ԿԵՆԴԱՆԻ ԷԱԿՆԵՐՈՒ ԵՐԿԱՐ ՑԱՆԿԸ

 

Մազոտ կարկինոս մը, ֆլուօ դեղին գոյնով խխունջ մը, թզուկ շանաձուկ մը, աւազներու կրիայ մը, ծովու գունաւոր խռնջայլ մը… Այս կենդանի էակները մաս կը կազմեն 2011 տարուան ընթացքին աշխարհի չորս կողմերէն գիտնականներու գտած նոր կենդանի էակներու տեսակներու ցանկին: Ընդամէնը հաշուըուած են 18 հազար նոր տեսակներ. կան տակաւին միլիոնաւոր տեսակներ, որոնք մեզի ծանօթ չեն…

* * *

Ամէն անգամ, երբ նոր տեսակ մը կը գտնուի, գիտնականները զայն կ՛ուսումնասիրեն, կը վերլուծեն եւ կը ստուգեն, թէ ան իսկապէս նոր տեսա՞կ մըն է: Երբ անիկա կը հաստատուի, անոնք անոր անուն մը կու տան եւ զայն կ՛աւելցնեն գոյութիւն ունեցող տեսակներու երկար անուանացանկին: Այժմ այս անուանացանկը կը պարունակէ 1,9 միլիոն անուն: Սակայն այս կենդանի անուանացանկը անդադար կը զարգանայ, որովհետեւ տարիներու ընթացքին բազմաթիւ տեսակներ կ՛անհետանան եւ ուրիշներ կը գտնուին:

* * *

Ինչպէ՞ս կը գտնենք նոր տեսակներ: Հաւանաբար լսած ես Քրիստափոր Քոլոմպոսի, Ֆերնան տը Մաժելլանի կամ Ճէյմս Քուքի մասին, որոնք 16-րդ դարու մեծ հետախոյզներ էին: Իրենց հետախուզական արշաւներուն ընթացքին անոնց յաճախ կ՛ընկերանային գիտնականներ: Իրենց ճամբուն վրայ անոնք կը հանդիպէին իրենց անծանօթ անասուններու կամ բոյսերու: Անոնք այս էակները կը գծէին պզտիկ տետրակներու մէջ կամ պզտիկ նմուշներ կը հաւաքէին` հետերնին Եւրոպա բերելու եւ զանոնք ուսումնասիրելու:

Այժմ, շնորհիւ թեքնիք յառաջդիմութիւններուն, գիտնականները կրնան աշխարհի վրայ գրեթէ ամէն տեղ երթալ: Անոնք կ՛իջնեն ովկիանոսներուն խորերը կամ կը մագլցին ամէնէն  բարձր ծառերուն վրայ: Անոնք ունին նաեւ շատ աւելի միջոցներ` տեսակ մը ճանչնալու եւ գիտնալու, թէ անիկա արդէն ծանօ՞թ է, թէ՞ ոչ: Գոյութիւն ունին նոյնիսկ անձեր, որոնց գործն է դասաւորել, վերլուծել եւ նկարագրել նոր տեսակները:

Դժբախտաբար, հազիւ նոր գտնուած, կարգ մը տեսակներ արդէն կորսուելու վտանգին տակ կը գտնուին, ինչպէս, օրինակի համար, Պորնէոյի ընձառիւծը:

* * *

Սակայն մեր մոլորակը ընդարձակ է, եւ բազմաթիւ վայրեր տակաւին չեն հետախուզուած, ինչպէս, օրինակի համար, ովկիանոսներուն խորերը կամ բարձր ծառերուն գագաթները: Այս բնական միջավայրերուն մէջ կ՛ապրին հարիւրաւոր մանր կենդանի էակներ, որոնց գոյութիւնը մեզի անծանօթ է:

Ըստ գիտնականներուն, մեր մոլորակին վրայ գոյութիւն ունի 10 – 100 միլիոն տեսակ: Ամէն տարի 19 հազար նոր տեսակներ կը գտնուին:

 

ԿԵՐՊԸՆԿԱԼԷ ՏՈՒՆԵՐ

Նիկերիոյ մէջ, Ափրիկէ, կերպընկալէ շիշերով տուներ շինելը կարելիութիւնը կու տայ լուծելու երկու կարեւոր խնդիր. բնակութեան եւ ապականումի:

Նիկերիոյ մէջ օրական 3 միլիոն կերպընկալէ շիշեր կը սպառին: Իսկ մենք գիտենք, թէ բնութեան մէջ իւրաքանչիւր շիշ հարիւրաւոր տարիներու կը կարօտի անհետանալու համար, հետեւաբար դիւրին է եզրակացնել, որ այս երկիրը ապականումի մեծ հարցէ կը տառապի:

Սակայն Նիկերիա կը տառապի նաեւ բնակարաններու պակասէն: Ան կը կարօտի յաւելեալ 16 միլիոն բնակարաններու:

Հետեւաբար կերպընկալէ շիշերով տուներ շինելը տիպար լուծումը կը թուի ըլլալ: Կերպընկալէ առաջին տունը շինուեցաւ երկրին հիւսիսը: Անիկա բաղկացած է աւազով լեցուած եւ իրարու վրայ դիզուած մօտաւորապէս 14 հազար շիշերէ: Արդիւնքը բաւական անուշիկ է եւ շատ իւրայատուկ:

Ըստ այս տեսակի տուներ հնարողներուն, այս շիշերը, որոնք 3 քիլօ կը կշռեն, երբ աւազով լեցուին, կրաղիւսէ կամ գաճէ կտորներէ աւելի տոկուն են:

Երրորդ առաւելութիւն. կերպընկալէ տան մը ծախսը 12,700 տոլար է: Այսինքն չորս անգամ նուազ, քան` «բնական» բնակարան մը:

Այժմ դպրոցի մը բազմաթիւ դասարանները կը շինուին այս օրինակին հետեւելով:

* * *

ԳԻՏԷԻ՞Ր, ԹԷ…

  • Կերպընկալէ տուներ շինելու այս ծրագիրը առաջարկուած է ՏԷՐ կազմակերպութեան կողմէ (Տէվըլոփմընթ ասոսիէյշըն ֆոր ռընըուպըլ էներճիզ), որ կը պաշտպանէ չապականող ուժանիւթերը:
  • Տուները կրնան մինչեւ երկու յարկանի ըլլալ, բայց` ոչ աւելի, շիշերուն ծանրութեան պատճառով:
  • Այս կերպընկալէ  առաջին տան տարածքը 58 քառ. մեթր է եւ բաղկացած է երկու ննջասենեակէ, մէկ խոհանոցէ եւ մէկ բաղնիքէ:
  • Այս տուներուն ելեկտրականութիւնը պիտի հայթայթուի արեւին ուժանիւթը օգտագործելով եւ վերամշակուած մեթան կազով, որ կը յառաջանայ մարդոց եւ անասուններուն աղտոտութիւններէն:
  • Նիկերիան Ափրիկէի ամէնէն շատ բնակուած երկիրն է, ան ունի աւելի քան 160 միլիոն բնակիչ:

 

ՈՐՔԱ՞Ն ԱՆԱՍՈՒՆ ԿԱՅ ԱՇԽԱՐՀԻՆ ՄԷՋ

Գիտնականները մինչեւ այսօր հաշուած են 955,500 տարբեր տեսակներ: Սակայն, ըստ անոնց ենթադրութիւններուն, 8 անգամ աւելի շատ տարբեր տեսակներ գոյութիւն ունին. ասիկա կը նշանակէ, թէ երկրագունդին վրայ կան 7,7 միլիոն անասունի տեսակներ:

Կան տակաւին բաւական անծանօթ տեսակներ, յատկապէս` ովկիանոսներուն մէջ: Դժբախտաբար անոնցմէ շատեր կը կորսուին գտնուելէ առաջ:

 

ԳԻՏԷԻ՞Ր, ԹԷ…

Ըստ ամերիկացի գիտնականներու փնտռտուքներուն, գոյութիւն ունին

– 8,7 միլիոն կենդանի էակներու տեսակներ:
– անոնցմէ 298,000-ը բոյսի տեսակներ են:
– 7,7 միլիոնը` անասունի տեսակներ:
– իսկ 611,000` սունկերու եւ բորբոսներու տեսակներ:

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ՄԵՐ ՔԻԹԸ ԿԸ ԿԱՐՄՐԻ
ԵՐԲ ՀԱՐԲՈՒԽ Կ՛ԸԼԼԱՆՔ

Երբ մենք հարբուխ կ՛ըլլանք, մեր քիթի արիւնի երակները կ՛ընդլայնին: Հետեւաբար մենք զանոնք աւելի կը տեսնենք, եւ մեր քիթը կարմիր կը դառնայ:

Հարբուխը կը յառաջանայ մեր շնչած ժահրերէն (վիրիւս). անոնք կը կպչին մեր քիթին ներքին պատերուն վրայ: Անոնց դէմ պայքարելու համար  մեր մարմինը կը պաշտպանուի մեր արեան մէջ շրջող ճերմակ գնդիկներու «բանակով» մը: Աւելի մեծ թիւով «զինուորներ» փոխադրելու համար արեան երակները կ՛ընդլայնին:

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ՋԵՐՄԱՍՏԻՃԱՆԸ ԿԸ ՓՈԽՈՒԻ

Ջերմաստիճանը մեզի կու տայ տաքութեան կամ պաղութեան աստիճանը, զոր մենք կը չափենք ջերմաչափով: Ջերմաստիճանը կապուած է նիւթի մը մասնիկներուն շարժումի արագութեան: Որքան մասնիկները արագ շարժին, այնքան ջերմաստիճանը բարձր կ՛ըլլայ: Հետեւաբար եռացող ջուրին մասնիկները շատ աւելի արագ կը շարժին, քան` պաղ ջուրին մասնիկները: Մասնիկները կը դանդաղին, երբ տաք ջուրը կը սկսի պաղիլ` ջերմաստիճանը տաքէն պաղի վերածելով:

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ԱՂԸ ՍԱՌԸ ԿԸ ՀԱԼԵՑՆԷ

Երբ ջերմաստիճանը 0-էն վար կ՛ըլլայ, ջուրը սառի կը վերածուի: Եւ որովհետեւ աղոտ ջուրը քիչ մը աւելի ցած աստիճանին կը սառի, հետեւաբար սառած մայթի մը կամ ճամբու մը վրայ աղ սրսկելը կրնայ սառը հալեցնել, պայմանաւ որ ջերմաստիճանը չիջնէ աղի ջուրի սառելու աստիճանէն ցած:

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ԱՆԹԱՐՔԹԻՔԱՅԻ ՄԷՋ
ԹԵՒԱՏՆԵՐԸ ԿՐՆԱՆ ԱՊՐԻԼ

Թեւատները իրենց մորթին տակ ունին ճարպի հաստ խաւ մը: Այս ճարպը իբրեւ մեկուսացուցիչ կը բանի` անասունը տաք պահելով Անթարքթիքայի կլիմայական ծանր պայմաններուն տակ:

Այս թռչունները արեան շրջագայութեան յատուկ դրութիւն մը ունին իրենց ոտքերուն մէջ: Ասիկա անոնց մարմինը տաք կը պահէ եւ անոնց ոտքերը` քիչ մը աւելի պաղ, ձմրան նուազ տաքութիւնը կորսնցնելով:

Առաւել, թեւատները իրարու մօտ հաւաքուած կը կանգնին` զիրար տաք պահելու համար:

 

ԺԱՄԱՆՑ

 

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող տասը տարբերութիւնները:

 

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու սպասաւորները:

 

Կրնա՞ս գտնել մարզակօշիկներուն հասցնող ճամբան:

 

 

 

Պատրաստեց՝ ՇՈՂԻԿ ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES