ՊԵՏԻԿ ՀԵՐԿԵԼԵԱՆԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ.- ՊԱՐՈՆ ՊԵՏՐՈՍԸ…

Կարելի չէ էջեր մրոտելով նկարագրել Պարոն Պետրոսը, Պետըրը… կամ, ինչպէս ինք պիտի շարունակէր… աւազանի անունով` Պետիկ Հերկելեանը: Եթէ իր ապրած ժամանակաշրջանին «you tube» կոչեցեալ հնարքը գոյութիւն ունենար, իր գրած գրքոյկին նման` Եուհո՜ւ… ան որքա՜ն ժողովրդականութիւն պիտի վայելէր:

«Յիսուսէն ի՞նչ պակաս ունիմ… որոշած եմ հետը մրցիլ եւ իրեն նման 33 տարեկանիս մահանալ», հեգնանքով կ’ըսէր Պետիկ Հերկելեան, որ դժբախտաբար յաջողեցաւ իր նպատակին հասնիլ` մրցելով Յիսուսին հետ եւ 34 տարիքը չբոլորած` կնքեց իր մահկանացուն:

Հետաքրքրականն ու զարմանալին այն է, թէ Հերկելեանին գրիչը ունեցած է բոլորովին տարբեր գրական դպրոցի պատկանող յատկանիշներ: Կարելի՞ էր միեւնոյն ժամանակ Պետրոս Դուրեանի մէկ տրտմագին թաքուն ապրումները ներկայացնել… առանց մոռնալու Յակոբ Պարոնեանի սրամիտ եւ քննադատ գրիչը: Արդարեւ, Պարոն Պետրոս կամ պարզապէս Պետըր (վերապահուած միայն իր գիւղի մտերմիկ  շրջանակին) կրցած էր միեւնոյն ժամանակ իր խոր ապրումները թուղթին յանձնել զանազան բանաստեղծութիւններով` «Անփութութիւն», «Գրոհ», «Բանին յուռութքով»… իր մեծ հմտութեամբ կրցած էր կարդացող խոժոռ դէմքը ժպտեցնելու, իր սրամտութիւն բուրող վիպակ` «Եուհու»ով (բացագանչութիւն մը, որ իր կեանքին մէջ ալ բազմիցս կը գործածէր):

Այսպէս, իր գործերն ու գրած ոճը կարելի է բաղդատել անոր ապրած կեանքին: Պարոն Պետրոս ունէր իր օրէնքը, որ «օրէնք» բացատրութենէն ու իմաստէն անկախ` ամէն այլ ապօրինի իմաստով կարելի էր հասկնալ:

Մայրամուտն էր առաւօտը, իսկ արեւածագն ալ` երեկոն: Աւելի մանրամասնենք… Պետիկին համար օրը չէր սկսեր առտուն, ապա կէսօրն ու վերջապէս գիշերը: Անոր համար այս վերջինով կը սկսէր իր օրը, ապա կէսօր եւ վերջը առաւօտ եւ մերթ ընդ մերթ տարբեր կարգափոխումով: Սակայն միշտ ալ իր օրուան ազդանշանը, այսինքն` առտուն, գիշերն էր, երբեմն` խաւար մութ գիշեր: Ան անիշխանական կամ «աւանկարտիսթ» այս կեցուածքը շարունակեց նոյնիսկ սովորական առօրեային մէջ: Պետիկ նոյնիսկ քմծիծաղով եւ հեգնանքով կը մօտենար իր իսկ սնունդին հետ: Մէկ կողմ դրած ճաշ, նախաճաշ եւ ընթրիք գոյութիւն ունեցող երեւոյթին անտեսումը, ան իր ճաշը (կէսօրէ ետք կամ երեկոյեան) կը սկսէր ծխախոտով, ապա` անուշեղէն եւ ետքը պատառ մը օրուան ապուրը: Սեղանին վրայ ալ` անիշխանական ոճով, ան հպարտ էր եւ կը պաշտպանէր իր որդեգրած իւրայատուկ կեանքին ստեղծած սովորութիւնները:

Այս անիշխանութիւնը այնքան մը մուտք գործած էր իր մարմինէն ներս, որ նոյնիսկ վերջին օրերուն, երբ շաբաթներ շարունակ անկողինի կը ծառայէր, ան պատասխանատու բժիշկին հետ անգամ կը վիճաբանէր` բացատրելով, թէ սնունդի մարզէն ներս ալ պէտք է ըլլալ յեղափոխական…

Ան իր ապրած կեանքն ալ նոյն ձեւով պարտադրած էր գրիչին, գործերուն եւ ոճին վրայ: Վանկերն ու համահաւասար նախադասութիւնները բացակայ էին անոր մօտ. աւելի ճիշդը` գոյութիւն ալ չունէին: Արդի գրականութեան հլու կամակատար եւ ծայրայեղ անիշխանական` անոր բանաստեղծական գործերուն մէջ կարճ տողի մը կը յաջորդէ երկար նախադասութիւն մը, եւ այս բոլորը` համեմուած բութերով, գծիկներով եւ կախման կէտերով: Իր անիշխանական արդի գրականութեամբ, Հերեան կը բերէ ինքնաբուխ անկեղծութիւն, զօրութիւն, ցասում, թարմութիւն եւ ընդվզում: Ապրումներ, որոնք այլ բանաստեղծներ ալ կ’արտայայտեն, սակայն` բոլորովին տարբեր եւ համեմատաբար աւելի դասական ոճով:

Երգիծական իր գործերը բաւական խորունկ են: Յորդ ու բնածին սրամտութեամբ, ան կը ստեղծէ ծիծաղաշարժ վայրկեաններ ու պահեր: Իր գործերուն մէջի տիպարները ստեղծուած եւ շինծու չեն, այլ ընկերային շրջանակին մէջ գոյութիւն ունին: Պետիկի գործերուն մէջ շարունակ կարելի է հանդիպիլ քաղաքական անցուդարձերու:

Մասամբ մը տարիներ շարունակ կիրարկած գործն ալ պատճառ հանդիսացած էր եւ` օժանդակած, որ ան դիւրութեամբ ապրի իր անիշխանական կեանքը: Երեկոները «Ազդակ» օրաթերթին հետ աշխատակցելով` գիշերներ կը լուսցնէր: Սակայն այնքան մը հաճելի էր անոր ներկայութեամբ աշխատիլ, որ ժամը կը վերածուէր վայրկեանի, ապա ակնթարթի… եւ արդէն իսկ վաղը այսօր եղած էր: Այս պատճառով ալ ժամանակի կամ ժամացոյցի գաղափարն ու գոյութիւնը երբեք կարեւորութիւն չունէին Պարոն Պետրոսին համար: Ան հեգնանքով մը, ժամացոյցէն աւելի… անոր հնամաշ հոմանիշին` աքլորի մասին կը խօսէր:

Վերջին շաբաթներուն բոլորին կիզակէտն է Պարոն Պետրոսը: Մուսա Լերան 95-ամեակի եւ իր ծննդավայր Այնճարի 70-ամեակին առթիւ, ի յիշատակ Պետիկ Հերկելեանին, ձեռնարկներ կազմակերպուած են:  Յուշեր, յիշատակներ, դրուագներ, սրամտութիւններ կը գրուին իր մասին: Լաւագոյն ձեւն է, իր բառերը մէջբերելով, շուտ շատ շիտակ ոճով` նմանօրինակ պատմուածքներով նկարագրել Պարոն Պետրոսն ու իր սխրագործութիւններուն շարքը:

***

«Ես եզակի դոկտորականի տիրացած եմ: Այո՛, հայերէն լեզուի սրբագրութեան մասնագէտ եմ: Իմ աւարտաճառս ալ եղած է սրբագրութիւն», կը յայտնէր Պետիկ որուն համար սխալ մը (գէթ ամենափոքրը) նոյնքան գոհունակութիւն կը ձգէր, որքան ձկնորսի ուռկանը` լեցուն վխտացող ձուկերով:

Իր աշխատած «Ազդակ» օրաթերթի գործակիցներն ալ, գիտնալով հանդերձ այս մէկը, կը փորձէին «սրբագրապետը» ծուղակը ձգել: Անգերազանցելի սրբագրիչ մըն էր ան եւ մեծ գոհունակութեամբ կը հաստատէր, թէ երբ ինք մէկ առ մէկ կ’անցնէր էջերուն վրայէն, ոչ մէկ սխալ ու բիծ մը կարելի էր գտնել: Կարմիր գրիչը ձեռքը բռնած, միւս ձեռքով ալ ծխախոտը, ան միեւնոյն ժամանակ կը խօսէր, կը ծխէր եւ կը սրբագրէր: Հոս այլ յիշատակելի «ծխական» փակագիծ մըն ալ տեղին է նշել: Ի՜նչ գոլորշի, եուհո՜ւ… Ծուխը Պարոն Պետրոսին ամբողջ գլուխը կը պատէր եւ ապա շտապօրէն կ՛անյայտանար: Այսպէս, սրբագրութեան էջն ու շրջապատը ծխախոտի թանձր ծուխով պատուած… հակառակ այս մշուշին, ան կրնար շարունակել հետապնդել ու որսալ սխալները:

Տարին անգամ մը ժամանող ապրիլ 1-ին չէր սպասեր ան, որ կատակներ կատարէր իր աշխատակիցներուն հետ: Երբ ժամանակն ու առիթը կը ներէին, ան միշտ ալ միջոց մը կը գտնէր դիտմամբ սխալ սրբագրութիւն մը կատարելու: Նշենք հազարաւորներէն մէկը. «Հիւսէյն թագաւորի հրաւէրով Ամման ժամանեց Արաֆաթ» նախադասութեան մէջ ան հմտօրէն «հրաւէր»ը փոխած էր կարճ ու կտրուկ «հաւ»ի… եւ երեւակայեցէք այդ պատկերը, երբ երկու քաղաքական ղեկավարներ շրջապատուած ըլլան խառնիճաղանճ ստեղծած հաւերու եւ ճուտիկներու հսկայ երամով մը:

* * *

Օր մըն ալ Պետըր որոշած էր իւրայատուկ մրցանիշ մը հաստատել… Ան մտադրած էր 24 ժամ շարունակ խօսիլ: Թէ այդ մրցանիշը «Կինես»ի գիրքին մուտք պիտի գործէ՞ր, թէ ոչ, իրեն համար, բնաւորութեան արդիւնք,  գոյութիւն չունէր, այդպիսի հետաքրքրութիւն կամ մարմաջ: Ան սկսած էր խօսիլ երեկոյեան եւ յաջորդ օրը, կէսօրուան մօտ, երբ մօտիկ բարեկամներով կ’ուղղուէր Պէյրութէն իր շատ սիրելի Այնճարը, դեռ լեզուն կը մնար շարժուն: Ան ոչ միայն կը խօսէր սար ու ձորէն նիւթերու մասին, այլ նաեւ կ’երգէր… նոյնիսկ` արեւմտեան արդի երաժշտութիւն: Շըրլի Պեսին եւ Ռոպերթա Ֆլաքը իր նախընտրած երգչուհիներն էին եւ ապրումով մը կը մրթմրթար անոնց ծանօթ սիրելի երգերը…

Ի՜նչ զուգադիպութիւն եւ հետաքրքրական սենարիօ… Եթէ ամերիկացի բեմադրիչ Ճիմ Ճարմըշ ծանօթացած ըլլար Պարոն Պետրոսին, առանց երկմտանքի եւ տատամսումի` զինք եւ իր սրամտութիւնները  օգտագործած պիտի ըլլար իր գլուխ գործոց ժապաւէնին` «Night on Earth»ին մէջ, որ կը ներկայացնէ տարօրինակ զրոյցներ «թաքսի»ներու մէջ, կէս գիշերին կամ վաղ առաւօտեան:

… Հասած էին Այնճար եւ շարժավարը սարսափած` չէր հաւատար, թէ ինչպէ՛ս կրցած էր ձերբազատիլ այդ «ձայնասփիւռի կայան»էն, որ արդէն մուտք գործած էր իր երդիքէն ներս, եւ` տանջանքը, վտանգն ու չարչարանքը իրեն հետ բերած էր, այս անգամ` խուլցնելով իր ընտանեկան պարագաները:

* * *

Լիբանանի պատերազմի օրերուն, անցարգելի մը մուտքին քանի մը բարեկամներու հետ, զինեալներու կողմէ հարցուփորձի ենթարկուելէ ետք, իւրայատուկ սրամտութեամբ մը Պարոն Պետրոս կը զուարճացնէ զանոնք եւ ապա իր ընկերներուն հետ ճամբան շարունակելու ժամանակ կը յայտնէ. «Տեսա՞ք, Փապլօ Ներուտայի (չիլիցի աշխարհահռչակ եւ ընդդիմադիր բանաստեղծ) նման խիզախ  կեցուածք  որդեգրեց Պարոն Փետրօ Լ’Արմենոն»:… Երբեմն ալ ինքզինք այդպէս կը կոչէր` Մոլիէռի եւ Սերվանթեսի լեզուն իրարու խառնելով:

* * *

«Ահաւասիկ կէսօրէ ետք ժամը 4.00-ի ցուցադրութեան համար երկու տոմսակ… եթէ կարելի է, տեղ տուէք», կ’ըսէ ան շարժապատկեր ցուցադրող մէկ սրահի պաշտօնեային, կիրակի օր, դուրս գալով Համրայի (ուր կը գտնուէին շարժապատկերի սրահներուն մեծամասնութիւնը) իր բնակավայրէն:

«Ներողամիտ կ’ըլլաք, պարոն, բայց այս տոմսակները կը պատկանին տարբեր սրահի…», կ՛ակնարկէ զարմացած պաշտօնեան: Սակայն պարոն Պետրոս, գիտնալով հանդերձ, թէ սխալած էր, ամենայն պաղարիւնութեամբ կը պնդէ. «Կարեւորը ժամը 4.00-ի ցուցադրութեան համար տոմսակ ունիմ … հետեւաբար թոյլ տուէք, որ մուտք գործեմ, որ մէկ սրահն ըլլալը կարեւորութիւն չունի ինծի համար… Կարեւորը Պարոն Պետրոսը ժապաւէն պիտի ըմբոշխնէ», կը յայտնէ ան: … Եւ երեւակայել Պետիկին այս զրոյցը` իր իւրայատուկ արաբերէն առոգանութեամբ:

* * *

Տարիներ թաւալած են Պետիկ Հերկելեանի մահէն եւ ցարդ զինք ճանչցողը, մօտէն թէ հեռուէն, անկասկած կը ստիպուի դէմքին նաշխուած ժպիտով մը յիշել անոր հետ ապրած դրուագները: Պետիկին «աքիլլէսի կրունկ»ը ծայր աստիճան պարզամիտ ըլլալն էր: Այդ իսկ պատճառով այսօր իր առ յաւէտ հրաժեշտէն ետքն է, որ կը զգանք, թէ մեր կողքին ունէինք իւրայատուկ գրիչի տէր էակ մը, հայոց գրականութեան մէջ յիշատակելի տիպար մը:

ԶԱՒԷՆ ԹՈՐԻԿԵԱՆ

«Հայրենիք»
Օգոստոս 2010, Պոսթըն
hairen[email protected]

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES