ՀՐԱՉ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆԻ ՄԱՀՈՒԱՆ ՏԱՍՆԱՄԵԱԿ

Պատմագիր, մտաւորական, կրթական մշակ եւ հանրային-հասարակական գործիչ Հրաչ Տասնապետեանի մահուան 10-ամեակին առիթով այս էջով կը ներկայացնենք իր մասին տրուած վկայութիւններ, ինչպէս նաեւ իր կարգ մը մտածումներէն հատուածներ: 32 տարի շարունակ Ճեմարանի տնօրէնութիւնը վարած, ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական կոմիտէի եւ ՀՅԴ Բիւրոյի իբրեւ անդամ նուիրական գործունէութիւն ծաւալած Հ. Տասնապետեան իր անջնջելի դրոշմը ձգած է լիբանանահայ, ինչպէս նաեւ ընդհանրապէս հայ իրականութեան մէջ:

Հ. Տասնապետեանի կորուստով Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը եւ հայ ժողովուրդը կորսնցուց բազմավաստակ ու ամբողջական հայ մը, որ իբրեւ ուսուցիչ, տնօրէն, մտաւորական, հրապարակագիր եւ ազգային-հասարակական գործիչ իր բացառիկ կարողութիւնները դրաւ ի սպաս Հայաստանի եւ հայութեան ծառայելու վեհ գործին եւ իր անունը միացուց դաշնակցական երախտաւորներու անմահ փաղանգին:

«Ա.»

ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐ` ՀՐԱՉ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆԷՆ

Դաշնակցականութիւնը, իր զանազան առաքինութիւններով, հաւաքական աւանդն է բոլորին, համապարփակ գումարը բոլորի՛ նկարագրային շեշտուած գիծերուն: Մթնոլորտ է ան, որ պիտի աշխատինք վառ պահել` իբրեւ ներշնչարան: Բարոյական իւրայատուկ դիմագծութիւն է ան, որուն աստիճանական իւրացման պիտի ձգտինք` հաղորդութեան եւ անխարդախ կիրարկումի ճամբով: Եւ արժանի ըլլալու համար լրիւ ու իրա՛ւ դաշնակցական մարդու դժուար կոչումին, Դաշնակցութեա՛ն համար, անոր հետապնդած նպատակներուն համար` որոնց հաւա՛տքը ունինք, ամէն օր քիչ մը աւելի`

ՊԻՏԻ ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆԱՆԱ՛ՆՔ:

***

Մենք գիտենք, որ ազգային անժամանցելի Դատ մը ունինք այսօր, որ առաջին հերթին կը կայանայ Թուրքիոյ կողմէ գրաւեալ մնացած հայապատկան հողերու ազատագրման մէջ: Եւ այդ` հայ յեղափոխութեան անմիջական առաջադրանքն է:

Հայ զանգուածներու յաւելեալ քաղաքականացումն ու յեղափոխականացումն են միայն, որ կրնան փրկել ու պիտի՛ փրկեն մեր այսօրը` ի խնդիր մեր ապագայի կերտման:

Եւ այսօրուան մեր գիտակից եւ եռեւեփող երիտասարդութիւնն է, որ, հաղորդ հայ յեղափոխութեան սրբազան աւանդներուն, դիտակ իր ազգային-հաւաքական իրաւունքներուն ու պահանջներուն, անպայմա՛ն պիտի ստեղծէ նոր օրերու մեր յեղափոխական դիւցազներգութիւնը` նոր ու գեղեցիկ արշալոյսներու կերտման ի խնդիր:

Հայ երիտասարդութիւնը, որ ա՛լ կը պոռթկայ անարդարօրէն ծանրացող Պատմութեան անէծքին դէմ, որ իր ազատ ու անկախ բնավայրը կը պահանջէ, որ իր սեփական ու անկաշկանդ արտայայտութիւնը կ՛ուզէ նուիրաբերել մարդկութեան` զայն ծծելով հայրենի հողի կենսատու աւիշէն, որ անպայմա՛ն կ՛ուզէ ապրիլ ամբողջական Հայաստանին համար, բայց որ այսօր, թերեւս աւելի  քան երբեք, պատրաստ է մեռնելո՛ւ, որպէսզի ամբողջական Հայաստանը ըլլայ ու ապրի՛:

***

Ու դուք, այսօրուան սիրելի պատանիներ եւ երիտասարդներ, սիրելի հայ աշակերտներ եւ ուսանողներ, դուք ալ ձեր կարգին, որպէսզի արժանաւոր ջահակիրները դառնաք ձեր պապերու մշակութային ու քաղաքակրթական աւանդներուն, երկիւղածութեամբ գուրգուրացէք հայ լեզուին ու գիրին, հայեցի նկարագիրին, հայ մտքի ու հոգիի ստեղծագործութիւններուն եւ ընդհանրապէս` հայկական արժէքներուն վրայ: Յիշեցէ՛ք միշտ, թէ զաւակներն էք ժողովուրդի մը, որ իր սեփական այբուբենով գրուած, իբրեւ առաջին նախադասութիւն, մագաղաթին վրայ արձանագրեց, իբրեւ ազգային նկարագրի պատգամ գալիք բոլոր հայ սերունդներուն. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»: Ուսանեցէք եւ սորվեցէք, դարձէք ճարտար ու գիտուն, մեսրոպեան պատգամին հաւատարիմ` ճանչցէք դուք ալ իմաստութիւնն ու խրատը, եւ գիտցէք լսել հանճարին խօսքը: Ուսանեցէք ու սորվեցէք, ձեր մտաւորական եւ գիտական ամբողջ պաշարը օր մը ի սպաս դնելու համար ձեր ժողովուրդին: Հպարտ եղէք ձեր հայրենիքով ու ձեր ժողովուրդով, որդիական անխարդախ սիրով կապուած մնացէք անոնց, ու ֆիզիքապէս, բայց մանաւանդ հոգեպէս, մի հեռանաք Հայաստանէն: Ծառայեցէք ձեր ժողովուրդին ու հայրենիքին, ծառայեցէք խանդով, ծառայեցէք նուիրումով,- անոնք պէտք ունին ձեր բոլորին ուժերուն: Պաշտպանեցէք անոնց նուիրական իրաւունքները, եւ ձեր անսակարկ նպաստը բերէք բարենպաստ լուծման համար հայութեան դատին, որ արդար է ու սրբազան: Միշտ բարձր բռնեցէք ձեր ժողովուրդին արժանապատուութիւնը եւ, առանց օտարը արհամարհելու, ստորագնահատելու, ճանչցէք, սիրեցէք, պահպանեցէք ու ձեզմէ ետք գալիք սերունդներուն անաղարտ հարազատութեամբ փոխանցեցէք հայրենական արժէքներն ու արժանիքները,- հայ լեզուն, հայ գրականութիւնը, հայ գեղարուեստը, հայ մշակոյթը եւ հայեցի նկարագիրը: Հայ մնացէք եւ հայ պահեցէք, սիրելի տղաք, սիրելի աղջիկներ, հայ մեծցէք եւ հայ մեծցուցէք: Այսօր, աւելի քան երբեք, ազգովին պէտք ունինք ամբողջական հայութեան ամբողջական ապրումին: Հայ ապրեցէք դուք, որպէսզի ձեր մտքին ու հոգիին հետ, ստեղծագործ ձեր ճիգով, մշակութային ու գիտական ձեր նուաճումներով ամէն օր քիչ մը աւելի ճոխանայ, քիչ մը աւելի հարստանայ, քիչ մը աւելի զօրանայ ու երիտասարդանայ, անմահանայ ու յաւերժ ապրի յաւերժական Հայաստանը:

ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՀՐԱՉ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆԻ ՄԱՍԻՆ

Չափաւորութիւն, հաւասարակշռութիւն, ծանրախոհութիւն եւ գիտական առարկայականութիւն կը կազմէին խառնուածքի ու նկարագրի գլխաւոր յատկանիշները մեր աւագ ընկերոջ: «Աւագ ընկեր» ըսի, ո՛չ տարիքային առումով անշուշտ, այլ բառին էական իմաստով, այլ որովհետեւ վերեւ յիշուած չափանիշները Հրաչ Տասնապետեան ունէր իր երիտասարդ տարիքէն եւ այդ իմաստով իր տարեկիցներուն համար ան աւա՛գ էր` իր խոհուն մտքերով եւ կշռադատուած տեսակէտներով, զորս կը պարզաբանէր ամենայն հանդարտութեամբ եւ իրատեսութեամբ: Ամենաբուռն վէճերու եւ անհաշտ համարուած տեսակէտներու բախման ընթացքին բոլորս կ՛ունենայինք այն վստահութիւնը, որ ընկ. Հրաչ կը գտնէ անպայման ամէնուն կողմէ ընդունելի ելք մը, որ վերջ պիտի դնէր ծայր առած բանավէճին: Եւ իրօք, Հրաչ գտած կ՛ըլլար ու թուղթի վրայ արձանագրած` արտայայտուած բոլոր մտքերը համադրող հրաշք բանաձեւը, իր խօսքերով` «ոսկի միջինը», որ յաճախ առանց ստորակէտի մը փոփոխութեան կ՛որդեգրուէր միաձայնութեամբ:

Կուսակցական թէ հասարակական իր կեանքին մէջ Հրաչ Տասնապետեան աչքի կը զարնէր իր անաչառութեամբ` անխտիր բոլոր ընկերներու նկատմամբ, եւ այդ պատճառով ալ յարգելի անձնաւորութիւն էր բոլորին համար: Անաչառ այս վերաբերումը կը բխէր իր բարի նկարագրէն եւ այն գուրգուրանքէն, զոր ան ունէր բոլոր մարդոց նկատմամբ, իր աշակերտներէն սկսեալ մինչեւ պաշտօնակիցները, գաղափարակից ընկերները եւ գաղափարական տարբեր հոսանքներու պատկանող անհատները: Ահա թէ ինչու ան հաւասար գնահատանքի ու փոխադարձ յարգանքի կ՛արժանանար բոլոր շրջանակներէն ներս:

Ե. ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ

***

Մեր պատանեկան թարմ մտքին մէջ Հրաչ Տասնապետեանը կը վերածուէր օրինակի մը, որուն հետեւողութեամբ շարժիլը, մտածելը, ապրիլը կը դառնար ապագայ կեանքի ծրագիր: Կրթական մշակի կատարեալ յաջողութիւն, իբրեւ ուսուցիչ` ան եղաւ Ուսուցիչ. առանց գլխագիրին յաւակնութիւնն իսկ ունենալու, բացարձակապէս բնական ճիգերով, առանց գիրք հոտող բռնազբօսիկ միջոցներու դիմելու:

Այսպէս էր մեր ուսուցիչը: Գիտութիւնը սիրեցինք ի՛ր շնորհիւ. հայութի՛ւնն ալ: Յարգանք պարտադրող երէց, բայց միաժամանակ մտերիմ բարեկամ ու ընկեր` առանց, անշուշտ, ուսուցիչ-աշակերտ հեռաւորութիւնը որոշ սահմանէ մը ասդին փոքրացնելու. Պարթենոնի կատարելիութիւնը` դիմացի բլուրէն դիտուած եւ առանց խոշորացոյցի, որպէսզի չերեւին կենսոլորտային ապականող թթուներու աւերիչ ազդեցութիւնները սպիտակ ու ողորկ մարմարին վրայ. փիքսէլներու յարմարագոյն խտութեամբ, որպէսզի յայտնի չըլլան անխուսափելի մարդկային անկատարութիւնները աշակերտի մտային պաստառին դանդաղօրէն կազմուող պայծառ պատկերին վրայ: Գեր-Եսը` անհամեմատ աւելի ուժեղ, քան Ես-ն ու Իտը, բայց հաշտ անոնց հետ եւս: Ազդու մանկավարժութիւն` առանց մանկավարժական դասագիրքի ու վկայականի. բնածին:

Ափսո՜ս կորուստին: Ափսոս նաեւ, որ ճեմարանական մեր սերունդէն կարճ ատեն ետք դպրոցական-վարչական եւ ազգային-հասարակական այլ պարտականութիւնները կլանեցին իր ժամանակին առիւծի բաժինը: Ատիկա պատճառ եղաւ, որ ուսուցիչի իր առաքելութիւնը որոշ չափով տուժէ: Դասարա՛նն էր իր մարդակերտման աշխատանքի միջավայրը, աշակերտին հետ անմիջական ու տեւական հաղորդակցութեան հնոցը:

Համոզուած եմ, որ ինծի պէս իմ դասընկերներս ալ իրենք զիրենք կը նկատեն Ճեմարանի բախտաւոր սերունդներէն մէկը. ատիկա կը պարտինք Հրաչ Տասնապետեանին` կարեւոր համեմատութեամբ մը:

ՄԿՐՏԻՉ ՄԿՐՏԻՉԵԱՆ

***

Ժամանակը եւ միջավայրն իրենք են սահմանում այնպիսի Մեծի տիրական եւ մնայուն ներկայութեան անհրաժեշտութիւնը` ինչպիսին Հրաչ Տասնապետեանն է:

Նրա կեանքի էջերում խտացուած էր Սփիւռքի ամբողջական իրողութիւնը:

Մարդկային առինքնող յատկանիշներով օժտուած Տասնապետեանը պատկառելի գործօն էր ազգային ու բարոյական դաստիարակութեան, հայեցի տոկուն նկարագրի կերտման եւ այն հարազատ ու անաղարտ պահելու նուիրական գործում:

Իբրեւ ՀՅԴ առաքելութեանը զինուորագրուած եւ կազմակերպութեան հնոցում աճած պատասխանատու ղեկավար` միշտ պարտաւորուած էր զգում ապագան իմաստնօրէն կանխատեսելու եւ գալիքը նախատեսելու հարցում:

Առանձին հմայք ունէր կրթական գործիչ Տասնապետեանը: Սփիւռքի պայմաններում կենսական դեր ու պարտականութիւն ունեցող հաստատութիւնը` «Նշան Փալանճեան» Ճեմարանը նրա ղեկավարութեամբ դարձաւ հայակերտումի ա՛յն օճախը, որի սաները աշխարհի բոլոր կողմերում ազգային-կրթական գործի պատուաւոր ծանրութիւնն են կրում:

Քաղաքական մտքի խորութեամբ աչքի ընկնող պատմագիտական երկերով գիտնական Հրաչ Տասնապետեանի կողմից հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի էութեան վերհանումը լուրջ աւանդ է մեր ժողովրդի պատմական ընթացքի քաղաքական հիմնաւորման հարցում:

Նա տեսաւ իր սերնդի համար երազ համարուող Հայաստանի ազատութիւնն ու անկախութիւնը: Խոհուն քաղաքական գործչի միտքը պարուրուած էր հայրենիքում խաղաղ ու առողջ մթնոլորտի ապահովմամբ, Հայաստանի առաւել ամրացման, Արցախի ազատագրական պայքարի հզօրացման, հայրենիքի եւ սփիւռքի միջեւ առողջ գործակցութեան ուղի հիմնելու մտահոգութեամբ:

Սփիւռքը կազմակերպօրէն ամուր ու ազգայնօրէն առողջ պահելու, խորապէս ինքնագիտակից ու արթուն տեսնելու, Հայաստանին ու Արցախին հնարաւոր բոլոր միջոցներով առաւելագոյն օժանդակութիւն ցուցաբերելու հրամակայանը, որին ամբողջութեամբ նուիրաբերեց իր կեանքը Հրաչ Տասնապետեանը, այսօր էլ մնում է հայկական կեանքի առաջընթացն ապահովող կարեւոր գործօն, իսկ Տասնապետեանի կեանքը` այդ գործին նուիրաբերման ուսանելի օրինակ:

ԼԵՒՈՆ ՄԿՐՏՉԵԱՆ

***

Վաստակը անպարփակ, գործը ծաւալուն, ներկայութիւնը պատկառազդու. տարբեր ասպարէզներու մէջ` կուսակցական, հասարակական, մտաւորական ու պատմագիտական կալուածներէ ներս ուշագրաւ իրագործումներ կատարած Հրաչ Տասնապետեանին համար Ճեմարանը, իր իսկ վկայութեամբ, վայելեց առաջնահերթութիւն, ու ան ոչինչ խնայեց Շանթէն, Աղբալեանէն ու Վրացեանէն իր ժառանգած աւանդը պահպանելու ու աւելի ծաւալելու համար:

Պատգամի մը համար մեզի` յետնորդներուս, դիմենք կրկին իրեն: Ճեմարանի 1999-2000 տարեշրջանի աւարտական հանդէսին իր վերջին հուսկ-բանքը տնօրէնը կ՛աւարտէր հետեւեալ կտակով.

«Կրկնելու գնով կ՛ըսեմ` կապուածութիւն Ճեմարանին, անոր բարոյական մթնոլորտին եւ գաղափարական լինելութեան. ահա ինչ որ առաջին հերթին կ՛ակնկալուի ոեւէ շրջանաւարտէ:

«Մնացեալը ինքնաբերաբար կու գայ. կապուածութիւն հայոց հայրենիքին, ընդհանրական հայութեան իրաւունքներուն եւ արդար պահանջներուն, դրական մասնակցութիւն գաղութներու ազգային հասարակական եւ մշակութային առօրեային, պաշտպանութիւն եւ գալիք սերունդներուն փոխանցում հայոց լեզուին եւ արժէքներուն. բաներ, որոնք ուղղակիօրէն կը բխին Համազգայինի եւ Ճեմարանի գաղափարական առողջ մթնոլորտէն»:

Կտակ ու պատգամ` փոխանցուած Ճեմարանի ուսուցչական կազմին, պաշտօնէութեան, շրջանաւարտներու, ճեմարանական ողջ ընտանիքին, որոնց անունով առանձնաշնորհումը ունիմ խոնարհելու Ճեմարանի անզուգական տնօրէնի յիշատակին առջեւ:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ

***

Խօսելով ընկեր Հրաչին գործին մասին, անպայման պէտք է անդրադառնալ Մզհէրի Մելանքթոն եւ Հայկ Արսլանեան Ճեմարանի կառուցման աշխատանքները սկսելուն եւ այսօրուան հանգրուանին հասցնելուն իր բերած անգնահատելի նպաստին: Արդարօրէն պէտք է նշել, թէ իր պնդումներն ու մղիչ դերակատարութիւնը, ինչպէս նաեւ այդ ծրագիրի իրագործման համար անհրաժեշտ նուիրահաւաքին իր ներդրած ջանքերը հնարաւոր դարձուցին այդ խիստ կենսական գործին իրականացումը: Ինք պիտի ըսէր, իր բառերով. «Ու լծուեցանք գործի, գործին անհրաժեշտութեան (որ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ Ճեմարանի առաքելութեան անմիջական շարունակումը) ամուր համոզումով, հաւատքով եւ վճռականութեամբ»:

Կարելի չէ մոռնալ անոր հեղինակաւոր ներդրումը Համազգայինի Մարսէյի Ճեմարանի հիմնադրութեան եւ հետագայ ծաւալման ու զարգացման գործընթացին մէջ: 1974-ին հիմը կը դրուէր Համազգայինի Հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկին: Ընկեր Հրաչի կը վստահուէր այս հիմնարկին տնօրէնութիւնը նաեւ:

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԹԱՍԼԱՔԵԱՆ

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES