս ալ մարդու իսկական արժէքը տարբեր չափեր եւ տարբեր կշիռներ չի կրնար ունենալ: Հոս է, որ գերհզօրն ու ամէնէն թոյլը կը մտնեն նոյն ոլորտին մէջ, ուր յաղթողն ու պարտուածը հաւասարապէս կը տառապին անմարդկային բռնարարքներէ:

Ընչաքաղցութեան եւ, հետեւաբար, նաեւ վայրագութեան դէմ պայքարը կ՛արդիւնաւորուի ամէնէն աւելի եւ ամէնէն առաջ ԱՐՈՒԵՍՏի մէջ եւ անոր միջոցով:

Վերջին ամիսներուն աշխարհը կ՛եռեւեփի, եւ մարդը կը տառապի աններդաշնակութենէ: Քաղաքական, ընկերային ու բարոյական հաշիւները խառնուած կը թուին ըլլալ: Ի. դարու մարդկայնական եւ մարդասիրական գաղափարախօսութիւններն ու վարդապետութիւնները ձախողած կը թուին ըլլալ: Մարդ էակի արժէքը ոչ միայն անտեսուած, այլեւ նոյնիսկ արհամարհուած կը թուի ըլլալ:

Իսկ ամէնէն զգայուն եւ յանձնառու արուեստագէտն իսկ տագնապահար կը թուի ըլլալ…

Նոր դարաշրջան…
Նոր չափանիշներ…
Նոր աշխարհահայեացք…

Նորութիւններով յղի է ապագան: Արուեստագէտը շատ հաւանաբար անգամ մը եւս հոգեկան ներդաշնակութիւնն ու խաղաղութիւնը պիտի որոնէ գերիրապաշտ ու անտրամաբանական ոլորտներու մէջ:

 

 

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES