ՀՐԱՉ ՏԱՍՆԱՊԵՏԵԱՆԻ ՄԱՀՈՒԱՆ 10-ԱՄԵԱԿ

Ստորեւ Շահան Գանտահարեանի խօսքը` Հրաչ Տասնապետեանի մահուան 10-ամեակին նուիրուած ձեռնարկին

Տասը տարուան բացակայութեան հեռաւորութենէն բաւական բարդ կը թուի յիշատակի հանդիսութեան մը ճշդած ժամանակի նեղ սահմաններուն մէջ լուսարձակի տակ բերել առինքնող ու հմայիչ անձնաւորութեան մը նկարագրային գիծերը, կուսակցական ղեկավարի յատկանիշները, հրապարակագրութիւնը կամ կրթական, մշակութային, հասարակական գործունէութիւնը ընդհանրապէս:

Պէտք է անշուշտ ընտրել առանցքային նշանակութիւն ունեցող հիմնական բնորոշիչներ, բայց մանաւանդ ժամանակի հեռաւորութենէն հերթական անգամ դիտարկել Հրաչ Տասնապետեան մտաւորականին եւ կուսակցական գործիչին փոխանցած ուղղակի թէ անուղղակի պատգամները` վերահամոզուելու համար, որ մենք գործ ունէինք իր գործունէութեան դաշտին մէջ անկրկնելի հեղինակութեան մը հետ:

Պէտք է արձանագրել միաժամանակ, որ փառաւորելու, գովասանական շռայլութիւններ տեղացնելու եւ անձին կապուած երեւոյթները արծարծելու փորձութենէն հեռու մնալը այս պարագային կրկնակի իմաստով պարտաւորեցնող է: Ա՛յն պատճառով, որ ընկ. Հրաչ ի՛նք իր կենցաղով, իր վերլուծումներով, իր գրութիւններով, իր խօսակցութիւններով եւ իր ամէն քայլափոխին զգացնող շարժուձեւերով դէմ էր, կտրականապէս դէմ էր նման մօտեցումներու: Այնքան մը, որ տարբեր առիթներով իր ստորագրած գրութիւններուն կամ խօսակցութիւներուն մէջ չէին պակսեր իր սեփական անձին նկատմամբ ինքնաքննադատութիւնը եւ անհատականը ընդհանուրին մէջ տարածելու իր մնայուն մօտեցումը: Ու դեռ` անդուլ ճիգը իւրաքանչիւրին ներկայացուցած արժէքը կուսակցութեան ընդհանուր արժէքներու համակարգին մէջ տեղադրելու:

Արդարեւ, ա՛յս սկզբունքին հիման վրայ է, որ կուսակցութեան մէջ անհատական արժէքներու հանրագումարով` ամբողջ կուսակցութեան արժեքային համակարգը ձեւաւորած ըլլալու փաստը ցոյց տալով, ընկ. Հրաչ յաջողած է պեղել իւրաքանչիւր պատմական դրուագ, իւրաքանչիւր ֆետայիի եւ կուսակցական գործիչի մէկ աննշան խօսքին, դիպուկ արտայայտութեան, ժողովի մը ընթացքին կատարած միջամտութեան ետին կանգնած գաղափարական հաւատքն ու անոր կապուած, բարոյական կեցուածքներու շարքը:Այդ բոլորը տեղին, ճիշդ ժամանակին եւ արդարացուող պարունակի մէջ մէջբերուած է ընկ. Հրաչի կատարած  ուսումնասիրութիւններուն էջերուն: Արուեստի մակարդակ նուաճած հիւսուածքի նման գաղափարները ագուցուած են իրարու, հիմնաւորուած այլապէս եւ յանգած` բուն առաջադրանքը ընդգծող եզրակացութեան:

Ուսումնասիրութիւնները յաճախ սկսած են միջազգային  քաղաքագիտութեան համապատասխան գրականութիւներու մէջ ընդունուած տեսաբանութեամբ. Ապա, տեսութիւնները շատ բնական անցում կատարած են դէպի ազգային հարթութիւն, այնտեղ ենթարկուած համեմատական վերլուծումներու, որոնք իրենց հերթին հարազատօրէն կամրջուած են ժամանակակից իրադարձութիւններու հետ,  յանգելու համար ի վերջոյ բուն պատգամին: Կուսակցութեան օրուան առաջադրանքներուն, քննարկուող խնդիրներուն եւ, յատկապէս, երիտասարդութենէն ակնկալուածին:

Անցեալէն ներկայ եւ միջազգայինէն ազգային ու տակաւին ազգայինն ու կուսակցականը հրապարակագրական բացառիկ վարպետութեամբ միաձուլուած հասած են ընթերցողին, որ սկիզբը հանդարտ տրամադրութեամբ սկսած է կարդալ տեսաբանական բաժինը, հետզհետէ խորացած թեմայի ծալքերուն մէջ, մտովի շարունակած է զարգացնել համեմատական տրամաբանութիւնը եւ միջազգային տեսաբանութենէն հեզասահ անցում կատարելով` յայտնուած է ազգային-կուսակցական շրջագիծերու մէջ` իրազեկուելու համար յաճախ, թէ որքա՛ն զոհողութիւն, ինքնանուիրում, հայրենիքին անմնացորդ ծառայելու ի՛նչ տարողութեամբ անտեղիտալի վճռակամութիւն ամբարուած են կուսակցութեան իւրաքանչիւր գործիչի կեանքին ու գործունէութեան ետին:

Դաշնակցութեան ժամանակակից  գրականութիւնը յատկանշուած է հրապարակագրութեամբ եւ հրապարակախօսութեամբ. յուշագրութիւններով  յաճախ, կամ` ժողովրդային հաւաքի մը ընթացքին արտասանուած խօսքերու արտագրութեամբ եւ վերախմբագրութեամբ: Մեր մամուլը, իր ընդհանրութեան մէջ, այս բոլորին արտացոլացումով խմբագրուած նիւթերու հաւաքածոն կը կազմէ: Այնտեղ կան անշուշտ դէպքերու եւ պատմական իրադրութիւններու վերաբերեալ սկզբնաղբիւրի վաւերականութիւն ներկայանցող շատ կարեւոր նիւթեր, միտքի փայլատակումներ, սփիւռքահայ քաղաքական մտածողութիւնը հունաւորող անշրջանցելի ուղեգիծեր:

Ինչ որ այս բոլորէն դուրս կը զատորոշէ ընկ. Տասնապետեանի գործը, նիւթերու մշակման գիտական մեթոտաբանութիւնն է: Ծանօթագրութիւններով, բազմաթիւ աղբիւրներու նշումներով, արխիւային, բնագրային նիւթերու տաբերակներու արտատպումներով եւ վերլուծական բաժինը բացառապէս տուեալներու վրայ կառուցելու մօտեցումն է, որ առանցքային շեշտադրումներով յատկանշած է Տասնապետեանի գրական վաստակը, եթէ ճիշդ պիտի ըլլար նման բանաձեւում տալը:

Այնքան մը, որ ամէնէն յուզական ալիք բարձրացնելու կոչուած ֆետայական մէկ արարքը գրութեան սկզբնաւորութեան ներկայացուած է տուեալներու, մանրամասնութիւններու, զուտ առարկայականութեամբ բնութագրուող սահմաններու մէջ . երբ յանկարծ լեզուական ըսելաձեւերու եւ տակաւ ալեկոծող իրավիճակ փոխանցող բառերու հրաշալի ընտրութեամբ ընկ. Հրաչ հետզհետէ գործողութիւնը յաջողած է տեղափոխել մեր ներաշխարհը, որ անշուշտ անտարբեր չէ մնացած ներկայացուած դէպքին, բայց մանաւանդ այնտեղ ծուարած եւ հետզհետէ լուսարձակներ խլող բարոյական անզուգական հասկացողութեան մը ամբողջ պատկերին դիմաց:

Եւ այլեւս պէտք չէ եղած յաւելեալ բարոյախօսութիւնը: Երբ գիտական աշխատասիրութեան մը հետեւած եւ եզրակացութիւն ձեւաւորած քանի մը ամփոփ պարբերութիւն բաւարար եղած են այդ ամբողջ աշխատանքին գաղափարական էութիւնը բանաձեւելու, բարոյական արժէքը լիովին ըմբռնելու  եւ ապա այդ արժէքը մտովի տեղադրելու ընդհանուր համակարգին մէջ: Դաշնակցութեան բարոյական արժեհամակարգին մէջ:

Աշխատանքի այս ընթացքը, քարեղէն կառոյց մը կառուցելու տրամաբանութեամբ կ՛ընթանայ: Նախ հիմերը, ապա յենասիւները, ապա աղիւսներու իրար շաղախումը եւ վերջապէս` կառոյցին պսակումը: Ճարտարապետական աշխատելաձեւի եւ տրամաբանութեան, այս պարագային ամուր հիմեր ունեցող տրամաբանութեան կամ կառոյցի մը քար առ քառ ագուցումը, շաղախումը եւ ի վերջոյ` պսակումը:

Ուրկէ թերեւս ընկ. Տասնապետեանի յատուկ հետաքրքրութիւնն ու մասնագիտական մակարդակ նուաճած ուսումնասիրութիւնը հայկական ճարտարապետութեան գլուխ գործոցներուն մասին: Զուգահեռը այստեղ խորհուրդներու ճարտարապետական տրամաբանութեամբ բացատրութիւնն է` երկու պարագաներուն ալ վերադառնալու համար բուն խորհուրդին, գաղափարին, բարոյականութեան եւ հաւատամքին:

Ա՛յս գիտականութիւնն է փաստօրէն, որ ժամանակի պարտադրած մաշումի ընթացքէն յաջողած է դուրս ձգել ընկ. Տասնապետեանի ուսումնասիրութիւնները, որոնց հիմերը ամուր են, որոնց յենասիւները անշարժ, եւ որոնց վրայ կառուցուած վերլուծումը դժուար հերքելի:

Ժամանակակից աշխարհը աննախադէպ արագութեամբ կը փոխէ օրինաչափութիւնները: Կայծակնային արագութեամբ կը փոխուին հետաքրքրութիւները, մարդկութեան ուշադրութեան կիզակէտին յայտնուող  թեմաները: Արժէքները եւս վերածուած են նորաձեւութեան: Կը թուի, որ եղանակ ճշդող կեդրոնները անարգել կ՛արշաւեն մարդկային արժեհամակարգը ոչ միայն ձեւափոխելու այլ ընդհանրապէս ըստ էութեան ապագաղափարականցնելու համար: Մինչեւ անգամ յեղափոխութիւն յղացքը իր շարժառիթներով, իր պահանջներով, գոյացման ուղիներով եւ այլոց հաշուարկներուն ծառայելու ինքնատրամադրուածութեամբ հիմնովին փոխուած է: Կը բաւէ վերստին կարդալ ընկ. Հրաչ Տասնապետեանի Յեղափոխութիւն խորագիրը կրող ուսումնասիրութիւնը իմանալու համար յեղափոխութիւն հասկացողութեան ապրած այսօրուան այլասերումը, շեղումը էութենէն, ազնիւ նպատակներէն, մարդկային յառաջդիմութեան ծառայելու իր սկզբունքներէն:

Այս օրերուն ընկ. Հրաչի բանաձեւած յեղափոխութիւնը խորքային ընթերցումի կը կարօտի, որպէսզի ամէնէն հիմնաւորեալ ձեւերով համոզուինք, որ մեր հայրենիքի մէջ յեղափոխութիւն յառաջացնելու կոչերը, նորաձեւութեան ալիքէն ազդուած` գունաւոր յեղափոխութիւններուն մէկ գոյնը դառնալու կամովին առնուած քայլը, որքան հեռու են համազգային առաջադրանքներէ, որքան կապ չունին մեր ժամանակակից պատմութեան փայլք տուած յեղափոխութիւններուն հետ: Մանաւանդ, որ ընկ. Հրաչի դաւանած ու բացատրած յեղափոխութիւնը հայութեան արտաքին  թշնամիներուն պարտադրած կացութիւնը շրջելու համար էր:

Չմոռնանք, որ վերանկախացած Հայաստանի առաջին վարչակարգին կողմէ Դաշնակցութեան դէմ սանձազերծուած հալածանքի քաղաքականութեան դիմաց ընկ. Հրաչի անդամակցած ՀՅԴ Բիւրոն նոյնիսկ իր ներկայացուցիչ ընկ. Հրայր Մարուխեանի դէմ առնուած աննախընթաց քայլերուն պատասխանեց բացառիկ զսպուածութեամբ. հայրենի պետականութեան եւ հայրենի ժողովուրդին անդորրն ու անվտանգութիւնը չհարուածելու նախանձախնդրութեամբ, չդիմեց արկածախնդրութիւններու. սահմանազատեց պետականութիւնն ու իշխանութիւնները եւ ամէն ճիգ գործադրեց, հակառակ իր դէմ եղած հալածանքին, երիտասարդութեան հայեացքները դէպի Երկիր սեւեռած պահելու: Որովհետեւ հայրենիքի գաղափարը, սուլթանական, ցարական, խորհրդային թէ տէրպետրոսեանական օրերուն ընկ. Հրաչի գրութիւններուն մէջ մնացած է գերադասելի, գուրգուրալի եւ առաջնային նպատակ ամբողջ հայութեան համար: Այդ գաղափարով պէտք է դաստիարակուէր հայ երիտասարդը եւ այդ ուղղութեամբ կրթուէր իբրեւ հայ քաղաքացի:

Երբ տակաւին Հայաստանը անկախ չէր եւ չկար նաեւ քաղաքացիութեան օրէնքը, անկախութենէն տասնամեակներ առաջ ան պատրաստեց հայ քաղաքացիական կրթութիւն դասանիւթը իբրեւ մէկ ամբողջութիւն դաւանելով հայրենիքի թէ սփիւռքի մէջ ապրող ազգութեամբ եւ արիւնով  հայ քաղաքացիները:

Այստեղ չ՛աւարտիր անշուշտ ընկ. Հրաչի աշխատասիրութիւններուն այժմէական նշանակութիւնը: Փոփոխուող աշխարհին հետ աշխարհաքաղաքական նոր իրադրութիւններուն լոյսին տակ նոր իրավիճակներ կը ստեղծուին նաեւ ազգերուն եւ ժողովուրդներուն համար: Երկիրներ կ՛անկախանան, պետութիւններ կը վերստեղծուին: Նոր իրադրութիւններուն ընդառաջ նոր մարտահրաւէրներ կը յայտնուին քաղաքական կուսակցութիւններուն համար, որոնք պետականազուրկ պայմաններու մէջ կը գործէին նախապէս:

Ծրագրայրին նոր առաջադրանքներ անհրաժեշտ կը դառնան վերահայրենացած կուսակցութիւններուն համար: Անոնց զուգահեռ կառուցային փոփոխութիւններ, պատասխանատու մարմիններու լիազօրութիւններու վերասահմանումներ կու գան իրենց անհրաժեշտութիւնը զգալի դարձնելու կուսակցական մեր իրականութեան մէջ:

Ծրագրային նոր առաջադրանքներու կամ կառուցային նոր մարմիններու յառաջացման համար նախագիծերու քննարկումն ու նոր կանոնակարգումներու որդեգրումը, սակայն, ամէն բանէ առաջ, պատմական հոլովոյթի նկատմամբ քննական հայեացք կ՛ենթադրեն: Մեր պարագային, նման կարեւոր պահու անպայման մեր հայեացքները պէտք է ուղղել ընկ. Հրաչի կողմէ Դաշնակցութեան ծրագրային առաջադրանքներուն թէ կառուցային մարմիններու վերաբերող հոլովոյթին մասին կատարուած բացառիկ ուսումնասիրութեան, իմանալու համար, որ ե՛րբ եւ ինչո՛ւ Դաշնակցութիւնը փոփոխութիւններ մտցուցած է իր ծրագրին եւ կառոյցին մէջ: Տուեալներով, ծանօթագրական բացատրութիւններով առարկայօրէն համոզուելու եւ աւելի՛ն` հաւատալու համար, որ Դաշնակցութիւնը փոփոխուող աշխարհին հետ միշտ յաջողած է վերաձեւաւորել  իր կառոյցը, բարեփոխած է իր ծրագայրին առաջադրանքները, գիտցած է քայլ պահել նոր իրադրութիւններուն հետ, սակայն պահած է անփոփոխ նպատակը, սկզբունքները, ամբողջականութիւնը, անհատականը հաւաքականին ծառայեցնելու անշեղ վարքագիծը: Ու տակաւին` կարգապահութիւնը, գործելաձեւի ապակեդրոնացումն ու բարոյական գաղափարական կեդրոնացումը: Իր ամբողջութիւնը` էութեամբ, նկարագրով, բարոյական շքեղ կառոյցով, անհպելի արժեհամակարգով:

Ընկ. Հրաչի պեղած նիւթերուն եւ յանգած բանաձեւումներուն մէջ կը բացատրուի գաղտնիքը աշխարհաքաղաքական բարդ իրադրութիւններու պարտադրած պայմաններուն մէջ մեր կուսակցութեան ամբողջականութեան պահպանման: Նպատակը գերադասելու` կառուցային գործնական փոփոխութիւններ մտցնելով, մարմիններու իրաւասութիւնները վերասահմանելով չերկփեղկուելու եւ գաղափարական կեդրոնացումը անսասան պահելու մեր աւանդական վարքագիծի գաղտնիքը:

Այդ խորհուրդին հաւատարիմ կառչածութիւնը պէտք է ուղեցոյց դառնայ մեր հետագայ քննարկումներուն, ամէն անգամ, երբ կառուցային թէ ծրագրային փոփոխութիւնները օրակարգային հանգամանք կը ստանան: Այդ խորհուրդներու թելադրականութենէն դուրս փոփոխութեան որեւէ շարժառիթ առ նուազն օգտակար չի հանդիսանար մեր կազմակերպութեան, որ ահաւասիկ 123 տարիէ ի վեր իր բոլոր բարեփոխումները կ՛իրականացնէ` կառչած այդ խորհուրդներու թելադրականութեան եւ սկզբունքներուն:

Այդ սկզբունքները լաւագոյնս բացատրուած են ընկ. Հրաչի աշխատասիրութիւններուն մէջ: Մենք պէ՛տք ունինք այս նիւթերուն, վերաթափանցելու այնտեղ ամրագրուած խորհուրդին` ամէն անգամ որ ոչ բարենպաստ նոր հովեր փչեն դէպի մեր կազմակերպութիւնը: Որպէսզի մեր կազմակերպութիւնը, կառչած այդ խորհուրդներու թելադրականութեան, կարենայ պահել իր ինքնանորոգման առողջ մեքենականութիւնը:

Որպէսզի բարոյական ամուր սկզբունքներուն վրայ յենած կարենայ ինքնանորոգուիլ միշտ` իր երիտասարդ տարրերով: Ա՛յն երիտասարդներով , որոնց խորունկ աչքերուն մէջ ուզեց միշտ նայիլ ընկ. Տասնապետեանը` այնտեղ տեսնելու համար հայութեան եւ Հայաստանի ազատագրութեան դատին համար  ինքնանուիրումի ուխտը վառ պահող իրերայաջորդ սերունդները:

Խորունկ աչքեր ունեցող ա՛յն երիտասարդութեան, որուն կրթական եւ գաղափարական պատրաստութեան համար ամբողջ կեանք մը մաշեցուց սիրելի ընկ. Հրաչը:

Ապահովելու համար այդ գործին շարունակականութիւնը մեր կեանքը պէտք ունի խորունկ աչքեր ունեցող հայ երիտասարդներու եւ անոնց հայեացքներուն խորունկութիւնը չափել գիտցող հասարակական գործիչներու, որոնք միայն հաւաքականութեան համար պիտի զոհեն անհատականը: Այնպէս, ինչպէս զոհեցին ընկ. Հրաչն ու նախկին մեծերը:

Յարգելի՛ ներկաներ,

1966-ին Օննիկ Մելիքսեթեանին մահուան առիթով Հրաչ Տասնապետեանի արտասանած դամբանականին հետեւեալ բաժինը կը վերադարձնենք իրեն` նկատելով, որ հարազատօրէն կը բնութագրէ զինքն ու դաշնակցական գործիչներու ինքնանուիրումը.-

Գիտե՛նք, ընկ. Հրա՛չ, որ փառք ու  մեծարանք փնտռող չեղար բնաւ: Հիները, անոնք, որոնք բախտը ունեցան գնդակով իյնալու հայրենի լեռներուն ու դաշտերուն վրայ, իրենց ժողովուրդին կողմէ երգուեցան գոնէ: Ո՞վ երբեք պիտի երգէ երգը այն բազմահարիւր ընկերներուն` գործիչներուն, ուսուցիչներուն, մտքի ու գրչի մարտիկներուն, որոնք սփիւռքի տարածքին վրայ որեւէ անկիւն, ինկան ու պիտի իյնան պարտականութեան ճամբուն վրայ, ազգային գոյատեւման եւ մեր գաղափարականի յարատեւման ի խնդիր` մարմին, միտք, սիրտ կամ թոք մաշեցնելէ ետք: Ի՜նչ փոյթ սակայն: Եւ որո՛ւ հոգը, ընկեր Հրաչ, թէ երգ ունեցեր են թէ ոչ: Դուն լաւ գիտէիր, թէ մեր կազմակերպութեան ուժին ու հմայքին գաղտնիքը գիտակից ու կամաւոր այդ նուիրումին ու ինքնամոռացութեան մէջ կը կայանայ: Ուստի թոյլ տուր, որ քեզի հետ ողջունենք նաեւ առանց երգի կորսուած գաղափարի մեր ընկերները բոլո՛ր, իբրեւ գերագոյն մաղթանք` քու, անոնց, ու մեր բոլորին կողմէ գոչելով.

Դաշնակցականները ինկան ու պիտի իյնան տակաւին:

Կեցցէ՛ Դաշնակցութիւնը:

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES