«Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն . Հայ Կեանքը Գամիշլիի Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Գամիշլիի համայնապատկերը

Մեծ եղեռնէն ետք, սասունցի, պշերէկցի, տարօնցի, տիգրանակերտցի, սեւերէկցի, մարտինցի, սղերդցի, ուրֆացի եւ հարաւային Հայաստանի տարբեր գաւառներէ վերապրած հայեր, ինչպէս նաեւ Թուրքիայէն բռնագաղթուած ասորիներ եւ քիւրտեր կեդրոնացան հիւսիսային Սուրիոյ մէջ: Անոնք 1926-ին, Թուրքիոյ սահմանին վրայ, Ճաղճաղ գետի ափերուն, թրքական կողմը մնացած Մծբին (Նուսէյպին) պատմական քաղաքին դիմացը, եղէգնուտներով շրջապատուած եւ քանի մը խրճիթներով բաղկացած ասորական Պէթ Զալին գիւղի դաշտերուն մէջ, նոյն ժամանակ կառուցուող երկաթուղային կայանին մօտ քաղաքի մը կառուցման ձեռնարկեցին եւ զայն կոչեցին Գամիշլի (եղէգնուտ. քրտերէն եւ ասորերէն` Գամիշլօ. ասորիներ քաղաքը հին գիւղին անունով կը կոչեն նաեւ Պէթ Զալին):

Գաղթական հայերուն, ասորիներուն եւ քիւրտերուն կողքին, հոն բնակութիւն հաստատեցին նաեւ արաբներ, հրեաներ եւ չերքէզներ: Շրջակայ դաշտերուն մէջ թափառող վրանաբնակ արաբական եւ քրտական աշիրէթներէն հատուածներ եւս կեդրոնացան քաղաքին մէջ:

Գամիշլի քանի մը տարուան ընթացքին բարեկարգ քաղաք եւ առեւտրական կեդրոն դարձաւ, ուր զարգացան արհեստները:

Գամիշլի կը գտնուի երկրագործական գօտիի մէջ. կը մշակեն գլխաւորաբար ցորեն եւ բամպակ. դաշտերը կ՛ոռոգուին Ճաղճաղի ջուրերուն շնորհիւ:

*
*    *

Գամիշլիի հայութեան մէկ կարեւոր մասը քրտախօս էր, մէկ մասը` հայախօս, ոմանք, յատկապէս սասունցիները պահած էին իրենց բարբառը. կային նաեւ թրքախօս ընտանիքներ: Մեծ եղեռնին յաջորդող տարիներուն Թուրքիայէն հայերու գաղթը կը շարունակուէր, եւ այդ գաղթականներէն ոմանք Գամիշլիի մէջ բնակութիւն հաստատեցին: Նաեւ` գաղթականութեան տարիներուն անապատներուն մէջ մնացած կարգ մը հայեր, որոնք ոչ հայերէն եւ ոչ ալ իրենց հայկական անունը գիտէին, բայց գիտէին որ իրենք հայ են, Գամիշլիի մէջ բնակութիւն հաստատեցին:

Հայերը քաղաքի տարբեր թաղերուն մէջ ցրուեցան, ոմանք ալ շրջակայ գիւղերուն մէջ բնակութիւն հաստատեցին: Կարգ մը թաղեր աւելի քրիստոնեայ դիմագիծ ստացան, ուր հայերու կողքին կեդրոնացան նաեւ ասորիները: Նշենք, որ Գամիշլիի ասորիներուն մէկ մասը ուղղափառ սուրիանիներ են, մասամբ կաթոլիկ սուրիանիներ, մէկ մասն ալ նեստորական աշուրիներ կամ ասորեստանցիներ եւ կաթոլիկ քաղդէացիներ (քիլտանիներ): Հայերը ընդհանրապէս արհեստաւորներ եւ հողագործներ էին. սասունցիներուն մէջ կային հացագործներ եւ ջաղացպաններ:

Գամիշլիի հայերը սկզբնական տարիներուն եկեղեցի եւ դպրոց չունէին: Հետագային կառուցուեցաւ Սուրբ Յակոբ եկեղեցին եւ բացուեցաւ Ազգային Եփրեմեան վարժարանը: Հակառակ այն իրողութեան որ շատեր հայերէն չէին գիտեր եւ անուս ու անգրագէտ էին, բայց ազգային եւ քրիստոնէական զգացումը զօրաւոր էր: Կային ֆետայիներու սերունդ նկատուող ընտանիքներ, մանաւանդ` սասունցիներուն մէջ, հպարտ` իրենց պապերուն հերոսական անցեալով եւ սխրագործութիւններով, որոնց մէջ յեղափոխական ոգին միշտ վառ մնացած էր: Անոնք իրենց նահապետական վարքն  ու բարքը անաղարտ պահած էին: Շատեր պահած էին նաեւ իրենց գաւառական տարազը: Բնակարանները կահաւորուած էին աւանդական ձեւով եւ գորգերով ծածկուած էին: Բերքահաւաքէն ետք ցորենը կը խաշէին, ձաւարի կը վերածէին, կը մաքրէին, կը մաղէին եւ իրենց տարեկան պաշարը կը պատրաստէին: Ալիւրը ջաղացքներուն մէջ կ՛աղային:

 *
*    *

«Ազդակ»-ի 17 մայիս 1934-ի թիւով եւ «Հայ կեանքը Գամըշլիի մէջ» խորագիրով թղթակցութիւնը կը ներկայացնէ քանի մը տարուան կեանք ունեցող քաղաքին կեանքը.

«Պրն. X, բանանք ձեզ հետ Փոքր Ասիոյ քարտէսը: Ահաւասիկ Հալէպ. վերելք մը դէպի հիւսիս երկաթուղի գծով` Միւսլիմիէ: Այժմ դառնանք դէպի արեւելք եւ զուգահեռ ընթանանք երկաթուղագծին: Հասանք Ճարապլուս, որու մասին, ասկից առաջ գրուած ու խօսուած է: Հետեւինք առանց ուղղութիւննիս կորսնցնելու: Ահա Արաբ-Փունար, որ այս տարի նշանաւոր է իր կրթական «վերելք»-ով: Քալենք, հոս է Թէլ Ապիաթը, ունի դպրոց մը 40-45 աշակերտներով ու մէկ ուսուցիչով: Անցնինք. հոս` Ռաս Էլ Այնը, 75-80 աշակերտ եւ երկու ուսուցիչով դպրոց մը ունի: Անշեղ եւ աճապարենք:

Հոս կենանք այլեւս: Գիծին հիւսիսը Նիսիպինն է (Մծբին): Տես այստեղէն կ՛երեւայ Ս. Մծբնայ Հայրապետի վանքը: Իսկ սուրիական հողին վրայ, այդ բլուրը որ մարդիկ կը պեղեն եւ քարեր կը հանեն, այդ բուն Մծբինն է որ երկրաշարժը ծածկեց զայն օր մը թաղելով ազգի մը մէկ որոշ շրջանի քաղաքակրթութիւնը:

Նայի՛ր այս ընդարձակ հարթութիւններուն, ուր փռուած է քաղաք մը: Ահա հոս ուզեցի առաջնորդել քեզ, այս տասնամեայ քաղաքն է որ Գամըշլու կը կոչուի այժմ: Երեւակայեցէք որ 8-10 տարի առաջ այս քաղաքին տեղը դաշտագետին մըն էր, ուր կ՛ապրէին մի քանի վրանաբնակ քիւրտ եւ արաբ աշիրէթներ եւ կը նշմարուէին մի քանի ցածլիկ խրճիթներ. ուրիշ ոչինչ է:

Այժմ մօտենանք քաղաքին: Կը լսե՞ս այս ջրի ձայնը: Փոքրիկ գետակ մըն է որ կը կոչուի Ճաղ-ճաղ եւ երկուքի կը բաժնէ Գամըշլուն: Նախ քան կամուրջէն անցնիլը, նայէ դէպի արեւելք 200 մեթրի վրայ, քով-քովի երկու քարաշէն շէնքեր կը բարձրանան. մէկը քարիւղի շտեմարանն է եւ միւսը, որ աւելի փոքր է` սպանդանոցը: Քաղաքապետութիւնը այս տարի աւարտեց շինութիւնը:

Անցնինք կամուրջէն եւ մտնենք քաղաքին մէջ: Քալենք փողոցի մայթին վրայէն: Որուն երկայնքը 20-ական մեթր հեռաւորութեան վրայ կան սիւներ որոնց վրայ հաստատուած են ելեկտրական լապտերներ, գիշերը քաղաքը լուսաւորելու:

Գիտեմ, յարգելի պրն. X, ուշադրութիւնդ գրաւեց այս հսկայ շէնքը: Սա ամենամեծ հիւրանոցն է, որուն ներքեւ կան Օթոյի կայանը, սափրիչի խանութներ, մանրավաճառանոցներ: Բարձրանանք հիւրանոց:

Սպասարկութիւնը եւ կահերը կարգին են: Կայ եւ բաղնիք եւ կու տան ճաշ: Կը տեսնես արդէն, ոմանք նարտի կը խաղան, ուրիշներ ալքոլական ըմպելիներով բեռնաւորուած սեղանը շրջապատած իրարու կենաց կը կոնծեն: Այր մարդոց կը մասնակցին նաեւ կանայք` թխադէմ եւ յօնքերնին ածուխով սեւցուցած կարծես: Իրենց բերաններէն ալ սիկառի ծուխը կը բարձրանայ քուլա, քուլա, բուխերիկի նման եւ իրենց գռեհիկ շարժուձեւով հաճոյք կը պատճառեն ներկաներուն:

Պրն. X, շուտ հեռանանք այս վայրէն, որ մեր տեղը չէ: Նայէ սա լայն փողոցներուն, որոնց մէջէն բեռնատար ինքնաշարժները ազատօրէն կը շրջին եւ աջ ու ձախ հիւսներ, լումայափոխներ, մանրավաճառներ իրենց առօրեայ զբաղումներու վրայ են:

Հասանք հրապարակը, 100 քառ. մեթր տարածութեամբ: Կրաղիւսով պատած եւ կը պատկանի քաղաքապետութեան: Տեղ մը արաբ եւ քիւրտ կիներ հաւկիթ, սեր, կարագ, իւղ, մածուն, հաւ, հնդկահաւ կը վաճառեն: Անդին ցորեն կը չափուի: Հոս բացօթեայ ճաշարանի նման է, շրջակայ գիւղացիները որ իրենց բարիքները բերած ու վաճառած են, կը սպասեն ցածլիկ աթոռներու վրայ նստած եւ հացը ձեռքերնին` որ խորոված պատրաստուի եւ ճաշեն, ուրիշներ արդէն ճաշի վրայ են: Աւելի միւս անկիւնը, գլուխնին սեւ փոշխներ փաթթած մարդիկ կտաւեղէն կը ծախեն: Վերջապէս կան նաեւ կանաչեղէն ծախողներ»:

 *
*    *

Իսկ 1 օգոստոս 1934-ին, «Կեանքը Գամիշլիի մէջ» թղթակցութեամբ, «Ազդակ» կը գրէր.

Ճաղճաղ գետը Գամիշլիի մէջ

«Գամիշլին մաս կը կազմէ սուրիական հանրապետութեան եւ կը գտնուի Սուրիոյ թրքական սահմանին դէմ-յանդիման Նիւսէյպինի, որ թրքական սահմանը կը կազմէ: Գամիշլին յառաջդիմած է Ֆրանս. գրաւումէն վերջ, մասնաւորապէս քրտօ-հայկական գաղթէն յետոյ: Շնորհիւ թափուած տքնաջան աշխատանքներու այսօր Գամիշլին դարձած է առեւտրական կեդրոն Ճեզիրէի այս անապատին մէջ: Բոլոր այն համաճարակ հիւանդութիւնները` որոնք մեծ աւերներ գործեցին անցեալին, արմատախիլ եղած են ներկայիս, շնորհիւ իշխանութեան ձեռք առած վճռական միջոցներուն: Անհետացած են մալարիայի եւ այլ հիւանդութեանց բոյն եղող ճախճախուտ վայրերը, արգիլուած է գործածել նաեւ Ճաղ-ճաղ գետի ջուրը, փոխարէնը տալով հորեր, որոնք կը բաւարարեն բնակչութեան այլեւայլ կարիքներուն:

Գամիշլիի բնակչութեան ընդհ. թիւը չանցնիր 15,000-ը: Կան հայեր, ասորիներ, սիւրիանիներ, որոնք կը կազմեն բնակչութեան մեծամասնութիւնը. ասոնցմէ զատ կան քիւրտեր, չէրքէզներ, արաբներ, որոնք փոքրաթիւ են: Հոս պիտի խօսիմ հայ գաղութի ընթացիկ կեանքի մասին: Գամիշլիի մէջ կը գտնուին շուրջ 700 հայ ընտանիքներ, հայախօս ու քրտախօս: Ասոնք կը զբաղին մաս մը առեւտուրով, իսկ մեծ մասը հողագործութեամբ: Վիճակնին շատ աւելի տանելի է, քան Սուրիոյ այլ շրջանները: Ասոնք ունին եկեղեցի մը, բայց դժբախտաբար քիչեր կը յաճախեն: Այս տարի ալ ունեցան Ազգ. վարժարան մը: Հոս կեանքը միօրինակ է, չունին կուսակցական խնդիրներ կամ վէճեր: Չեն հետաքրքրուիր դպրոցով, եկեղեցիով եւ ազգ. այլեւայլ հարցերով: Կ՛աշխատին լոկ դրամ շահելու, անկից դուրս ոչ մէկ բան կը հետաքրքրէ զիրենք: Ի հարկէ բացառութիւնները յարգելի են:

Հակառակ հայութեան մեծ քանակին, ցարդ չէ մտածուած վարժարան մը հիմնելու մասին: Այլ ձգած են որ իրենց զաւակները 10-20 հոգիով սլքտան փողոցները, գողութիւններ կատարեն ու արատաւորեն իրենց ընտանեաց անունները:

Ի զուր տեղ ժամանակ վատնելէ յետոյ, 1933-ի դպրոցական շրջանին հիմը կը դնեն Ազգ. վարժարանի մը: Բայց անոր կեանքը կ՛ըլլայ կարճատեւ: Շնորհիւ օրուայ ուսուցիչներու անուղղամտութեան դպրոցը կը փակուի չորս ամիս յետոյ:

Վերջացող տարուայ դպրոցական շրջանի սկիզբին, դարձեալ կը բացուի դպրոցը: Կ՛երեւայ այս անգամ վճռական միջոցներ ձեռք առած է ազգ. իշխանութիւնը: Երկու ուսուցիչներ կը հրաւիրուին Հալէպէն, որոնցմէ մին տնօրէնի պաշտօն կը կատարէ, երկու պաշտօնեայ եւս տեղւոյն վրայէն ճարելով կը սկսին գործի: Սոյն պաշտօնեաները խղճմտօրէն փարած ըլլալով գործին, կը դարձնեն արդիւնաւոր ամբողջ շրջանը: Բայց շատեր տարուած իրենց կոյր ատելութիւններէն առանց նայելու իրենց տգիտութեան, կ՛ուզեն խափանել ամէն ձեւ սադրանքներով, բայց առանց փոքր վնաս մը իսկ կարենալ հասցնելու իրենց աղուէսային խորամանկութիւնով, ետ կը նահանջեն: Այս տարի 230 աշակերտներէ կը բաղկանար վարժարանը, հաւանական է դպրոցական նոր շրջանին 450-ի հասնի այդ թիւը: Ի տես ուսանողութեան այս քանակին, ի՞նչ պիտի մտածեն Հայ Բարեգործական Ընդհ. Միութիւնը ու աշակերտաց ծնողքները:

… Գամիշլիի կարգ մը կէս կամ բոլորովին հայաբնակ գիւղերուն մէջ դպրոցներ պիտի բացուին: Այս գիւղերուն ամէնէն գեղեցիկն է  Վանիկը. զուտ հայաբնակ, դիրքը բարձր, կ՛իշխէ ընդարձակ դաշտերու վրայ: Օդը, ջուրը աննման: Այս գիւղն ալ իր դպրոցը պիտի ունենայ: Կը բաղկանայ 38 ընտանիքէ: Ունի 40 աշակերտութիւն»:

 *
*    *

Իսկ 7 նոյեմբեր 1934-ի «Պաւէ մը կօ քի ըմ ֆըլընը» խորագիրով խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէր.

Գամիշլի 1920-ական տարիներուն

«Հիւսիսային Սուրիա (Գամըշլու) հաստատուած քրտախօս մեր հայրենակիցներն են որ կ՛ըսեն, Պաւէ մը կօ քի ըմ Ֆըլընը` «Մեր հայրերը ըսին թէ մենք հայ ենք», ու իրենց լեզուով ալ, մեր խորագիրը:

Եւ տարիներ տարիներ, շարունակ, հայրերու կողմէ աւանդուած այս բառերը, բաւական եղած են անոնց ինքնաճանաչումին:

Այսպէս, ցեղային գիտակցութիւնը դարերու ընթացքին, մտածումով մը միայն տոկացեր է դարերու կարմիր զարհուրանքին դէմ, մնացեր է անխեղդ ու անզգետնելի դաժան միջավայրի մը յարապիրկ շղթաներուն մէջ:

Խօսք մը, բառ մըն է շատ անգամ որ իր մէջ պարփակած բովանդակ իմաստը ցեղային ինքնագիտակցութեան իր հաւատարիմ դերն է կատարած, դարերու մէջ անկորուստ պահելու համար ցեղային ժառանգները:

Մինչեւ այսօր ալ մեծ եղեռնէն քսան տարի վերջ տակաւին, անապատներէն յաճախ հայ տղաներ կու գան որոնք իրենց անունն իսկ չեն գիտեր: Ոչ մէկ նշոյլ անցեալի յիշողութենէն. բայց իրենց տէրերու բարկութեան պահուն արտասանած մէկ բառը` «էրմէն», երբեմն անարգանքի իմաստով նոյնիսկ, բաւական կ՛ըլլայ անոնց մէջ արթնցնելու ցեղային խորհուրդի անբացատրելի սարսուռները:

Եւ հրեղէն մտածում մը կը մտրակէ զիրենք, հրակէզ անապատներուն մէջէն, բոպիկ ոտքերով, անօթի ու ծարաւ, դէպի մայր ժողովուրդը:

Հայ ժողովուրդը տիրացաւ այդ ժառանգին:

Հիւս. Սուրիոյ շրջանին մէջ մօտ 5000 է թիւը քրտախօս հայերուն, որոնք կեդրոնացած են ընդհանրապէս Գամըշլուի մէջ:

Քանի մը տարի առաջ համազգային հանգանակութեամբ մը հաւաքուած գումարներով Թէլպրաքի մէջ երկու գիւղեր հիմնուեցան: Խնամատարական մարմինը կազմուած էր մեծ մասամբ գործին անատակ եւ ապիկար մարդոցմէ որոնք այդ գործին կազմակերպութիւնը յանձնեցին անբարեխիղճ ձեռքերու:

Ընտրուած վայրի անպատեհութեանց եւ անյարմարութեանց մասին եղած դիտողութիւնները որոշ մարմիններու եւ ներկայացուցիչներու կողմէ, նկատուեցան դիտումնաւոր եւ նպատակաւոր:

Որքան կը յիշենք հազարաւոր անգլ. ոսկի ծախս մը եղաւ… վասն ոչնչի:

Հողին բնական ամլութեան եւ անձրեւներու չգոյութեան պատճառով, հետեւանքը այն եղաւ որ երկու տարի վրայէ վրայ այնքան տքնաջան եւ տարապայման աշխատանքով հերկուած ու ցանուած ընդարձակ ցանքերը փճացան:

Անկէ վերջ լքուեցան գիւղերը եւ գիւղացիները գացին իրենց օրապահիկը ճարելու այս ու այն աղայի հողին վրայ իբրեւ մշակ:

Սպառուած գումարին հետ սպառեցաւ նաեւ հետաքրքրութիւնը «մեծ աղա»ներուն դէպի այս հայերը: Աթոռակից կաթողիկոսն ալ տակաւին քանի մը օր առաջ առիթ եւ ժամանակ ունեցաւ այցելելու այդ շրջանները, տեսնելու համար իր լքուած հօտը:

Այսօր սակայն անոնք դարձեր են արդէն ինքնաբաւ այդ շրջանին մէջ: Սեւ հաց մը ճարելէ վերջ, անոնք անցեալ տարի շինեցին իրենց եկեղեցին: Ոչ մէկ արտասահմանեան օժանդակութիւն ստացան: Նոյն անտարբերութիւնը ցոյց տուին նաեւ Սուրիոյ կեդրոնները:

Եկեղեցիի շէնքն էր որ կը ծառայէր իբրեւ դպրոց. իսկ հիմա որ 300 աշակերտներ ունին ահա կը կառուցանեն եւ դպրոցը:

Միակ մարմինը որ ցարդ հետաքրքրուեր է այս շրջաններով ընդհանրապէս եւ Գամըշլուի շրջանով մասնաւորապէս, Ս. Օ. Խաչն է: Այս ձեռնարկին առթիւ եւս, ինչպէս մեր աշխատակիցը կը տեղեկացնէ մեր այսօրուան թիւի թղթակցութեամբ, Ս. Օ. Խաչը իր նիւթական եւ դրական աջակցութիւնն է ցոյց տուած:

Ինչ որ ալ ըլլայ սակայն, փա՜ռք մեր ժողովուրդի կամքին եւ ստեղծագործ ոգիին:

Ինչպէս կը տեղեկացնէ մեր աշխատակիցը, ժողովուրդը ինքը դարձած է բանուոր եւ իր ձեռքերով կը կառուցէ իր դպրոցը անոր շաղախին մէջ իր քրտինքը խառնելով:

Անմասն չեն նաեւ կիները: Անոնք կ՛երթան դաշտերէն հաւաքել շինութեան անհրաժեշտ ցախը եւ իրենց մէջքին շալակած կը փոխադրեն հրճուանքով:

Թանկագին է ամէն շինութիւն որ կը բարձրանայ սեփական քրտինքով եւ մկաններով:

Որքա՜ն արդար է հրճուանքն ու գոհունակութի՛ւնը անոնց, բարձրացող դպրոցին դէմ, ուր պիտի իրենց զաւակները կարդան Սահակ-Մեսրոպի Ա. Բ. Գ.ը: Իրենցմով պիտի ճանչնան ինքզինքնին:

Որքան արդար է եւ մեր հպարտութիւնը այս դառնօրէն հիանալի երեւոյթին դիմաց երբ կը մտածենք որ մեր կեանքի ընդարձակ աւերակէն, հրդեհէն ու մոխիրէն, բան մը մնաց անվթար ու անսպառ. Ցեղին Հաւատքն ու Կամքը: Մեր Արե՛ւը, որ մեծ մտածումին կու տայ եռանդ, ջերմութիւն մեր սրտերուն եւ զօրութիւն մեր կամքին:

Ասով է որ կը կերտեն իրենց տաճարները, իրենց սեփական ձեռքերով ու քրտինքով, անճիտուած ու թշուառ մեր բազմութիւնները:

Այսպէս եւ Գամըշլուի մեր քրտախօս հայրենակիցները որոնց զաւակները աւելի բաղդաւոր են իրենց թշուառութեան մէջ քան իրենց հայրերը գերութեան մէջ:

Անոնք պիտի կարդան վաղը, Հայկը, Տիգրանը, Արտաշէսը, Վարդան Մամիկոնեանը, Դաւիթ Բէկը, Սերոբը, Անդրանիկը, Գէորգ Չաւուշը ու ալ պիտի չըսեն թէ «Մեր հայրերը ըսին թէ մենք հայ ենք», այլ գիտակից հպարտութեամբ մը պիտի ըսեն`

ՄԵՆՔ ՀԱՅ ԵՆՔ:

 

 

CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )