ԼԻՊԻԱ ԵՒ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՈԳԻՆԵՐԸ

Որոշ աստիճանի ազգերը ժողովուրդներու նման իրենց անցեալին բանտարկեալներն են: Պատմութիւնն է, որ ճամբան կը հարթէ Քազզաֆիի առջեւ` յարձակելու համար Պենկազիի վրայ:

Երբ ես 1980-ական թուականներուն Հիւսիսային Ամերիկա կը բնակէի, գրեթէ բոլոր միջազգային տագնապները կու գային միջամտութեան դէմ սպառնալիքով: Զգուշացումի երկու բառերը միշտ նոյնն էին. «Այլ Վիեթնամ»: Ամերիկայի բարձրաստիճան զինուորականութեան հոգեբանութեան մէջ խորունկ թաղուած է անյաղթելի պատերազմի վախը, հեռաւոր վայրի մը ճահիճին մէջ խրումը:

Ուրեմն իւրաքանչիւր յանձնառութիւն, գործողութիւն պէտք է ունենայ դուրս գալու ռազմավարութիւն մը:

Ժամանակին հետ Վիեթնամի սարսափը մարեցաւ, շիջեցաւ: Յաջող միջամտութիւններ եղան. Սատտամի ուժերը Քուէյթէն վտարուեցան եւ թալեպանները դուրս շպրտուեցան Աֆղանիստանէն` նախքան անոնց վերադարձի արտօնութիւն տրուիլը:

Այնպէս որ, համարձակութիւն ստացած Ճորճ Պուշ (երէց) եւ իր ներքին շրջանակը հաւատացին, թէ ժողովրդավարութիւնը կարելի է Միջին Արեւելք մտցնել, հոն սերմանել, Միացեալ Նահանգներու զինուորական փոքր օգնութեամբ: Բայց նոյնիսկ երբ Իրաքի ներխուժումը մօտեցաւ, շարք մը նախկին զօրավարներ յիշեցին իրենց պատմութիւնը:

Զօրավար Քոլին Փաուըլ, որ արտաքին գործոց նախարարն էր, զգուշացուց Ճորճ Պուշը Չինաստանի շուկայի օրէնքէն. «Կը խախտես: Կը շահիս»: Ներխուժէ եւ այդ երկրին բոլոր ատելութիւնները, չարակամութիւնները եւ բաժանումները քու պատասխանատուութիւնդ կ՛ըլլան: Ուրիշ Վիեթնամ մը: Ոչ ոք լսեց եւ ամերիկեան միաւորներ, ուժեր տակաւին հոն են:

Ֆրանսացիները կտրականապէս դէմ էին Իրաքի մէջ պատերազմին: Օրաթերթ մը ծաղրանքի ենթարկեց զիրենք իբրեւ երկչոտ, վախկոտ անասուններ, ամերիկեան պատկերասփիւռի ընթացիկ զրոյցներու յայտագիրներուն մէջ ֆրանսացիները վերածուեցան «պանիր ուտող անձնատուր կապիկներու»:

Դիմակալելով լիպիական գարունը ճզմող Քազզաֆիի ուժերը` Միացեալ Նահանգներ եւ Ֆրանսա անգամ մը եւս տարբեր դիրքերու վրայ յայտնուեցան:

Միացեալ Նահանգներու նախագահ Պարաք Օպաման յաճախանքի ենթարկեց «Տուպեայի» ոգին: Օպամա կը հաւատայ, որ Իրաք ներխուժումը սխալ է, եւ վնասած է Միացեալ Նահանգներու վարկին: Ուրեմն ան կը պայքարի արաբական երկրի մը մէջ ամերիկեան ուժերու նոր գործողութեան գաղափարին դէմ:

«Սանտէյ Թայմզ» թերթին մէջ Անտրիւ Սալլիվան գրեց. «Իրականութիւնը այն է, որ Ճորճ Պուշ երէցի հետեւելով, Միացեալ Նահանգներու զինուորական համբաւը, վարկը եւ մեղմ ուժը, իբրեւ բարոյական օրինակ, նուաստացաւ եւ շնորհազրկուեցաւ: Աշխարհը փոխուեցաւ, եւ ամերիկեան սնափառութիւնը, կամ ապահով ըլլալու զգացողութիւնը չի կրնար շարունակուիլ: Օպամա գիտէ ատիկա…»:

Ֆրանսացիները, որոնք աշխարհի դիմաց ձախողեցան Ռուանտայի հարցով, արդարացի ցասում ունին: Այս մասին Ֆրանսայի արտաքին գործոց նախկին նախարար Պեռնար Քուշներ ըսաւ.

«Մենք երեք շաբաթէ գիտենք, որ խեղճ քաղաքացիական հանրութիւնը, աղքատները կը մահանան: Եւ մենք ոչինչ կ՛ընէինք»: Նախագահ Սարքոզի ըսաւ. «Մենք չենք կրնար ձեռնածալ, կրաւորական մնալ եւ դիտել քաղաքայիններու կոտորածը»:

Տէյվիտ Քամերոն Բրիտանիոյ վարչապետի պաշտօնը ստանձնեց մտադրելով դիմադրել Թոնի Պլերի ներխուժումի հակումներուն: Բրիտանական ուժերու թիւը նուազեցաւ (Իրաքի մէջ): Ժամանակ մը կը գործեն առանց օդանաւերու, մարտանաւերով, օդանաւակիրներով: Բայց արաբական զարթօնքի առաջին շրջանին Բրիտանիոյ վարչապետ Տէյվիտ Քամերոն  վերածուեցաւ վերածնած ներխուժողի: Ան եւս պնդեց.

«Չենք կրնար ձեռնածալ մնալ»: Բրիտանիա ՄԱԿ-ի Ապահովութեան խորհուրդին ներկայացուց թռիչքի արգիլեալ գօտի հաստատող բանաձեւը:

Բայց «կրաւորական, ձեռնածալ մնալ»ն է, որ իսկապէս տեղի կ՛ունենայ: Բրիտանիա եւ Ֆրանսա մղեցին թռիչքի արգիլեալ գօտիի բանաձեւը, սակայն ժամանակը կը սպառի: Ուաշինկթըն, խորապէս յուսախաբ է: Ո՛չ Փարիզ, ո՛չ ալ Լոնտոն իսկապէս գիտէին, թէ նախագահ Պարաք Օպամա իսկապէս ի՛նչ կը մտածէ թռիչքներու արգիլեալ գօտիի մասին:

Դաշնակիցները, ինչպէս գերմանացիք, կտրականապէս դէմ կը թուին ըլլալ: Գերմանիոյ արտաքին գործոց նախարար Կուիտօ Վեսթերուել ըսաւ.

«Թռիչքի արգիլեալ գօտի մը ճամբուն վրայ երթեւեկի ազդանշան չի հաստատեր, այլ` ռումբերով, հրթիռներով, զէնքով  միջամտութիւն: Եթէ ատիկա չգործէ, աւելի յառաջ երթալով` ցամաքահանո՞ւմ պիտի ընենք»:

Իտալիոյ արտաքին գործոց նախարար Ֆրանքօ Ֆրաթինի ըսաւ.

«Մենք պատերազմ չենք կրնար ունենալ: Միջազգային հանրութեան պէտք չէ պատերազմը, ան չ՛ուզեր եւ չի կրնար պատերազմիլ»:

Եթէ գերմանացիներն ու իտալացիները դէմ են, ամերիկացիները չեն կրնար որոշում տալ: Ռուսերը եւ չինացիները շատ զգուշ են:

Սկզբնական շրջանին կը պնդուէր, որ առիթ պէտք է տրուի, որպէսզի Լիպիոյ ընդդիմութիւնը ինք մղէ ժողովրդավարութեան իր սեփական պայքարը:

Արաբական աշխարհին համար հեղինակութիւն ստանալ էր ազատութեան պայքարին ականատես ըլլալը:

Աւելի կանուխ ընդդիմադիր խորհուրդը Պենկազիի մէջ դէմ էր թռիչքներու արգիլեալ գօտիին: Ատիկա փոխուած է: Դանդաղօրէն անոնք ճզմուեցան: Նոյնիսկ Արաբական լիկան կ՛ուզէ արեւմտեան միջամտութիւն:

Արեւմուտքի համար հարցումները հետեւեալներն են.

– Եթէ Քազզաֆիի արտօնուած է ճզմել ընդդիմութիւնը, ատիկա ի՞նչ պատգամ կը ղրկէ: Արաբական աշխարհը պիտի տեսնէ, որ Եւրոպա ոչինչ կ՛ընէ:

– Եւրոպա ինչպէ՞ս կրնայ ինքզինք հաստատել, դրոշմել` իբրեւ ժողովրդավարական արժէքներու պահապան: Այլ բռնատէր, միապետ ղեկավարներ պիտի համարձակին, քաջալերուին ուժ գործածելու:

Իրականութիւնը այն է, որ եւրոպացիները պառակտուած են: Արեւմուտքը բաժնուած է: ՄԱԿ կրնայ համաձայնիլ պատժամիջոցներու հաստատման, բայց ոչ` գործողութիւններու, որոնք կրնան Քազզաֆիի ուժերուն արարքները դադրեցնել:

Ժամանակին Ֆրանսա եւ Բրիտանիա առանձին գործեցին: Վայրը Սուէզի ջրանցքն էր: Գործողութիւնը` նուաստացում մը: Այդ օրերու Միացեալ Նահանգներու նախագահ Տուայթ Այզընհաուր պարտադրեց բրիտանական եւ ֆրանսական ուժերուն, որպէսզի նահանջեն: Ատիկա կը նշէ աւարտը հին գաղութատիրական ուժերու մկաններու պրկումին: Թէեւ կրնայ ըլլալ, որ ապագային Եւրոպա ստիպուի գործելու առանց Միացեալ Նահանգներու:

Ի վերջոյ ամերիկացիները ստիպուած են խնայողութիւններ ընելու իրենց զինուորական պիւտճէին մէջ, եւ Եւրոպան այն վայրերէն է, ուր սեղմումներ պիտի ընեն:

Կրկին պատմութիւնը Եւրոպան կը մղէ, կը վերածէ վարանողի մը` իր ուժը պարտադրելու:

Եւրոպական Միութեան արտաքին քաղաքականութեան եւ անվտանգութեան հարցերու պատասխանատու Քեթըրին Աշթըն «Ի Շարփ»ի վերջին թիւին մէջ հետաքրքրական նշում մը ըրաւ: Տիկին Աշթըն ըսաւ.

«Եւրոպական Միութեան դիւանագիտական սպասարկութեան` Արտաքին գործողութեան սպասարկութիւնը յարակարծաբար անկարող պիտի ըլլայ իր կշիռը տարածելու: Ատիկա մեղմ ուժը կը ներկայացնէ, բայց` կարծր, սուր եզրով: Ատոր ազդեցութիւնը կը բխի այն իրողութենէն, որ ժողովրդավարութեան իր զօրակցութեան մէջ ոչ մէկ գոյք, կարասի կը բերէ…»:

Մեղմ ուժով ազդեցութիւն կայ, բայց ատիկա չի կրնար գնդապետ Քազզաֆիի նման ղեկավար մը շեղել:

Եթէ Քազզաֆի յաղթէ, Եւրոպա պիտի պարտաւորուի ինքզինքին հարցնելու ծանր հարցումը. ձախողեցո՞ւց  արաբական գարունը:

Կ. ՀԻՈՒԻԹ

«Պի. Պի. Սի.»

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES