Համազգայինի «Լիւսի Թիւթիւնճեան» Ցուցասրահ. «Շարթ, Ինչ Որ Կ՛Ընէր, Համոզումով Կ՛Ընէր»

Շարթի նկարներուն մէջ խորհրդանշական տեղ  ունի անիւը: Ահա իր մը, որ անվերջ կը դառնայ: Փայտաշէն է անիւը անոր նկարներուն մէջ. գուցէ ատիկա իր նախնիները տեղէ տեղ փոխադրող  սայլի կամ կառքի անի՞ւն է, կամ ալ արուեստագէտը իր անդադար պտոյտներուն  հե՞տքը գծած է այդ անիւին միջոցով: Ո՛վ գիտէ:

Ան ջրանցքներու, կամուրջներու,  գետերու եւ ջրուղիներու քով նաեւ նաւեր գծած է. նաւը  նոյնպէս իր տարագիր հայրենակիցներու ճակատագրին մէջ մեծ դեր ունեցած փոխադրական միջոց մըն  էր, որ հազարաւոր հայեր հասցուց օտար ափեր, միւս կողմէն` նաեւ խորհրդանիշ ճանապարհորդութեան, որուն   սիրահարն էր ինք` Շարթ: Իսկ եթէ աւելի պեղենք  Շարթին  կենսագրութիւնը, ապա կը տեսնէնք, որ   նաւուն մէջ Շարթ հանդիպած է իր կնոջ: «Մամայիս հետ երջանիկ էր պապաս», տարիներ յետոյ պիտի ըսէր անոնց որդին` Րաֆֆին: Երգչուհի Մարի Կառվարենցի եւ գծագրող  Շարթի ընտանիքին մէջ մեծցած զաւակները չէին կրնար հեռու մնալ արուեստի աշխարհէն: Կրտսեր որդին  Ֆրանսայի եւ Եւրոպայի մէջ ճանչցուած բեմադրիչ եւ թատերագիրը (Րաֆֆի Շարթի հեղինակած «Կնոջս անունը Մորիս է» թատրերգութիւնը թարգմանուած եւ բեմադրուած է աշխարհի 44 երկիրներու մէջ, որոնց շարքին նաեւ` Լիբանան, Ժունիէ), շատ մօտ է հայութեան. ան կը խօսի հայերէն, ֆրանսահայերուն յատուկ շեշտադրութեամբ: Հայերէնն ու հայկականութիւնն իր մէջ եկած են ընտանիքէն, մանաւանդ` հօր կողմէ որդիներու մէջ սերմանած արժէքներէն, սակայն ինը տարի Մխիթարեան միաբանութեան մէջ ուսումն ալ առանձնակի նշանակութիւն ունեցած է Րաֆֆի Շարթին համար. «Հայերէնը իմ սրտիս լեզուն է», կ՛ըսէ ան:

Գծագրիչ, արտադրիչ, երաժիշտ եւ կարգ մը մասնագիտութիւններ եւ բազմաթիւ յաջողութիւններ ունի նաեւ Շարթի աւագ որդին` Փաթրիքը: Ան Շարլ Ազնաւուրի զուգերգերու (Էլթըն Ճոնի եւ Լորա Պաուզինի հետ)  ալպոմներու արտադրիչն է, կը բնակի Նիւ Եորք, սակայն եօթը տարի է Լոնտոնի մէջ, կրկին արուեստի մարզին մէջ, կը զբաղի երաժշտական,  գծանկարչական  եւ թատերական գործունէութեամբ: «Կը նկարեմ, բայց ոչ աւելի լաւ, քան` հայրս», համեստաբար կ՛ըսէ Փաթրիք Շարթ. «Մենք մեծցած ենք արուեստի միջավայրին  մէջ, մայրս երգչուհի էր, մօրեղբայրս Ժորժ Կառվարենցն էր, մեր ընտանիքի անմիջական բարեկամներէն էին Շարլ Ազնաւուր, հօրս բազմաթիւ արուեստագէտ ընկերները: Հայրս, տեսնելով, որ մենք արուեստի հակումներ ունինք, մեզի ըսաւ` արուեստագէտի ճամբան շատ դժուար է, բայց եթէ երջանիկ պիտի ըլլաք, քալեցէք այդ ճամբով: Ես ու եղբայրս ընտրեցինք այդ ճամբան եւ շատ երջանիկ ենք », ըսաւ Փաթրիք Շարթ:

Շարթի որդիները  յուզուած էին իրենց հօրը նուիրուած յիշատակի ցուցահանդէսի բացումին  օրը` Համազգայինի «Լիւսի Թիւթիւնճեան» ցուցասրահին մէջ.

«Հակառակ անոր որ հայրս բազմաթիւ ցուցահանդէսներ տուած է Լիբանանի մէջ, բայց ինք շատ կ’ուզէր նորէն վերադառնալ եւ նորէն ցուցահանդէս ունենալ Լիբանանի մէջ: Եւ մինչեւ իր անակնկալ մահը` ան տակաւին հաւատացած էր, որ օր մը իրականութիւն պիտի ըլլայ իր այս փափաքը:  Ան կ՛աշխատէր` կրկին վերադառնալու եւ հոս ցուցահանդէս ունենալու համար», այսպէս ըսաւ «Ազդակ»-ին` մեծանուն  նկարիչ Շարթի որդին` Փաթրիկ Շարթ:

Կրնանք ըսել, որ Համազգայինի ցուցասրահին մէջ  Շարթի գործող ցուցահանդէսով Շարթ վերադարձաւ իր ծննդավայր: Վերադարձաւ իր հսկայական կամուրջներով, ջրանցքներով, ծխամորճով եւ սիլինտր գլխարկներով տղաներու  եւ նուրբ ու զգայական դիմագծերով աղջիկներու դիմանկարներով, ծաղրածուներով, մեծ քաղաքի բնապատկերներով, մոխրագոյն եւ կրակագոյն տանիքներով, նաթիւրմորթերով, սիրոյ, կարօտի  եւ այլ գեղանկարներով, որոնք գունագեղ են,   խորհրդանիշներով լեցուն, վրձնուած` թէ՛ նրբահիւս, թէ՛ շեշտակի հարուածներով: Ճիշդ է` ցուցադրուած գծանկարները վաճառքի համար չեն եւ ցուցադրուելէն ետք իբրեւ մասունքներ պիտի վերադարձուին տէրերուն, սակայն շուտով նոյն ցուցասրահին մէջ հնարաւորութիւն կ՛ունենանք տեսնելու Շարթի ուրիշ հաւաքածոյ մը: Տակաւին չցուցադրուած:

Ծանօթ եւ անծանօթ Շարթը կը վերադառնայ… Ճիշդ է` իր ծննդավայր Լիբանանին մէջ ան գտած է իր արժանի տեղը, ինչպէս նաեւ Ֆրանսայի մէջ փառաբանուած է իբրեւ «Էքոլ տը Փարիի»   ակնառու դէմքերէն մէկը, սակայն իր այնքան սիրելի Հայաստանի մէջ գեղանկարիչը ճանչցուած չէ, եթէ չըսենք` ընդունուած չէ: Ահա թէ ինչո՛ւ իր այս ցուցահանդէսն ու հետագային կազմակերպուելիք միւս ցուցահանդէսները նպատակ պիտի ունենան Շարթը վերադարձնելու ոչ միայն իր ծննդավայր, այլ նաեւ` հայրենիք: Շարթը ամենազգայական թելերով կապուած  եղած է Հայաստանին, ատիկա մեզի հետ զրոյցի ընթացքին հաստատեց նաեւ Րաֆիի Շարթ` ըսելով, որ հայրը միշտ կը խօսէր հայրենիքի, անոր  հարստութիւններուն, մշակոյթին, պատմութեան մասին, եւ այցելելելով Հայաստան` վրձնած է հրաշալի բնապատկերներ,  այդ կարգին եւ` Էջմիածինի վանքը: «Լիբանան, Հայաստան եւ Ֆրանսա. ահա այն երեք երկիրները, որոնք մաս կազմած են իր էութեան` ամբողջացնելով Շարթը», ըսաւ Րաֆֆին: Շարթին հայրենասիրութիւնը փոխանցուած է նաեւ որդիներուն եւ Րաֆֆի Շարթ կ՛ըսէ. «Ես Ֆրանսա կ՛ապրիմ, կը ստեղծագործեմ, ինծի անուն տուած է Ֆրանսան, սակայն չեմ կրնար ըսել, թէ կը խենթենամ այդ երկրին համար: Ինծի համար հրաշալի են Հայաստանի լեռներն ու եկեղեցիները, որոնք տարբեր զգացումներ կը հաղորդեն ինծի: Ես չէի երեւակայեր, որ իմ  գործերս օր մը պիտի բեմադրեն Հայաստանի մէջ, բայց բեմադրեցին: Երբ ես Հայաստան գացի այդ առիթով, Գիւմրիի մէջ ներկայացումէն ետք բեմ հրաւիրեցին, որ խօսիմ, բայց նայելով մարդոց` իմ հայրենակիցներուս, որոնք  ցերեկը տեսած էի ոչ այնքան բարեկեցիկ վիճակի մէջ, իսկ երեկոյեան գեղեցիկ հագուած եկած էին թատրոն եւ կը խնդային, ես յուզուեցայ»:

Ոչ միայն հայրենասիրութիւն, այլ նաեւ մարդկային, համամարդկային արժէքներ փոխանցած է հայրը` որդիներուն. «Ան լաւագոյն հայրն էր, լաւագոյն մարդը: Բայց ես չեմ կրնար այդ մասին շատ խօսիլ, քանի որ ան իմ հայրս  էր, եւ դժուար է բացատրել, որ իմ հայրս լաւագոյն մարդն էր: Ան հաւատացեալ էր, բարի էր, ոչ մէկը  կը նեղացնէր իր կեանքին մէջ: Միայն սէր եւ երջանկութիւն կը զգար եւ իր զգացածը կը  տարածէր շուրջը: Զարմանալի էր մօրս հետ իր յարաբերութիւնը. ան ամբողջ կեանքը երջանիկ եղաւ իմ մօրս հետ, ես չեմ գիտեր այլ օրինակ մը, որ մարդ այդքան հպարտ զգայ իր կնոջ եւ զաւակներուն հետ, հաշտ ըլլայ իր անձին հանդէպ: Ատիկա իմ հայրս էր», յուզմունքով ըսաւ  Րաֆֆի Շարթ:

Համազգայինի ցուցասրահին մէջ ցուցադրուած ստեղծագործութիւնները թէ՛ ինք, թէ՛ եղբայրը կը տեսնէին առաջին անգամ. «Այս նկարները տարբեր ձեւով յուզեցին մեզ: Մենք տեսանք մեր հօրը երիտասարդութեան ժամանակ գծած գործերը, երբ մենք ծնած չէինք, ինք իր ծնողներէն ջարդի պատմութիւնները կը լսէր, դժուար էր կեանքը իրեն համար եւ անոր գոյները մութ էին քիչ մը: Երբ ան ծանօթացած է մօրս, փոխուած է իր կեանքը, սկսած է նկարներ վաճառել, իր գոյները աւելի պայծառ դարձած են: Շարթի կեանքին նկարչութիւնն է այս ցուցահանդէսը», ըսաւ Րաֆֆի Շարթ:

Արուեստաբան Մովսէս Հերկելեան Շարթը  բնորոշեց իբրեւ լոյսի նկարիչ. «Լոյսը մեր բազմաթիւ արուեստագէտներուն քով շեշտուած կը գտնենք: Թէ՛ Մինասի, թէ՛ Սարեանի, թէ՛ Այվազովսկիի, թէ՛ շատ մը ժամանակակիցներու քով: Մեր ժողովուրդը եղած է լուսապաշտ: Մեր քով լոյսը աւելի շատ մտքի լոյս կը նշանակէ,   քան` ֆիզիքական: Շարթի մօտ ալ կայ այդ գաղափարը: Հակառակ անոր որ իրեն շատեր գոյնի նկարիչ կը նկատեն, ես կը կարծեմ, որ ան աւելի լոյսի եւ ձեւի արուեստագէտ է, քան` գոյնի եւ գիծի: Շարթին արժէքը ա՛յս է, ա՛յս էր ան: Ան կը պատկանի յետեղեռնեան շրջանի այն սերունդին, որոնք բոյլ մըն էին, եւ զարմանալիօրէն` բոլորը տաղանդաւոր: Անոնք բոլորն ալ, անոնց մէջ եւ` Շարթը մեծ ազդեցութիւն ձգեցին լիբանանեան,  ինչպէս նաեւ միջինարեւելեան արուեստին վրայ», «Ազդակ»-ին յայտնեց Մովսէս Հերկելեան:

ԶԱՒԷՆ ԽՏԸՇԵԱՆ.- «Ոչ շատ մօտէն, բայց ճանչցած եմ Շարթը: Երբ Փարիզ ուսանելու գացի, առաջին անձը, որ տեսայ Լիբանանէն, Շարթն էր: Շարթը բացի գեղանկարիչ ըլլլալէն` ուրիշ բացառիկ յատկութիւն մը ունէր, որուն մասին կ՛ուզեմ խօսիլ. ատիկա իր իտէալիզմն էր` արուեստի, գեղանկարչութեան հանդէպ: Երբ ան գծագրութեան չէր սկսած, կամ` նոր սկսած էր, տեղ մը կ՛աշխատէր, կ՛ըսէր, թէ ամսական երկու հազար լիբանանեան կ՛առնէր, ինչ որ այն ժամանակ հսկայական գումար մըն էր, բայց ինք այնքան տարուած էր նկարչութեամբ, որ ամէն ինչ ձգեց եւ նետուեցաւ արուեստի աշխարհ: Եւ Փարիզ գնաց,   մտաւ այդ արկածախնդրութեան մէջ, պայքարեցաւ, զրկանքներով իր տեղը գտաւ: Ասիկա բացառիկ երեւոյթ մըն է, որ այսօր իր արուեստէն  աւելի կ՛ուզեմ ասիկա շեշտել եւ նոր սերունդին իբրեւ պատգամ ուղղել այս մէկը: Այսօր շատ քիչեր կը ձգեն բարձր ամսականն ու կը նետուին իրենց սիրած գործին ետեւէն, եթէ ատիկա արուեստ է, բայց Շարթին օրինակը կ՛ըսէ, որ եթէ ունիս տաղանդ, եթէ ունիս նուիրում եւ նպատակ, անպայման սիրած գործդ արդիւնք  կ՛ունենայ: Իր նկարներուն յղացքը շատ զօրաւոր է: Ես միայն մէկ նկատառում ունիմ, որ Շարթը աւելի լաւ է կենար իր այն մոխրագոյն գոյներուն մէջ, որոնք ըրած է զօրաւոր հարուածներով:  Ատիկա ինքն էր, իր ներաշխարհն էր, սակայն ան մտաւ գոյներու աշխարհը եւ տարբեր բան մը ըրաւ: Ես Շարթը կը զգամ աւելի վաղ շրջանի  իր գործերուն մէջ: Ամէն պարագայի ան ի՛նչ որ կ՛ընէր, համոզումով կ՛ընէր, ի՛նքն էր, այդպիսի՛ն էր Շարթ:

Երբ Լիբանան եկաւ, ըսաւ` յուշարձանը կ՛ուզեմ տեսնել: Ձմեռ էր եւ յուշարձանի այդ անցքերուն  մէջէն հովի սուլոց մը կը լսուէր` կարծես սրինգի ձայն ըլլար: Ան տարօրինակ ձեւով կեցաւ եւ ըսաւ` ասիկա երեւի մեր նահատակ հայրերուն մրմունջն է: Ես ըսի` կրնայ ըլալ. շատ յուզիչ եւ գեղեցիկ պահ էր:

ԿԻՒՎՏԷՐ.- 1949-ին  Փարիզ գացի եւ հանդիպեցայ Շարթին, որ արդէն քանի մի տարի առաջ արդէն հաստատուած էր հոն: Հակառակ անոր որ ան Պէյրութի մէջ լաւ ամսական ունէր, ձգած էր եւ Փարիզի մէջ զրկանքներով կ՛ապրէր, աղքատ էր, զինք դուրս դրած էին սենեակին վարձքը չվճարելու համար: Իրեն ըսի` եկուր իմ սենեակս, միասին ապրինք, եւ մենք որոշ ժամանակ, քանի մը ամիս միասին ապրեցանք: Աղքատ էինք, բայց`  երջանիկ: Ուրիշ տեսակ երջանկութիւն կար այդ աղքատութեան մէջ, քանի որ արուեստի մէջ էինք: Ան Փարիզը աւելի լաւ գիտէր, ինծի թանգարանները, նկարիչներու արուեստանոցները տարաւ, ծանօթացուց… Հետագային միշտ կու գար, ցուցահանդէսներ կու տար Լիբանան: Հպարտ եմ` իր գործերը կրկին տեսնելով:

ՄԻՍԱՔ ԹԵՐԶԵԱՆ.- Շարթ եղած է իմ հօրս շատ մտերիմ բարեկամը: Իմ մանկութեանս ատեն, երբ ան Պէյրութ կու գար, որ ցուցահանդէսներ կազմակերպէր, անոնք մեր տունը կը հանդիպէին,  եւ այդ հանդիպումներուն անշուշտ ներկայ կ՛ըլլայի նաեւ ես: Օր մը, երբ մենք հօրս տունը`   Էշրեֆիէ, միասին պատշգամն էինք, ըսաւ` նայէ  դիմացի տան պատին, լաւ նայէ` ի՛նչ է գոյնը պատին, ըսի` մոխրագոյն, հին պատ մըն էր, ներկերը թափած: Ըսաւ` ո՛չ, լաւ ուշադրութիւն ըրէ, մոխրագոյնի զանազան երանգներ կան, ըսաւ, վարդագոյն կայ, կարմիր ալ, նարնջագոյն ալ,  մանիշակագոյն ալ: Այն ատեն լաւ նայեցայ իրեն եւ ըսի` իրաւունք ունիս, այդ օրէն է, որ ես սկսայ ամենայն մանրամասնութեամբ ուշադրութիւն դարձնել գոյնին, եւ գունազգացողութիւնը ինծի համար դարձաւ շատ կարեւոր բան մը: Այդ մէկ նախադասութիւնը ինծի դպրոց եղած է:

ԱՐԱՐՄԱՆ ՊԱՀՈՒՆ

Արուեստագէտին բնորոշ տարօրինակ փափաք ունեցած է Շարթ` մահանալ իր նախասիրած պահուն` վրձնելու ընթացքին, արուեստանոցին մէջ: Այդպէս ալ պատահած է եւ ան, առաւօտեան սուրճը խմելէն ետք, արուեստանոց բարձրացած է` գործը շարունակելու, սակայն սրտի կաթուածը վրայ հասած է, եւ ան անշարժացած է իր անաւարտ կտաւներէն մէկուն մօտ: Այդպէս մահացած են ուրիշ այլ արուեստագէտներ ալ`  արարման պահուն… Բազմիցս կրկնուած խօսք է` արուեստագէտները չեն մեռնիր. անոնք կրկին անգամ կը վերածնին իրենց գործերու ընդմէջէն:

Պատրաստեց՝ ԱՆՈՒՇ ԹՐՈՒԱՆՑ

CATEGORIES