ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԵՒ ԲՆՈՒԹԵԱՆ ԱՂԷՏՆԵՐ. ՉԵՌՆՈՊԻԼ` ԻՄ ՆԱԽՆԱԴԱՐԵԱՆ, ԶԵՂՈՒՆ, ՇՈՂԱՎԱՐԱԿՈՒԱԾ ԵԴԵՄՍ (Բ.)

ՃԱՓՈՆԻ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԷՆ ԵՏՔ ՖՈՒՔՈՒՇԻՄԱՅԻ ՀԻՒԼԷԱԿԱՆ ԿԵԴՐՈՆԸ ԿԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿԷ ՄԽԱԼ, ԵՒ ՇՈՂԱՎԱՐԿԱՈՒԱԾ ՍՆՆԴԵՂԷՆԻ ՈՒ ՋՈՒՐԻ ՎՏԱՆԳՆԵՐՈՒՆ ԴԷՄ ԱՐԴԷՆ ՆԱԽԱԶԳՈՒՇԱԿԱՆ ՅԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԿԸ ԿԱՏԱՐՈՒԻՆ: ՍԱԿԱՅՆ 25 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ ՉԵՌՆՈՊԻԼԻ ՀԻՒԼԷԱԿԱՆ ԿԵԴՐՈՆԻՆ ՊԱՅԹՈՒՄԻՆ ԱՂԷՏԸ ՇԱՏ ԱՒԵԼԻ ԿՈՐԾԱՆԱՐԱՐ ԷՐ ԻՐ ՏԱՐՈՂՈՒԹԵԱՄԲ: ԵՐԿՈՒՇԱԲԹԻ ՕՐՈՒԱՆ ԹԻՒՈՎ ՏՈՒԱԾ ԷԻՆՔ outsideonline.com ԿԱՅՔԻՆ ՄԷՋ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒԱԾ ՀԵՆՐԻ ՇԱՔՄԱՆԻ ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍԸ, ՈՐ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷՐ ՉԵՌՆՈՊԻԼԻ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆ ՔԱՅՔԱՅՈՒՄԷՆ ԾՆՈՒՆԴ ԱՌԱԾ ԲՆՈՒԹԵԱՆ ԶԱՐՄԱՆԱՀՐԱՇ ԱՇԽԱՐՀԸ: ՍՏՈՐԵՒ` ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ՎԵՐՋԻՆ ՄԱՍԸ, ՈՐ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԿԱՆ ՈՃՈՎ ԵՒ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐՈՎ ԿԸ ՊԱՏՄԷ ԴԷՊԻ ԱՂԷՏԻՆ ՎԱՅՐԸ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԶԳՈՒՇԱՒՈՐ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻՆ ՄԱՍԻՆ, ԻՆՉՊԷՍ ՆԱԵՒ` ԳԻՏԱԿԱՆ ԱՅՆՊԻՍԻ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ, ՈՐՈՆՔ Ի ՅԱՅՏ ԿԸ ԲԵՐԵՆ ՇՈՂԱՐՁԱԿՈՒՄԻ ԴԻՄԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅԱՏԿԱՆՇԱԿԱՆ ՆՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ:

Չեռնոպիլի հիւլէական կայանին «վիմադամբանը»:

Ուքրանիոյ մէջ ճամբորդութիւն մը համազօր է հաւաքոյթի: Ուքրանացիք կը նախընտրեն զրուցել դոյլ մը վոտքայի եւ սնտուկ մը ծխախոտի ընկերակցութեամբ:

 

Երկրորդ օրն է, որ կը գտնուինք Չեռնոպիլ եւ ահա նստած ենք շարժական սեղանի մը շուրջ, լայնատարած թթենիի մը շուքին, Իվան Նիքոլայեւիչի տան դալարագեղ պարտէզին մէջ: Օրէնքի համաձայն, ոչ ոք պէտք է բնակի այստեղ: Սակայն աղէտէն քանի մը ամիս ետք Նիքոլայեւիչի նման հարիւրաւոր մշակներ իրենց ընտանիքներուն հետ վերադարձան իրենց պապենական տուները եւ այնուհետեւ անձայն եւ անշշուկ կ՛ապրին պետութեան թոյլատուութեամբ եւ յայտնապէս` առանց առողջական որեւէ արտասովոր տագնապի:

ԿՈԿՈԼԷՆ ԷՋ ՄԸ

Կը գտնուինք Ուփաչիչ գիւղին մէջ, արգիլեալ գօտիին խորերը: Իվան հագած է անթեւ շապիկ մը` մէկ կոճակով, եւ աշխատանքի մէջ մաշած տաբատ մը: Կը նմանի վերջին քանի մը դարերէն եկած մարդու մը: Նոր հնձած է իր յարդը եւ դիզած է այնպիսի ձեւով, զոր պիտի փափաքէին գծել Մոնէն կամ Վան Կոկը: Անոր զաւակը` Իվան Իվանովիչ, կ՛օգնէ աշխատանքին. ունի ձեւագծուած մօրուք մը եւ կը կրէ ժամացոյց մը, ինչ որ զայն պիտի տեղադրէր վերջին քանի մը տասնամեակներուն մէջ: Երկուքը տակաւին քրտնած են եւ կարմրած` իրենց աշխատանքէն: Ներկայ է նաեւ կրտսեր Իվանին մայրը` Տաշան, որ կը կրէ անյիշելի ժամանակներէ ռուսական լաչակ մը եւ լայն ու խելացի ժպիտ մը:

Կը թուի, թէ մուտք գործած ենք ոչ թէ տուն մը, այլ` Կոկոլի մէկ պատմութեան մէջ: Եգիպտացորենի կոներ կախուած են` չորնալու համար: Ներսը կայ մեծ փուռ մը եւ անոր վրայ` դարանի պէս բան մը, ուր կը քնանան ձմեռը: Գետնախնձորով լեցուն դոյլեր շարուած են գետինը, հատիկներ կան` հաւերուն համար, եւ կայ աւազան մը, ուր ջուր կը լեցուի մօտակայ հորէն:

Իվան կրտսերը կը սրբէ սեղանը եւ զայն օրաթերթերով կը ծածկէ` սպասարկելու համար ուտելիքները. հաւկիթ` մեր ոտքերուն շուրջ ածող հաւերէն, լոլիկ` պարտէզէն, հաց, խորունկ աման մը լեցուն հատապտուղներ` անտառէն, չորցուած ձուկ մը` գետէն: Բոլորը տեղական արտադրութիւններ են, հրաշալի տեսք ունին, սակայն ամէնէն աւելի փորձութեան կը մատնեն մեր գլխուն վերեւ կախուած երկարաւուն թութերը. հաւկթաձեւ լայն տերեւներուն միջեւ անոնց իւրայատուկ աճը անդիմադրելի կը դարձնէ զանոնք: Կը տենչամ ձեռքս երկարել եւ քաղել հատ մը, սակայն անոնք կը վախցնեն զիս: Միայն 1.5 քմ հեռու կը գտնուինք հիւլէական կայանէն:

«Ինչ կ՛ուզես` ըրէ, միայն մի՛ ուտեր բան մը, որ հոն աճած է», խորհուրդ տուած էին բարեկամներս` նախքան այստեղ գալս:

Երէց Իվանը տունէն դուրս կու գայ` թափանցիկ հեղուկով լեցուն սափոր մը բռնած իր դողդոջուն ձեռքով:

«Վոտքա՛», կը յայտարարէ մէկը անհամբեր:

Կը մտածեմ, թէ շուկայէն բերուած ըլլալու է, հետեւաբար ապահով է:

«Ո՛չ, ո՛չ, սամոկոն է,- կը բացատրէ Սերգէյ` պլպլացող աչքերով դիտելով սափորը:- Վոտքայէն աւելի լաւ է»:

«Սամոկո՞ն»:

«Տունը շինուած է»:

Սակայն նախքան հարց տալս, թէ արդեօք ապահո՞վ է զայն խմելը, արդէն կենացներ կը խմենք եւ զգուշութեամբ ումպ մը կուլ կու տամ:

Սերգէյ կը սկսի բացատրել գիւղական կեանքի առաւելութիւնները: «Երբ կ՛ուզես գործ հիմնել եւ կապեր հաստատել, կ՛ապրիս քաղաքին մէջ: Սակայն այստեղ ուտելիքը բնական է, օրինակ` սամոկոնը: Օգտակար է»:

Այնքան ալ հաւատալի չէ, սակայն Իվան երէցը զիս կը պտտցնէ իր պարտէզը: Կ՛ուզէ` տեսնեմ, թէ ո՛ւր կ՛աճին իր լոլիկները, խաղողն ու բանջարեղէնը, ցոյց կու տայ, թէ ո՛ւր է արմատը իր բուժիչ վոտքային: Երերալով եւ հոգոցներ արձակելով` ան արմատախիլ կ՛ընէ ճինսենկի փոքրիկ թուփը եւ զայն կը տանի լուալու աւազանին մէջ:

Քանի մը գաւաթ եւս սամոկոն կուլ տալէ ետք վախերս փարատած են եւ միւսներուն պէս կը սկսիմ ճաշակել ուտելիքները: Ձուկը այնքա՛ն աղի է, որ աչքերս կ՛այրին: Շուտով ձեռքերս «արիւնլուայ» են թթենիներուն հիւթով: Թռչուն մը կը սկսի երգել, արեւու շերտեր կը շրջին վերը: Յարդը ներս փոխադրուած է, խոզ մը կը կերակրուի Զատկուան տօնին համար, վարսակը պատրաստ է մանգաղին հարուածին: Եթէ գեղջկական, անժամանցելի, հարբեցած կեանքը այս չէ, հապա ի՞նչ է:

Չեռնոպիլի մէջ գրեթէ ամէն ոք ցոյց կու տայ շողարձակումով լեցուն վայրի մը մէջ բնակելու յատուկ քաջութիւն մը, որ նախատեսելի է:

«Շողարձակումը օգտակար է,- կ՛ըսէ մէկը: «Ամէն տարի աւելի կ՛երիտասարդանամ», կ՛ըսէ ուրիշ մը: «Այստեղ կ՛աշխատիմ, որպէսզի, երբ տուն վերադառնամ ճառագայթող դէմքով, կինս մտածէ, թէ աստուած մըն եմ», կ՛ըսէ երրորդ մը:

Շէնքի մը մաքրութեան եռանդուն մէկ պատասխանատուն ինծի կը հարցնէ. «Քանի՞տարեկան կու տաս ինծի»:

«Վաթսուն», կը պատասխանէ ինքն իրեն: Անհեթեթ պատասխան մը, որովհետեւ հազիւ 30 տարեկան ցոյց կու տայ:

Շողավարակումի դէմ լաւագոյն դե՞ղը. «Շիշ մը վոտքա»:

ՇՈՂԱՐՁԱԿ ՆԻՒԹԵՐՈՒ ՆԵՐԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ

Սակայն շողարձակումը կը վախցնէ, մասնաւորաբար այն պատճառով, որ մեր զգայարաններով չենք կրնար ճանչնալ անոր գոյութիւնը: Եթէ թմրած ես եւ քիմիական համ մը կայ բերանիդ մէջ, ահա հաւանաբար շողավարակումի ախտանշաններ կը զգաս: Եթէ կրնաս շողարձակումը տեսնել իբրեւ ելեկտրականացած արնագոյն օդի հոսանք մը, կամ, աւելի վատ, զայն զգալ վայրկեանին այրող ջերմութեամբ մը, ապա հաւանաբար արդէն ուշ է:

Այսուհանդերձ, շողարձակումը կեանքի իրականութիւն մըն է: Բոլորս կ՛ապրինք շողարձակումի տեւական տարափի մը տակ. արեւային շողարձակում, երկրային շողարձակում, նոյնիսկ` սննդեղէնի մէջ շողարձակում, որովհետեւ մեր ուտելիքները կը բաղկանան ժամանակին ապրած բաներէ: Երկրային շողարձակումին միջինը ժամական 3 մայքրոռեմ է: Սակայն աշխարհի կարգ մը վայրերուն մէջ անիկա կը հասնի ժամական 100 մայքրոռեմի եւ` առանց ծանր անդրադարձներու: Իրօք, որոշ ապացոյցներու համաձայն, քաղցկեղի համեմատութիւնները աւելի նուազ են նման վայրերու մէջ. թերեւս թեթեւ ճնշում մը կը նպաստէ մարդկային մարմնին դիմադրողականութեան զօրացումին:

Դժուար է ճշդել շողարձակումի այն չափը, որ վտանգ կը սպառնայ: Աշխարհի տարածքին բազմաթիւ վայրերու մէջ օրական շողարձակումներու տարեկան գումարը կը հասնի 360 միլլիռեմի: Գիտնականներու համաձայն, մարդ արարածը կրնայ ապահով կերպով դիմագրաւել տարեկան մինչեւ 1000 միլլիռեմ շողարձակում: Միջազգային անջրպետակայանին մէջ անջրպետագնացներ 6 ամսուան ընթացքին կ՛ենթարկուին18 հազար միլլիռեմ տիեզերական շողարձակումի: Սակայն ասիկա կեանքի մէջ մէկ անգամ պատահող բան մըն է, հետեւաբար, ընդունելի է, երբ կամաւոր կերպով անձ մը ինքզինք կ՛ենթարկէ նման վտանգի: Իսկ, երբ գումարը նոյն ժամանակամիջոցին կը հասնի 30 հազար միլլիռեմի, արդէն գիտենք, թէ ինչպէ՛ս այս պատճառով բարձրացած են քաղցկեղի համեմատութիւնները Հիրոշիմայի եւ Նակազաքիի հիւլէական ռմբակոծումներէն վերապրողներուն քով: Այսուհանդերձ, անասունները աւելի զօրաւոր դիմադրողականութիւն ունին շողարձակումի բարձր համեմատութիւններու դէմ. մարմնեղ ստնաւորներն ու թռչունները ընդհանրապէս չեն ազդուիր տարեկան մինչեւ 36 հազար միլլիռեմի հասնող շողարձակումներէ: Աւելի փոքր մարմնով ստնաւորները կրնան դիմանալ նոյնիսկ աւելի բարձր չափի շողարձակումներու, իսկ սողունները` շատ աւելի բարձր: Որքան բարդ ըլլայ անասունի մը կազմուածքը, անիկա այնքան աւելի զգայուն կը դառնայ շողարձակումի նկատմամբ:

Հիւլէական ուժը կը պարունակէ շողավարակ տարբեր նիւթեր: Ոմանք կը գտնուին օդին մէջ եւ կը կոչուին ալֆա մասնիկներ. անոնք չեն կրնար օդէն թափանցել մորթէն ներս, սակայն ուտելիքի ճամբով մուտք կը գործեն մեր մարմնին մէջ, իրենց ուժը ի գործ կը դնեն փոքր կէտի մը վրայ, այնքան փոքր, որ կը հարուածեն ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջները, ինչ որ կը դառնայ քաղցկեղի հաւանական պատճառ: Պեթա կոչուած մասնիկները կրնան օդին մէջ ճամբորդել մինչեւ 6 մեթր բարձրութեամբ եւ թափանցել մորթին մէջ, թէեւ չեն կրնար դուրսէն թափանցելով հասնիլ ներքին գործարաններուն: Կամա ճառագայթները հիմնականին մէջ Քէ. ճառագայթներ են. անոնք իրենց ուժգնութեան համաձայն, առաւել կամ նուազ չափով կրնան թափանցել մարմնին մէջ:

Շողարձակումով լեցուն վայրի մը մէջ բնակիլը յատուկ քաջութիւն կ՛ենթադրէ:

Շողարձակ նիւթերուն կեանքը եւս կը տարուբերի: Երբ մասնիկի մը քիմիական բաղադրութիւնը երկար կեանք ունի, կը նշանակէ, թէ անիկա շողարձակ կը մնայ շատ աւելի երկար ժամանակ, սակայն շատ աւելի դանդաղ կը շողարձակուի: Շողարձակ այոտինը իր ուժգնութեան կէսը կը կորսնցնէ մէկ շաբաթէն, ինչ որ կը նշանակէ, թէ շատ կարճ ժամանակի մէջ կը տարածէ իր շողարձակումները: Խորհրդային իշխանութիւնները այս առումով եւս անպատասխանատու էին, երբ կ՛ուշացնէին Չեռնոպիլի աղէտին յայտարարութիւնը, որուն պատճառով մարդիկ այոտինիով շողավարակուած սննդեղէն սպառեցին պայթումին յաջորդած առաջին օրերուն:

 

Մեր ամբողջ ուղեւորութեան ընթացքին Սերգէյ կը կրկնէ, թէ ինք շատ առողջ է` հակառակ արգիլեալ գօտիին մէջ իր տասը տարուան կեանքին: Միայն մեր ուղեւորութեան աւարտին է, որ ան կ՛ըսէ, թէ այլեւս չի կրնար վազել, որովհետեւ ոտքերը կը ցաւին: «Շատ սթրոնցքի ունիմ», կ՛ըսէ ան` ակնարկելով շողարձակ սթրոնթիում մասնիկին: Սակայն Սերգէյ առողջ կը զգայ, որովհետեւ այս նիւթը տակաւին չէ թափանցած իր ոսկորներուն մէջ: Գէթ` ոչ առայժմ:

Աշխատաւոր մը կ՛ըսէ, թէ ոչինչ կը խմէ այստեղ, ոչ իսկ` գարեջուր:

«Հապա շողարձակո՞ւմը», հարց կու տամ:

«Կեանքը ինքնին վտանգներով լեցուն է, բարեկամս», կ՛ըսէ ան ուսերը թօթուելով:

ԾԱՂԿՈՒՄ, ԾԻՆԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ, ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ

Ամբողջական կործանումէն անդին կեանքը թերեւս այնքան ալ հոյակապ չէ մարդկութեան համար, սակայն երկրագունդի այլ արարածներուն համար ասիկա ծաղկումի շրջան մըն է: Այսօր Չեռնոպիլի արգիլեալ գօտիին մէջ կ՛ապրին շուրջ 5000 չափահաս վարազներ: 1995-ին անոնք շատ  շատ աւելի էին, սակայն համաճարակ մը կրճատած է անոնց թիւը, որ այժմ կայուն դարձած է: Հոն կը թափառին շուրջ 180 չափահաս գայլերու 25-30 վոհմակներ, բազմաթիւ լուսաններ, աղուէսներ, իշղարներ (պաճըր), հարիւրաւոր կարմիր եղնիկներ, հազարաւոր այծեմիկներ (ռօ տիր) եւ այծեղջիւրներ: Աղէտէն ծնունդ կ՛առնէ վայրի բնաշխարհի դրախտ մը: Եդեմական պարտէզը կը վերածնի:

Սակայն ընթացքը այնքան ալ պարզ չէ:

Շուրջ 17 տարի կենսաբան Իկոր Չիժեւսքի կ՛ուսումնասիրէ անասուններու կողմէ շողարձակ նիւթերու ընկալումը: Ան կ՛աշխատի Չեռնոպիլի Շողարձակումի-միջավայրի կեդրոնին մէջ: Աւելի քան մէկ ժամ անշարժ նստած` սլաւական իր մելամաղձոտ ձայնով կը պատմէ, թէ իրականութեան մէջ անասուններուն ի՛նչ կը պատահի այստեղ:

Երբ մարդիկ հեռացան Չեռնոպիլէն` իրենց հետ տանելով 135 հազար հաշուող նախիր մը, շրջանը լքեցին նաեւ անոնց շուրջ ապրող աղաւնիները, ծիծեռնակները, առնէտները, առիթ տալով, որ վայրի բնութիւնը վերահաստատէ ինքզինք, կը բացատրէ Իկոր:

«Կենդանական համակարգին ամբողջ կառոյցը կը փոխուի», կ՛ըսէ ան:

Տնային մուկեր, որոնք կը սնանէին այժմ անհետացած ընդեղէնի տեսակներով, փոխարինուած են դաշտային եւ անտառային մուկերով: Նոյնպիսի փոփոխութիւն մը տեղի ունեցած է թռչնազգիներուն քով: Սակայն մենք ամէնէն աւելի հետաքրքրուած ենք մարմնեղ ստնաւորներով:

Երեւութապէս անոնք կը բազմանան: Սակայն անոնց մուշտակին եւ մորթին տակ ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջները անկայուն դարձած են, կ՛ըսէ Իկոր: Անոնք մեծ քանակութեամբ շողավարակ ուտելիք սպառած են: Թէեւ առողջ տեսք ունին, սակայն իւրաքանչիւր սերունդի ծինական ժառանգութեան պատասխանատու բջիջներուն մակարդակը սկսած է տարբերիլ: Անդրադարձները մեծ մասամբ անտեսանելի են, թէեւ սկսած են որոշ երեւոյթներ ի յայտ գալ: Թռչուններու ամբողջ երամներ անգոյն են, անոնց 20 առ հարիւրին փետուրները անհամաչափ են եւ քաղցկեղի համեմատութիւնները բարձր են անոնց քով: Մուկերու որոշ տեսակներ դիմադրողականութիւն մը զարգացուցած են շողավարակումի դէմ, ինչ որ կը նշանակէ, թէ անոնք զարգացուցած են փճացած բջիջները վերանորոգող այնպիսի դրութիւններ, որոնք ժառանգաբար կը փոխանցուին: Չեռնոպիլի աղէտէն ետք շողավարակ մասնիկներով ծածկուած կոնաբեր կանաչ ծառերու ամբողջ անտառ մը կարմիրի փոխուած է: Այս կարմիր անտառէն հունտեր իրենց միջավայրին մէջ իյնալով` սկսած են աճիլ ծինական անբնական երեւոյթներով. անոնք արտասովոր կերպով երկար ասեղներ ունին, ոմանք կ՛աճին թուփի մը պէս: Նոյնը պատահած է ցարասիներուն (պըրչ). անոնք աճած են խիտ փետուրներու նման տերեւներով, առանց տեսանելի կոճղի:

«Ծինական բջիջներու դասաւորումը աննախատեսելի է,- կ՛ըսէ Իկոր:- Անիկա կը տարբերի սերունդէ սերունդ»:

Ասիկա լաւ բան մը չէ անասնատեսակներու եւ բուսատեսակներու համար: Ծինական բջիջներու դասաւորումը ենթադրաբար անփոփոխ պէտք է մնայ: Անիկա հասարակաց տարրն է անասնատեսակի մը կամ բուսատեսակի մը: Ոչ ոք գիտէ, թէ այս փոփոխութիւններուն անդրադարձները ի՛նչ կրնան ըլլալ:

«Ուշ կամ կանուխ նոր տեսակներ պիտի եղափոխուին», կ՛ըսէ Իկոր:

Այլ խօսքով` նոր տեսակի անասուններ կրնան ծնիլ այստեղ: Տարածքը վերածուած է եղափոխութեան վայրի մը, «շատ արագ եղափոխութեան մը», ինչպէս կ՛ըսէ Իկոր, եւ ոչ ոք գիտէ, թէ ի՛նչ բան ծնունդ պիտի առնէ եւ ե՛րբ:

Սերգէյ մեզ կ՛առաջնորդէ գիտաշխատանոց մը. հին բնակարան մը, որուն պատերուն տակ շարուած են ճերմակ մուկերով լեցուն վանդակներ: Գարշելի հոտ մը կը տիրէ:

«Այո, – կ՛ըսէ ճերմակ տարազով գիտաշխատող մը,- եւ տակաւին այս առաւօտ մաքրած ենք»:

Ան կը բացատրէ, թէ իր խումբը մուկերուն վրայ շողարձակումին ներգործութիւնը կ՛ուսումնասիրէ արգիլեալ տարածքին մէջ, որ վերածուած է տեսակ մը ապաստանի` շողարձակումի ուսումնասիրութեան համար, որովհետեւ արդէն ապականած է, հետեւաբար շողարձակումը տարածելու վտանգ գոյութիւն չունի:

Ուսումնասիրողները ի յայտ բերած են, թէ մուկերը որոշ զգայնութիւն մը ունին շողարձակումի նկատմամբ, ինչ որ պատճառ կը դառնայ որոշ ուռերու յայտնութեան, եւ ասիկա կը փոխանցուի սերունդէ սերունդ: Սակայն անոնք նաեւ ի յայտ բերած են ժառանգաբար փոխանցուող դիմադրողականութիւն մը, որ թերեւս օր մը կրնայ օգտակար ըլլալ մարդկութեան:

Թէեւ Իվան ողջմիտ գիտնական մըն է, սակայն կը զարմացնէ, երբ կը հարցնեմ, թէ կրնա՞մ լուսանկարել զինք: Կը սկսի ջղային խնդալ եւ կը խոստովանի. «Կը վախնամ ամերիկացի քուրմերէն, որոնք կրնան վնաս պատճառել ինծի»: Յայտնապէս հնամեայ հաւատալիքներ տակաւին ժառանգաբար կը փոխանցուին այստեղ, նոյնիսկ` գիտաշխատանոցի մը մէջ: Ուքրանացիք բարդ ժողովուրդ մըն են. մասամբ` խորհրդային, մասամբ` զգայուն սլաւ, մասամբ` հողէն ապրող մշակ: Նոյնիսկ այս գիտաշխատանոցը իր փոքրիկ բանջարանոցը ունի մուտքին:

ԱՆՈՐՈՇ ՃԱԿԱՏԱԳԻՐ

Վերջին առաւօտը կ՛անցընենք Փրիփիաթի մէջ: Սերգէյ կը պատմէ, թէ անիկա ամէնէն ընդարձակ եւ գեղեցիկ քաղաքն էր, որ երբեւիցէ տեսած էր, եւ ուր որեւէ տեղէ աւելի վարդեր կ՛աճէին: Բնակիչները ոչ մէկ բանի պակասը ունէին: Համայնավարութեան իտէալը մարմնաւորող օրինակելի քաղաք մըն էր:

Ճնշիչ է այստեղ գտնուիլը: Մարդկային առումով` կը նմանի դիտելու մեզ սպասող ճակատագիրը: Օր մը կրնանք մենք մեզ բնաջնջել հիւլէական ողջակիզումով մը, բնածուխով կամ մեթանով, կամ` այլ ձեւով մը, որ տակաւին չենք կրնար պատկերացնել: Թերեւս բնութիւնը պիտի կործանէ մեզ: Երբ այս մէկը պատահի, ծառերը կրնան չազդուիլ: 2.5 միլիառ տարի առաջ ցպկային մարմիններ թունաւորեցին իրենց անմիջական մթնոլորտը` արտադրելով իրենց համար մեծապէս մահացու մեծ քանակութեամբ թթուածին, ինչ որ առիթ տուաւ աւելի բարձր մակարդակի կեանքի ձեւերու: Ով գիտէ, թէ ապագային ինչպիսի արարածներ պիտի յարմարին մթնոլորտին մէջ բնածուխի եւ մեթանի բարձր համեմատութիւններուն, եթէ շարունակենք մեր ներկայ ապրելաձեւը: Յայտնի չէ, թէ օր մը այդ արարածներուն մաս պիտի կազմե՞նք, թէ՞ ոչ:

Փրիփիաթէն կը քշենք Չեռնոպիլի հին ելեկտրակայանը: Թանձրաձոյլ կառոյցներու հսկայական տարածք մը, որուն մաս կը կազմէ ինքնին հիւլէական տաքութիւն արտադրող չորրորդ կեդրոնը, որ պայթած էր: Շուրջ 25 տարիէ ի վեր անիկա թաղուած կը մնայ թանձրաձոյլ շաղախէ «վիմադամբանի մը մէջ», սակայն կղպանքը այնքան ալ զօրաւոր չէ, եւ վտանգաւոր նիւթեր կ՛արտանետէ: Քանի մը վայրկեան միայն կը մնանք հոն: Նոր վիմադամբան մը սկսած է կառուցուիլ անոր շուրջ. երբ աւարտի, անիկա պիտի դառնայ աշխարհի ամէնէն հսկայական շարժական կառոյցը:

Ջրանցքներ կան կայանին վիթխարի շէնքերուն շուրջ: Անոնք ժամանակին հիւլէական ուժանիւթ արտադրող հնոցները զով պահելու ջուր կ՛ապահովէին: Այժմ սեւ եւ պեխաւոր մեծ չափի կատուաձուկեր կը խոյանան անոնց մէջէն եւ կը գալարուին` փնտռելով հացի կտորներ, զորս այցելուներ կը նետեն իրենց իբրեւ ուտելիք:

Անոնք մեծցած են ոչ թէ շողարձակումին պատճառով, այլ որովհետեւ 25 տարիէ ի վեր ոչ ոք կատուաձուկ կ՛որսայ, կը բացատրէ Սերգէյ:

Ամբողջ տարածքը այսպէս է. բեղմնաւոր եւ սարսափազդու:

(Շար. 2 եւ վերջ: Յապաւուած)

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES