ՔՐՏԱԿԱՆ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ՀԻՆ ԽՄԲԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐԷՆ. ՊԱՐԱԶԻՆԵՐԸ` ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՕՐԷՆ ԱԶԴԵՑԻԿ ՑԵՂԱԽՈՒՄԲ

Սուրուճ

Պարազիները առաջին աշխարհամարտէն ետք Սուրիոյ անկախութեան յառաջամարտիկներէն եղան եւ քաղաքական ազդեցիկ ուժ դարձան: Անոնք կը մնան հիւսիսային Ճեզիրէի ամէնէն ազդեցիկ ցեղախումբերէն մէկը:

ՀԱՅԵՐՈՒ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԸ ՊԱՐԱԶԻՆԵՐՈՒ
ՇՐՋԱՆԻՆ ՄԷՋ ԵՒ ԱՐԱԲ ՓՈՒՆԱՐԻ
ՀԻՄՆԱԴՐՈՒԹԻՒՆԸ

Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտէն ետք, Ուրֆայի եւ այլ շրջաններու վերապրող գաղթական հայերը վերադարձած էին իրենց բնակավայրերը, բայց յետոյ, Մուսթաֆա Քեմալի ազգայնական շարժման պայմաններուն տակ կրկին բռնեցին գաղթի ճամբան:

Ուրֆայի պարպումի այդ օրերուն, 1923-ի տարեսկիզբին, քսան հայ ընտանիքներ Յովհաննէս Ջուվալերթեանի գլխաւորութեամբ թրքական սահմանը անցնելով սուրիական հող մտան եւ կանգ առին ընդարձակ տափաստանի մը մէջ, Գանի Արաբի եւ Մուրշիտ Փունարի միջեւ. հոն, ուր ամէն քայլափոխի հրոսակներու կարելի էր հանդիպիլ, որոնք կը կողոպտէին եւ կը սպաննէին անցորդները, իսկ տափաստանին մէջ, լճակի մը կողքին գտնուող ջաղացքը հրոսակներուն թաքստոցն էր: Յոգնաբեկ կարաւանը վրան զարկաւ ջրաղացին մօտ:

Առաջին գաղթականներուն յաջորդեցին ուրֆացի, կարմուճցի, տիգրանակերտցի եւ լճեցի մօտաւորապէս 450 ընտանիքներ, որոնք նոր բնակավայրի մը` Արաբ Փունարի հիմը դրին: 1926-ին հոն բնակութիւն հաստատեցին ուրֆացի 60 տուն ասորիներ. 1932-ին` պելէճիկցի հայեր: Գաղթականները սկիզբը փայտաշէն բնակարաններ կառուցեցին եւ յետոյ քարաշէն տուներու կառուցման ձեռնարկեցին: Աւանը գլխաւոր երկու մասերու բաժնող կամուրջին մէկ կողմը հին խրճիթներն էին, իսկ միւս կողմը` բաւական բարեկարգ թաղամասերը: Կառուցուեցան նաեւ եկեղեցիներ եւ դպրոցներ: Թրքական սահմանին վրայ գտնուող Մուրշիտ Փունար գլխաւոր խթանը հանդիսացաւ Արաբ Փունարի մէջ առեւտուրի զարգացման եւ տարածման: Սուք Իսթանպուլ եւ Սուք Շահին յատկապէս կերպասեղէնի եւ նպարեղէնի աշխուժ շուկաներ դարձան: Զարգացան նաեւ արհեստները: Շատ մը հայեր եւ ասորիներ ալ կալուածներ գնեցին եւ երկրագործական աշխատանքի լծուեցան:

Պարազիները լաւ յարաբերութիւն հաստատեցին իրենց մօտ հաստատուած հայութեան հետ. Պոզան պէկ ճանչցուած էր իբրեւ հայասէր ղեկավար. ան մեծ յարգանք կը վայելէր շրջանի քիւրտերուն, հայերուն եւ արաբներուն մէջ:

Պոզան, Մուսթաֆա (որ ծանօթ էր Հարչօ ծածկանունով) եւ Շահին աղաներու կողքին, այդ ժամանակ մեծ ազդեցութիւն ունէին նաեւ Պարազիներու Քեթիքան աշիրէթի  պետ Պասրաուէ աղան, Շէյխան աշիրէթի պետ Համէ Խոճան, Փիճան աշիրէթի պետ Գատըրէ Շտօ աղան, Մտրըս աշիրէթի պետ Մճհըմ աղան եւ Փրշի աշիրէթի պետ Մուսթաֆա աղան:

Պարազի աղաները իրողական տէրերը եւ կալուածատէրն էին Արաբ Փունարի շրջանին. քիւրտ, արաբ եւ հայ գիւղացիներուն մէկ կարեւոր մասը անոնց կալուածներուն մէջ կ՛աշխատէր. աղաները բերքէն բաժին կ՛առնէին եւ կամայական տուրքեր կը հաւաքէին:

Անհասկացողութիւններու հետեւանքով 1940-ական տարիներուն բախում տեղի ունեցաւ Արաբ Փունարի հայերուն եւ Պարազի աղաներուն միջեւ, բայց Պասրաուէ աղան հայերու կողքին կանգնեցաւ եւ տարակարծութիւնները արագ հարթուեցան:

Այնուհետեւ Շահին պէկ Պարազի սուրիական խորհրդարանի երեսփոխան ընտրուեցաւ. ան սիրուած եւ յարգուած էր բոլորէն եւ Սուրիոյ քիւրտերու ամէնէն ազդեցիկ ղեկավարներէն մէկն էր: Ան սերտ կապեր ունէր Թուրքիոյ քիւրտ ղեկավարներուն եւ ցեղապետներուն հետ:

Արաբ Փունարի մէջ 1959-ին պատահած մեծ հեղեղ մը ողողեց եւ քանդեց տուները եւ չորցուց լիճը. այնուհետեւ հայերը եւ ասորիները աստիճանաբար հեռացան շրջանէն:

Հիւսնի Պարազի

ՀԻՒՍՆԻ ՊԱՐԱԶԻ

Հիւսնի Պարազի ծնած է 1895-ին, Համա: Ուսումը ստացաւ Պոլսոյ մէջ, իրաւաբանութեան դասընթացքներու հետեւեցաւ եւ յետոյ Փարիզ մեկնելով Սորպոնի համալսարանի դասընթացքներուն հետեւեցաւ: Սուրիոյ վրայ ֆրանսական հոգատարութեան հաստատումէն ետք միացաւ դիմադրութեան շարժման: 1926-ին ձերբակալուեցաւ եւ Լիբանան աքսորուեցաւ: 1928-ին վերադարձաւ եւ երեսփոխան ընտրուեցաւ: 1934-ին մշակոյթի նախարար եղաւ. պաշտօն մը, զոր վարեց մինչեւ 1936: Այնուհետեւ Ալեքսանտրէթի կառավարիչ նշանակուեցաւ, մինչեւ որ 1938-ին շրջանը Թուրքիոյ յանձնուեցաւ:

Պարազի 1942 ապրիլին Սուրիոյ վարչապետ նշանակուեցաւ, բայց ֆրանսական հոգատար իշխանութեան կողմէ 1943 յունուարին պաշտօնէ հանուեցաւ եւ կրկին Լիբանան ապաստան գտաւ:

Սուրիոյ անկախութենէն ետք, 1946-ին վերադարձաւ եւ վերահաստատուեցաւ իբրեւ երեսփոխան, մինչ պետական հարուածներ յաջորդեցին իրարու: Քանի մը անգամ ձերբակալուեցաւ եւ բանտ նետուեցաւ: 1954-ին Թուրքիա աքսորուեցաւ եւ Սուրիոյ դէմ դաւած ըլլալու ամբաստանութեամբ ի բացակայութեան մահուան դատապարտուեցաւ: Յառաջացած տարիքի բերումով հետագային ներման արժանացաւ, բայց չվերադարձաւ եւ մնաց Թուրքիա, ուր մահացաւ 1975-ին:

ՄՈՀՍԷՆ ՊԱՐԱԶԻ

Մոհսէն Պարազի ծնած է 1904-ին: 1948-ին Սուրիոյ  արտաքին գործոց նախարար եղաւ, իսկ Հիւսնի Զայիմի նախաձեռնութեամբ կատարուած պետական հարուածէն (11 ապրիլ 1949) ետք, 26 յունիս 1949-ին վարչապետ եղաւ: Գնդապետ Սամի Հիննաուիի նախաձեռնութեամբ 14 օգոստոս 1949-ին պետական հարուած կատարուեցաւ: Հիւսնի Զայիմ եւ Մոհսէն Պարազի ձերբակալուեցան եւ Դամասկոսի մօտակայ Մեզզէի բանտը նետուեցան, ուր երկուքն ալ մահապատիժի ենթարկուեցան:

Գնդապետ Սամի Հիննաուի 1949 դեկտեմբերին տապալեցաւ Էտիպ Շիշաքլիի կողմէ եւ Պէյրութ ապաստան գտաւ, ուր 31 հոկտեմբեր 1950-ին ահաբեկուեցաւ Մոհսէն Պարազիի զարմիկին` Հերշօ Պարազիի ձեռամբ:

ՄԻՆՉԵՒ ՆԵՐԿԱՅ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Արաբ Փունարի մօտակայ Մաքթալի գիւղը բնակող ցեղախումբի պետերէն Մուսթաֆա Հարչօ պէկ Պարազի մահացաւ 1953-ին եւ անոր յաջորդեցին զաւակները` Շահին (որ երեսփոխան եղաւ) եւ Ֆաուզի: Մուսթաֆա պէկի եղբայրը` ընդհանուր ցեղապետ Պոզան պէկ, որ նոյնպէս Մաքթալի գիւղը կը բնակէր, մահացաւ 1968-ին, 73 տարեկան հասակին եւ անոր յաջորդեցին զաւակները` Շիւքրի, Իսմէթ եւ Անուար:

Ցեղախումբի գլխաւոր ներկայացուցիչներէն եղաւ նաեւ Հալէպի շրջանի Ճապպուլ աւանի բնակիչ էմիր Ապտալլա Պարազի:

Պարազիներու ներկայացուցիչներէն յիշենք Լիբանանի նախկին վարչապետներէն Թաքիէտտին Սոլհի (1908-1988) կինը` Ֆատուա Պարազի-Սոլհը:

Թամմամ Մաքրամ Պարազի գրագէտ է, Շարաֆէտտին Պարազի` դատաւոր, շէյխ Մոհամէտ Ֆուատ Պարազի Դանիա ապաստանած կրօնական գործիչ է, Մէյ Պարազի Դամասկոսի մէջ ՄԱԿ-ի գրասենեակի պատասխանատուներէն է, իսկ Քինտա Պարազի նկարիչ է:

ՊԱՐԱԶԻՆԵՐՈՒՆ ՃԻՒՂԱՒՈՐՈՒՄՆԵՐԸ
ԵՒ ՑԵՂԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆԸ

Անասնապահներ Սուրուճի դաշտերուն մէջ

Պարազիները ցեղային մեծ միութիւն մըն են եւ իրենք իրենց մէջ շարք մը աշիրէթներու եւ տոհմերու բաժնուած են. Միրի, Տիտան, Էլատինան, Տինան, Քեթիքան, Շէյխան, Օքիան, Շետատան, Միլլի-Տումպուլի, Մաաֆան, Զերվան, Փիճան, Գարակեչան, Քուրտիքան, Մտրըս, Փրշի եւ Ժիյամ:

 

Ցեղապետութիւնը կը պատկանի Միրի աշիրէթին. ցեղապետներու տունը Շահին կը կոչուի իր մեծ հօր անունով. ցեղապետը աղա կամ պէկ տիտղոսը կը կրէ, յաճախ նաեւ էմիր տիտղոսը կը գործածէ, մանաւանդ` արտաքին յարաբերութեանց մէջ: Ցեղապետութիւնը կը փոխանցուի որդի ի հօրմէ կամ եղբայր ի եղբօրմէ յաջորդութեան իրաւունքով: Ցեղապետը ցեղախումբին միութեան խորհրդանիշն է, անոր քաղաքական եւ զինուորական ղեկավարը, արտաքին յարաբերութեանց ներկայացուցիչը եւ ներքին հարցերու իրաւարարը: Նահապետական աւանդութեան համաձայն, ան կ՛ապրի ինչպէս ցեղախումբի պարզ անդամ եւ իր անձին ու տան շուրջ կեդրոնացած է ցեղային կեանքը: Ցեղապետի կողքին, ցեղախումբի ղեկավարութեան մէջ կարեւոր բաժին ունին նաեւ անոր անմիջական մերձաւորները, եղբայրները եւ Շահինենց տան ներկայացուցիչները, որոնք նոյնպէս աղա կամ պէկ տիտղոսը կը կրեն:

Պարազի աշիրէթներէն իւրաքանչիւրը իր պետը ունի, որ նոյնպէս աղա կամ պէկ տիտղոսը կը կրէ. ընդհանուր ցեղապետէն ետք, ամէնէն աւելի ազդեցիկ են Քեթիքան եւ Շէյխան աշիրէթներու պետերը: Ցեղախումբին բոլոր հատուածները միասնական են եւ իրարու հետ ներքին հարցեր չունին:

ՑԵՂԱՅԻՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Պարազիները իրենք զիրենք կը նկատեն ազնուական ցեղ եւ կը պահեն իրենց առանձնայատկութիւնները. ունին իրենց բարբառը, որ քրմանճիի ճիւղ մըն է, երգերը եւ աւանդութիւնները: Անոնց տղամարդիկը արաբական տարազ` զպուն կը հագնին, քեֆիա եւ ակիլ կը դնեն, ինչ որ իրենց համար ազնուականութեան արտայայտութիւն է. կիները քրտական երկար եւ լայն տարազ կը հագնին եւ լաչակ կը կապեն:

Նկարագիրով քաջ եւ պատուախնդիր են, եւ եթէ իր տան պատիւը պղծուած է, Պարազի տղամարդը ակիլը կը հանէ գլուխէն եւ զայն չի դներ, մինչեւ որ մաքրէ իր պատիւը. անբարոյութիւնը մահուամբ կը պատժուի:

Պարազի աղաները ճանչցուած են իրենց հիւրասիրութեամբ. անոնց դուռը միշտ բաց է, ուր կրնայ մտնել ոեւէ անձ, աշիրէթէն կամ դուրսէն. օրական դոյլերով թան եւ սինիով ճաշ կը պատրաստեն ձաւարով կամ ֆրիքով, վրան` ոչխարի միս: Շրջակայ գիւղերէն եկողներ անոնց մօտ կ՛իջեւանին, ուր անոնք կը հիւրասիրուին թանով, սուրճով, իսկ սինին ցածկեկ աթոռի մը վրայ կը դնեն եւ բոլորը, ծալապատիկ նստած, ձեռքերով կ՛ուտեն: Գիշերները անոնց մօտ հիւրերը անպակաս կ՛ըլլան, ուր անոնք կը քնանան խոնախին մէջ կամ դուրսը` բակին մէջ, ապային մէջ փաթթուած:

Ցեղապետի տան մեծ տիւանին կամ օտային մէջ կը հաւաքուին ցեղախումբին անդամները, ուր անոնք կը լուծեն իրենց ընտանեկան, ընկերային, տնտեսական հարցերը, տագնապները եւ արտաքին յարաբերութեանց կապուած հարցեր:

Ամէն ընտանիք, իր կարողութեան համաձայն, աշիրէթական տուրք կու տայ ցեղապետին, որպէսզի ան կարենայ հոգալ հիւրերուն յատկացուած ծախսերը եւ ցեղախումբին կարիքները:

Անոնց բնակարանները ընդհանրապէս միայարկ, քարաշէն եւ ցեխաշէն, երբեմն` գմբէթանման տանիքներով, կամ ալ` գերաններով եւ հողէ տափակ տանիքներով, մասամբ նաեւ պեթոնէ շինութիւններ են, ուր անոնք կ՛ապրին տասէն տասնհինգ հոգինոց բազմանդամ նահապետական ընտանիքներով: Տան մէջ կը գտնուի օճախը, ուր իբրեւ վառելանիւթ ոչխարի թրիք (զպըլտուր) եւ մատուտակի արմատ կը վառեն: Ցեղային աւանդութեան համաձայն, ամուսնութիւնները իրենք իրենց մէջ կը կատարեն եւ դուրսէն աղջիկ ընդհանրապէս ո՛չ կ՛առնեն ոչ ալ կու տան. այդ պատճառով ալ անաղարտ պահած են իրենց մարդաբանական կազմը. պարթեւահասակ են եւ ընդհանրապէս գեղադէմ: Ունին բազմակնութեան սովորութիւն, բայց աւելի տարածուած է միակնութիւնը. կին առնելու համար փեսան գալան կը վճարէ` իբրեւ աղջկան օժիտի ծախս. գալանով աղջկան ծնողքը անոր ոսկի շղթայ, այլ կարիքներ եւ ղազի կ՛առնէ. ղազին մէկուկէս կրամ ոսկի է, որմէ քանի մը տասնեակ կը շարեն լաչակին ծայրերը, զոր կինը կը փաթթէ գլխուն:

Կրօնով սիւննի եւ ալեւի դաւանանքներու հետեւորդներ են. կրօնական իրենց աշխարհահայեացքին մէջ չափաւոր են եւ աւելի տիրական են ցեղախմբային պատկանելիութեան զգացումը: Գարնանամուտին մեծ շուքով կը տօնեն Նովրուզը: Պահած են նաեւ ջուրի տօնը:

ՏԵՂԱԲԱՇԽԱԿԱՆ ՊԱՏԿԵՐ

Բերքահաւաք Սուրուճի դաշտերուն մէջ

Պարազիներուն գլխաւոր կենսատարածքը կ՛ընդգրկէ հիւսիսային Ճեզիրէն, Թուրքիոյ եւ Սուրիոյ սահմաններու երկայնքին տարածուող չոր տափաստանային շրջանները, եւ ընդհանուր առմամբ` Ուրֆայէն մինչեւ Հալէպ երկարող գօտին:

 

Սուրիոյ մէջ անոնք կը բնակին Եփրատէն արեւելք: Թուրքիոյ սահմանամերձ Արաբ Փունարի շրջանին մէջ, որ գրեթէ միատարր քրտական բնակչութիւն ունի, որուն կարեւոր համեմատութիւնը Պարազիներ են:

Անոնց ցեղային աւանդական կեդրոնը եւ միջնաբերդը Մաքթալի գիւղն է, որ Եփրատէն աւելի քան 30 քիլոմեթր արեւելք, Թուրքիոյ սահմանին մօտ եւ Արաբ Փունարէն մէկուկէս-երկու քմ. հարաւ-արեւելք կը գտնուի. անիկա ցեղախումբին հին բնակավայրերէն է, ուր ժամանակին հաստատուած են Պարազի աղաները եւ զայն իրենց կեդրոնը դարձուցած են:

Մաքթալի եւ շրջակայքը 15-էն 20 մեթր բարձրութեամբ եւ միջին 150 քառ. մեթր տարածութեամբ արհեստական հողաբլուրներով շրջապատուած են: Այդ հողաբլուրները ասորեստանցիներու կամ հռոմէացիներու ժամանակ կառուցուած են ռազմագիտական նկատառումներով:

Գիւղին մօտակայ փոքր լեռնաշղթայի մը վրայ ուխտատեղի մը կայ, որ Զիարաթ կը կոչուի եւ աւանդութեան համաձայն, քրիստոնեայ (հաւանաբար` հայ) քահանայ մը հոն սպաննուած եւ թաղուած է, եւ անոր վրայ լոյս իջած է. այս աւանդութեան հիմամբ, բլուրը Մշթըլ Նուր (մշտական լոյսը) կը կոչուի եւ սրբատեղի է քիւրտերուն, հայերուն եւ միւս քրիստոնեաներուն:

Զիարաթին մօտ, Մաքթալիի վերին բլուրը Գանի Արաբն է, ուրկէ, չորս մեթր գետնին տակէն հանքային սառնորակ ջուր մը կը բխի, որ Պզպըզ ջուր կը կոչուի եւ գետակ մը կը կազմէ, որուն երկու կողմերը մէկուկէս-երկու մեթր լայնքով քարեր շարուած են. գետակը ներկայիս գրեթէ չորցած է արթէզեան ջրհորներու բազմացման պատճառով:

Պարազի աղաներուն պատմական խոնախը Մաքթալի գիւղի եզրին, անտաշ քարաշէն, մէկ մասը` երկյարկանի եւ երեք կողմէն միայարկ ապարանք մըն է, լայն շրջափակով, որուն կեդրոնը ջրհոր մը կայ:

Գաւառական կեդրոնը` Արաբ Փունար (կամ Այն Արաբ) Հալէպէն 150 քմ. հիւսիս-արեւելք եւ Եփրատէն 30 քմ. արեւելք, ճիշդ Թուրքիոյ սահմանին վրայ եւ Մաքթալիի կողքին կը գտնուի:

Հայաշէն եւ նախապէս հայաբնակ աւանը քիւրտեր Քոպանի կը կոչեն, որ քաղաք կը նշանակէ եւ շուրջ 15 հազար բնակիչ ունի, որուն մեծամասնութիւնը քիւրտեր եւ գլխաւորաբար Պարազիներ են:

Արաբ Փունարի եւ Մաքթալիի կողքին, Գանի Մշուտ բլուրին վրայ կը գտնուի համանուն գիւղը:

Ասլանտաշ (կամ Շերան) մեծ գիւղը, Արաբ Փունարէն եւ Մաքթալիէն հարաւ եւ հարաւ-արեւելք, պատմական հին բնակավայր մըն է, հարուստ է հնութիւններով, եւ աւանդութեան համաձայն, Ասորեստանի պարիսպին դուռերը հոն եղած են. արդարեւ, երկուքուկէսէն երեք մեթր բարձրութեամբ առիւծի քարակերտ երկու մեծ արձաններ կային իրարու կողքի, որոնք պարիսպի դուռերուն երկու ծայրերը եղած են: Ֆրանսացիք հոգատարութեան տարիներուն հնութիւններուն մէկ մասը Ֆրանսա փոխադրեցին, իսկ առիւծի արձանները Հալէպ տարին:

Միւս գլխաւոր գիւղերն են` Հալինճ, Մազրա, Մնազ, Թըլչայիր, Դերմիք, Մազրա Սոֆի, Գաուալ, Գիւլթափէ, Մազրա Պասրաուէ, Մզըրտուատ, Կրպընաւ, Մնազ, Գիքան, Քասքան, Կիւնտէօսէ, Ղարիպ, Հայնըլպաթ, Քորթիք-Է-Սասուն, Պոզիք Ժէրի (Վերի Պոզիք), Պոզիք Ժէրէ (Վարի Պոզիք), Դաշլուկ Ժորէ, Գարամուխ (Խարապնազ) եւ Այնըլպաթ. կան նաեւ քանի մը տուննոց գիւղակներ:

Պարազիներ կը բնակին նաեւ Հալէպի, անոր մօտակայ Ճուպ էլ Պարազի գիւղին, Հալէպէն 35 քմ. հարաւ-արեւելք` Ճապպուլ աւանին մէջ` Ճապպուլ լիճի հիւսիսային ափին, ուրկէ աղ կը հանեն եւ անկէ պանիր կ՛աղեն, Դամասկոսի եւ կարեւոր թիւով ալ Համայի մէջ, ուր անոնք քաղաքին ազդեցիկ ընտանիքներէն մէկն են:

Թուրքիոյ մէջ անոնք կը բնակին Սուրիոյ սահմանէն հիւսիս, մինչեւ Ուրֆա երկարող գօտիին մէջ:

Մուրշիտ Փունար աւանը Արաբ Փունարի ճիշդ հիւսիսը, անոր կողքին կը գտնուի, որոնց մէջտեղէն, սահմանին վրայէն կ՛անցնի թրքական երկաթուղին:

Սուրուճ կը գտնուի Մուրշիտ Փունարէն 10 քիլոմեթր հիւսիս-արեւելք եւ Ուրֆայէն 45 քիլոմեթր հարաւ-արեւմուտք, Չերմելէք գետակի ափին եւ բրգաձեւ լեռներով ու լայնատարած դաշտերով շրջապատուած է: Աւանդութեան համաձայն հիմնուած է Նոյ նահապետին Ռագաւի որդւոյն` Սերուգի կողմէ: Քսանչորս գետեր եւ գետակներ կ՛ոռոգեն ընդարձակ դաշտերը:

Շրջակայ գիւղերն են` Եալընճա, Ույսալլը, Քիւչիւքօվա, Պալապան, Կիւնէպաքան, Եումուրթալըք, Քիւչիւքքենտիրճի, Չայքարա, Քուրութեփէ, Իւզկէօրէն, Չանաքչը, Քէօսէլէր, Մոլլահամզա, Մերիմիսմայիլ, Չենկելլի, Քափըճը, Իւվեչիք, Եոլճուլար, Պոզթեփէ, Տինլենճէ, Քարատութ, Եալփը, Պիլկէ, Քարահիւյիւք, Քըզըլհիւյիւք, Քըրմաղարա, Եայքըլըչ, Օյմաքլը եւ Աքէօրէն:

Շրջանին գլխաւոր միւս ցեղախումբերն են` Տնայինները, Տատըրլիները եւ Միլլիները:

Պարազիներ կը բնակին նաեւ Ուրֆայի, անկէ հիւսիս` մասամբ լեռնային եւ մասամբ ալ դաշտային Պոզովա գաւառին, Պերէճիքի,  Սեւերէկի, Հալֆեթիի, Մարաշի, Քիլիսի, Սամսաթի (Սամոսատ), Այնթապի, Երզնկայի Գուրուչայ գաւառին Տորուքսարայ (նախապէս` Քամհօ) գիւղին եւ Էրզրումի Քարայազը գաւառին եւ գլխաւորաբար Աքփընար գիւղին մէջ:

Պարազի ընտանիքներ կը բնակին նաեւ Լիբանանի, Իրաքի եւ Գերմանիոյ մէջ:

ՏՆՏԵՍԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐ

Պարազիները նստակեաց երկրագործներ եւ անասնապահներ են. տափաստանային շրջաններու բնակիչներ, ունին ընդարձակ հողեր եւ կը մշակեն ցորեն, գարի եւ բամպակ. ունին նաեւ խաղողի այգիներ, իսկ  բանջարեղէն եւ պտղատու ծառեր ընդհանրապէս չեն մշակեր. կը բուծանեն գլխաւորաբար ոչխար եւ աւելի փոքր թիւով ալ այծ, կով, հաւ, էշ, իսկ աղաները եւ երեւելի կարգ մը ընտանիքներ ձիեր կը պահեն:

Ցորենի եւ գարիի արտերը անջրդի են, իսկ բամպակի արտերը ջրելու համար անոնք մինչեւ երեսուն-քառասուն մեթր խորութեամբ արթէզեան ջրհորներ բացած են, որոնք սակայն պատճառ դարձան, որ Արաբ Փունարի մօտէն բխող գետակը չորնայ եւ այս անգամ ըմպելի ջուրի տագնապ ստեղծուեցաւ:

Գարնան, երբ դաշտերը խոտերով կը ծածկուին, խաշնարածներ իրենց հօտերը գիւղերէն դուրս, արօտավայրեր կը տանին, որուն պարրի կ՛ըսեն, ուր կը բնակին քանի մը ձողերու վրայ լարուած այծի մազէ վրաններու տակ: Պարազի կիներ կաթէն մածուն, կարագ եւ պանիր կը պատրաստեն: Ցեղախումբին կարգ մը հատուածները պահպանած են կիսաքոչուորական ապրելակերպը:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES