ԱՒԻԿ ԻՍԱՀԱԿԵԱՆ ԵՒ ԻՐ «ԲԱՐԵ՛Ւ, ՎԱՐՊԵՏ» ՀԱՏՈՐԸ

Աւետիք Իսահակեան Լայփցիկի համալսարան ուսանող, 1895

Գրականագէտ, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր, դասախօս եւ մշակութային գործիչ Աւիկ Իսահակեանի «Բարե՛ւ, Վարպետ» անուն հաստափոր հատորը (838 էջ) կը հանդիսանայ շուրջ 40-ամեայ հետեւողական պրպտումներու, գրականագիտական ուսումնասիրութիւններու եւ յօդուածներու ամբողջական ժողովածուն: «Իսահակեանը ստեղծագործութեան ծիրում», «Իսահակեանը կեանքի պատմութեան ծիրում» եւ «Իսահակեանը ժամանակի ծիրում» եռամաս բաժիններէ բաղկացած այս խիստ շահեկան երկը, որուն Ա. գլուխը կը գրաւէ հատորին առիւծի բաժինը (499 էջ), կազմուած է վերջին չորս տասնամեակներուն մամուլի էջերուն, զանազան մենագրութիւններու եւ գիտական ժողովածուներու մէջ լոյս տեսած ուսումնասիրութիւններէ եւ յօդուածներէ, ինչպէս նաեւ` շարք մը անտիպ գրութիւններէ: Շահեկան եւ ամենայն բծախնդրութեամբ պատրաստուած նիւթեր` որոնց մեծամասնութիւնը որոշ վերամշակման ու խմբագրական վերանայման ենթարկուած է` ներկայ համահաւաք հատորին աւելի յստակ, առաւել ճշգրիտ եւ գիտական անթերի բովանդակութիւն ու նկարագիր տալու նախանձախնդրութենէն առաջնորդուած: Ահա թէ ինչու պէտք է աւելցնել, առաջին հերթին, որ Աւիկ Իսահակեանի երկար տարիներու տքնաջան ու բարեխիղճ աշխատանքին պսակումը հանդիսացող այս հանրագիտարանային ժողովածուն կը ներկայացնէ ամբողջական պատկերը մեծանուն հայուն ու բանաստեղծին` Աւետիք Իսահակեանի գրականութեան իրերայաջորդ հանգրուաններուն, կեանքի տաք ու պաղ շրջաններուն, փայփայած ծրագիրներուն եւ «անկատար տենչեր»ուն, ինչպէս նաեւ` իր ժամանակը յատկանշող երեւոյթներուն, հիմնահարցերուն եւ դիմագրաւած դժուարութիւններուն:

 

«Բարե՛ւ, Վարպետ» հատորը կը բացուի «Բարուց եւ չարուց անդին» խորագիրը կրող սրտայոյզ նախաբանով, որ կը սկսի հեղինակին մանկութեան քաղցր օրերը վերակենդանացնող յուզիչ յիշատակներով, որոնց առանցքը Պլեխանովի թիւ 32 փողոցի վրայ գերման գերի զինուորներու ձեռամբ կառուցուած Աւետիք Իսահակեանի այգիով շրջապատուած մենատունն է եւ նոյնինքն վաստակաշատ քերթողին ձեռագիրներուն տարօրէն սրտագրաւ պատմութիւնը: Եւ որովհետեւ ձեռագիրները կարելի չէ այրել, կարելի չէ նման ոճիր գործել եւ անոնք ունին իւրայատուկ «ե՛ւ ձայն, ե՛ւ բոյր, ե՛ւ ջերմութիւն», իր տատիկին` Սոֆիա Իսահակեանի «Աւիկ ջան, աթոռն առ, նստիր կողքիս, դու էլ տես Աւետիքի ձեռագրերը, փորձիր կարդալ, եթէ դու չէ, հապա ո՞վ պիտի զբաղուի Աւետիքի թղթերով» հրաւէրին ականջալուր` կեանք մը ամբողջ իր վաստակաշատ մեծ հօր գործերուն եւ հարուստ կեանքին ուսումնասիրութեան նուիրած արժանաւոր թոռը, մասունք ձեռագիրներու կէսդարեան ընթերցումներէ ետք, երբ կ՛որոշէ անգամ մը եւս խիզախել ու «հայեացք գցել բարուց եւ չարուց անդին», յանկարծ… «այդ իմաստուն ձեռագրերի միջից կրկին երեւաց մեծ հօրս նուիրական կերպարը, եւ ես յանգեցի ասել. «Բարե՛ւ, Վարպետ»:

Պարզ խօսքով` անգամ մը եւս ապրիլ դրուագ առ դրուագ ամբողջացող ե՛ւ վերյուշերու կախարդական աշխարհը, ե՛ւ Վարպետին սրտի, մտքի եւ երեւակայութեան քաղցրայոյզ թրթիռներով, շունչով ու ներաշխարհին լոյսերով անմահացած ձեռագիրներուն ոգեշնչող ոլորտներուն հմայքը, որպէսզի ազնուարիւն հայուն ու նուիրեալ գրագէտին «նուիրական կերպարը» դառնայ ա՛լ աւելի պայծառ ու ամբողջական, հմայիչ ու լուսաճառագ: Վերջապէս, ինչպէս Աւիկ Իսահակեան պիտի գրէր 1985-ին թուղթին յանձնուած եւ հատորին առաջին գրութիւնը հանդիսացող «Աւետիք Իսահակեան. բանաստեղծի ճակատագիրը» ուսումնասիրութեան առաջին իսկ նախադասութեամբ` «Մեծ բանաստեղծների ծնունդը նման է աստղերի ծնունդին»: Աստղեր` որոնք քանի մը դարը անգամ մը կը ճեղքեն լռութեան խաւարը եւ նոր լոյսերով կը պսակադրեն թէ՛ իրենց ծնունդ տուած ժողովուրդին կեանքն ու գրականութիւնը, եւ թէ համայն մարդկութեան հոգեմտաւոր ներդաշնակութեան տիեզերական գանձարանը: Վասնզի, անմահանուն բանաստեղծին իսկ խոստովանութեամբ`

«Տիեզերքի պերճ հիւսուածքն եմ,
Իմ մէջ երկինք է երգում.
Բռնկում է սիրոյ հրդեհն,
Վշտի հեղեղն աղմկում…»:

Ըսինք` իր հանրագիտարանային արժէքով կը յայտկանշուի արիւնով, խոր երկիւղածութեամբ եւ պատասխանատուութեան բարձր գիտակցութեամբ երկնուած Աւիկ Իսահակեանի «Բարե՛ւ, Վարպետ» թանկարժէք հատորը: Գիրք մը` որ պայծառ լոյսեր կը սփռէ ո՛չ միայն Աւետիք Իսահակեանի ծով գրականութեան ու գրական առնչութիւններուն, այլեւ` կեանքի ալեխռով հանգրուաններուն, մեծ սէրերուն եւ պաշտած սրբութիւններուն վրայ:

Աւելի՛ն. կարդալով հատորին 38 գրութիւնները` Աւետիք Իսահակեան գաղափարապաշտ հայն ու նոյնքան լիիրաւ գրագէտը, իր աչքի լոյսին պէս ընտանիքի մէն մի անդամին ու բարեկամներուն վրայ գուրգուրացող հարազա՛տ հարազատը եւ ոչ նուազ յարգելի յանձնառու մտաւորականն ու պատուախնդիր գրական-հասարակական գործիչը վեր կը խոյանան մեր մտապատկերէն` իբրեւ միաձոյլ ու անբաժանելի միութիւն, որուն շնորհիւ, ընթերցողներու սրտերուն մէջ, յաղթահասակ կը կանգնի Աւ. Իսահակեանի ամրակուռ պատուանդանը` որպէս քաջասիրտ, անձնամոռ, հպարտ, սիրելի եւ նուիրեալ եզակի անհատականութիւն` «որը տեսել էր հայ գրողներին` Թումանեանից մինչեւ Շիրազ, հայ կաթողիկոսներին` Խրիմեան Հայրիկից մինչեւ Վազգէն Առաջին, հայ զօրավարներին` Դրոյից մինչեւ Յովհաննէս Բաղրամեան եւ հայ քաղաքական գործիչներին` Սիմոն Զաւարեանից մինչեւ Սուրէն Թովմասեան»:

Կարճ խօսքով` տեսած ու ապրած էր անոնց մտերմութեան մէջ` իբրեւ իր կոչումին ու ծառայական առաքելութեան էապէս գիտակից գլխագիր հայ մարդ ու բոլորանուէր գրական-հասարական գործիչ, որպէս քաղցրարիւն ու անդաւաճան բարեկամ եւ նոյնքան ազնուասիրտ ու արժանապատիւ բանաստեղծ, որ «հեռու էր քաղաքականութիւնից, սակայն չէր սիրում թուրքերին ու բոլշեւիկներին, առաջիններին` որ վառեցին իր հայրական տունը Շուշիում, եւ երկրորդներին` որ այդ տունը տուեցին թուրքերին»:

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES