ՄԱՐԴԸ ԿԸ ՀԱԿԱՍԷ ԱՍՏՈՒԾՈՅ

«ԿԱՐԻՔԸ ՈՒՆԻՆՔ ԱՍՏՈՒԾՈՅ` ՀԱՍԿՆԱԼՈՒ
ՀԱՄԱՐ ԳՈՅՈՒԹԵԱՆ ՀՐԱՇԱԼԻՔԸ»

ԵՐԿՈՒ ԱԿԱՆԱՒՈՐ ՄՏԱՒՈՐԱԿԱՆՆԵՐ ԿԸ ՎԻՃԻՆ ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԵԱՆ, ԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՏԻԵԶԵՐՔԻ ՄԷՋ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ՏԵՂԻՆ ՄԱՍԻՆ: ՔԵՐԸՆ ԱՐՄՍԹՐՈՆԿ* ԵՒ ՌԻՉԸՐՏ ՏԱՈՒՔԻՆԶ* ԱՆՋԱՏԱԲԱՐ ԿԸ ՊԱՏԱՍԽԱՆԵՆ «ՏԸ ՈՒՈԼ ՍԹՐԻԹ ՃԸՌՆԸԼ» ԹԵՐԹԻՆ ՀԵՏԵՒԵԱԼ ՀԱՐՑՈՒՄԻՆ. «ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ Ի՞ՆՉ ԴԵՐ ԿԸ ՎԵՐԱՊԱՀԷ ԱՍՏՈՒԾՈՅ»: ԱՆՈՆՑՄԷ ՈՉ ՄԷԿԸ ԳԻՏԷՐ, ԹԷ Ի՛ՆՉ ՊԻՏԻ ԸՍԷՐ ՄԻՒՍԸ. ՍՏՈՐԵՒ` ԱՐԴԻՒՆՔԸ, ՈՐ ԻՆՔՆԻՆ ՀԱՄԱԶՕՐ Է ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾԱԿԱՆ ԱՐԱՐՔԻ ՄԸ, ԱՆԿԱԽ, ԹԷ ԿԸ ԲԱԺՆԵՆՔ ՄԷԿ ԿԱՐԾԻՔԸ ԿԱՄ ՄԻՒՍԸ, ԹԷ` ԿԸ ՀԱԿԱԴՐՈՒԻՆՔ ԵՐԿՈՒՔԻՆ….

Ռիչըրտ Տաուքինզ միշտ ալ ճիշդ է անշուշտ, գէթ` յատկանշական մէկ կէտի մէջ. եղափոխութիւնը իրօք, ծանր հարուած հասցուցած է անվնաս արարիչի մը տառացի ըմբռնումին: Ասիկա մեզի կ՛ըսէ, թէ  գոյութիւն չունի տիեզերքը ղեկավարող իմաստութիւն մը, եւ թէ` կեանքը ինքնին արդիւնք է բնութեան մէջ կատարուած ընտրանքներու կոյր գործընթացի մը, որուն մէջ բազմաթիւ անասնատեսակներ եւ բուսատեսակներ չեն յաջողած գոյատեւել: Բրածոյ արձանագրութիւններ ցոյց կու տան բնութեան մէջ տառապանքի, մահուան եւ ցեղային բնաջնջումի պատմութիւն մը: Հետեւաբար, եթէ գոյութիւն ունէր աստուածային ծրագիր մը, ապա անիկա դաժան էր, անխնայ եւ մսխող: Մարդ արարածը նպատակաուղղուած արարչագործութեան մը գագաթնակէտը չէր. ամէն ինչի պէս ան եղափոխուած էր`փորձարկութեանց իբրեւ արդիւնք, եւ Աստուած որեւէ ուղղակի դեր չունէր անոր ստեղծումին մէջ: Զարմանալի չէ, թէ ինչո՛ւ բազմաթիւ արմատական քրիստոնեաներ կը զգան, թէ այս տեսութիւնը կը խախտէ իրենց հաւատքին հիմերը:

Սակայն Տարուին հաւանաբար ծառայութիւն մը մատուցած է կրօնի եւ Աստուծոյ, ի յայտ բերելով սխալ մը` արեւմտեան արդի հաւատքին մէջ: Հակառակ գիտական եւ արհեստագիտական  մեր փայլուն իրագործումներուն, Աստուծոյ մեր հասկացողութիւնը յատկանշանականօրէն թերաճ է, նոյնիսկ` նախնական: Անցեալին հրեայ, քրիստոնեայ եւ իսլամ բազմաթիւ ազդեցիկ մտածողներ հասկցած են, թէ ինչ որ «Աստուած» կը կոչենք, պարզապէս խորհրդանիշ մըն է, որ իր էութենէն անդին` կը մատնանշէ աննկարագրելի մականցութին մը, որուն գոյութիւնը կարելի չէ փաստել, այլ միայն կարելի է բնազդաբար զգալ զայն` ոգեղէն վարժութիւններով եւ բարեգութ կենցաղով մը, որ առիթ կու տայ մեզի զարգացնելու ուղեղի եւ սրտի նոր կարողութիւններ:

Սակայն 17-րդ դարու վերջերուն, փոխանակ այս խորհրդանիշին ընդմէջէն փնտռելու «Աստուած` Աստուծմէ անդին», քրիստոնեաները զայն կը վերածէին անվիճելի փաստի: Սըր Այզաաք Նիւթըն կը հաստատէր, թէ տիեզերական համակարգը անվիճելիօրէն կը փաստէր գոյութիւնը խելացի, ամենատես եւ ամենակարող արարիչի մը, որ յայտնապէս «շատ վարպետ էր մեքենական գիտութիւններու եւ երկրաչափութեան մէջ»: Նման երկաթեայ հաստատումի մը հեռանկարով խանդավառ` եկեղեցականներ սկսան զարգացնել գիտութեան վրայ հիմնուած աստուածաբանութիւն մը, որ Նիւթընի մեքենագէտը եւ հետագային` Ուիլիըմ Փելիի խելացի ձեւագծողի (ինթելիճընթ տիզայնըր) մը բնութագրումը վերածեցին արեւմտեան քրիստոնէութեան կենսական մէկ մասին:

Սակայն այս վարպետ մեքենագէտը պարզապէս կուռքէ մը քիչ մը աւելին էր, մարդկային բնութագրում մը, որմէ ենթադրաբար լաւագոյն պարագային պէտք էր խուսափէր աստուածաբանութիւնը: Աստուած հիմնական տեղ ունէր նիւթընեան բնագիտութեան մէջ, սակայն ասիկա շատ աւելի առաջ էր այն ժամանակներէն, երբ գիտնականներ յաջողած էին ձերբազատիլ Աստուծոյ վարկածէն, մինչեւ որ Տարուին ի վերջոյ ցոյց տուաւ, թէ կարելի չէր փաստել Աստուծոյ գոյութիւնը: Ասիկա աղէտ մը չէր: Սակայն քրիստոնեաները այնքա՛ն կախեալ էին գիտական հիմունքներով բացատրուած իրենց կրօնէն, որ կորսնցուցած էին մտածողութեան աւելի հին սովորութիւնները, հետեւաբար` իրենց աղբիւրը:

Խորհրդապաշտութիւնը կենսական էր արդի ժամանակներէն առաջ գոյութիւն ունեցած կրօններուն համար, որովհետեւ կարելի էր միայն այլաբանական ձեւով խօսիլ գերագոյն իրականութեան` Աստուծոյ, Թաոյի, Պրահմանի կամ Նիրվանայի մասին, որովհետեւ անիկա բառերու հասողութենէն անդին էր: Հրեաներն ու քրիստոնեաները կառուցած էին Աստուածաշունչը նոր եւ պատկերաւոր միջոցներով կարդալու համարձակ մօտեցում մը, իսկ Քուրանի իւրաքանչիւր հաստատումը կը կոչուէր «այա» կամ առած: Ս. Օգոստինոս (ապրած է 354-430)` կաթոլիկներու եւ բողոքականներու համար գլխաւոր հեղինակութիւն մը, կը շեշտէր, որ եթէ Աստուծաշունչի մէկ գրութիւնը կը հակասէր մակարդակաւոր գիտութեան, ապա զայն պէտք էր մեկնաբանել այլաբանական ձեւով: Ասիկա ընդունուած սովորութիւնն էր Արեւմուտքի մէջ մինչեւ 17-րդ դար, երբ գիտական ճշգրտութեան մեթոտը ընդօրինակելով` քրիստոնեաներ սկսան Աստուածաշունչը կարդալ այնպիսի տառացի ձեւով, որուն զուգահեռը կարելի չէ գտնել կրօններու պատմութեան մէջ:

Բազմաթիւ մշակոյթներ կը հաւատային, թէ ճշմարտութեան հասնելու երկու ծանօթ ձեւ կար: Յոյները զանոնք կը կոչէին միթոս եւ լոկոս: Երկուքն ալ անհրաժեշտ էին եւ ոչ մէկը կը գերազանցէր միւսը: Անոնք չէին հակասեր զիրար, այլ կ՛ամբողջացնէին, իւրաքանչիւրը` իր կարողութեան ծիրին մէջ: «Լոկոսը» (տրամաբանութիւն) մտածողութեան գործնական ձեւն էր, որ կարելի կը դարձնէր մեր արդիւնաւէտ գործունէութիւնը աշխարհի մէջ` ճշգրիտ ձեւով կապ հաստատելու համար արտաքին իրականութեան հետ: Սակայն անիկա չէր փարատեր մարդկային տառապանքը, ոչ ալ գերագոյն իմաստ մը կը գտնէր կեանքի պայքարին մէջ: Այս բաներուն համար մարդիկ կը դիմէին միթոսի. պատմութիւններու, որոնք չէին յաւակներ պատմական որեւէ ճշգրտութիւն պարունակել, այլ պէտք էր զանոնք նկատել իբրեւ հոգեբանութեան նախնական ձեւ մը: Ծիսական կամ բարոյագիտական մեկնաբանութեամբ մը` լաւ միթ մը ցոյց կու տար, թէ ինչպէ՛ս պէտք էր դիմագրաւել մահացութեան հարցը, գտնել` ուժի ներհուն աղբիւր մը, անվրդով տոկալ` ցաւի ու տառապանքի:

Հնադարեան աշխարհին մէջ տիզերաբանութիւնը չէր նկատուեր իրականութեան  վրայ հիմնուած բան մը, այլ գլխաւորաբար ունէր բուժիչ դեր: Անիկա կ՛արտասանուէր, երբ մարդիկ անկողին ինկած, թագադրումի մը առիթով կամ քաղաքական տագնապի ժամանակ կարիքը ունէին այդ խորհրդաւոր ուժին ներարկումին, որ ձեւով մը իրեն հետ կը բերէր բան մը` նախնական ոչնչութենէն: Կարգ մը տիեզերաբաններ մարդոց կը սորվեցնէին իրենց ստեղծագործելու ուժը յայտնաբերելու ձեւը, ուրիշներ զանոնք գիտակից կը դարձնէին այն պայքարին, որ անհրաժեշտ էր` ընկերային եւ քաղաքական կարգը պահելու: Ծննդոցի արարչագործութեան շարականը, որ գրուած է Ն. Ք. 6-րդ դարուն, իսրայէլացիներուն դէպի Բաբելոն աքսորի տարիներուն, մեղմ հակաճառութիւն մըն է բաբելոնական կրօնին: Անիկա կը պարունակէ դասաւորուած տիեզերքի մը տեսլականը, ուր ամէն ինչ ունի իր տեղը, ինչ որ հաւանաբար մխիթարական յատկանիշ մը ունէր տեղահան եղած ժողովուրդի մը համար, թէեւ, ինչպէս կը տեսնենք Աստուածաշունչին մէջ, աքսորեալներէն ոմանք կը նախընտրէին աւելի յարձակողապաշտ տիեզերաբանութիւն:

Երբեք կարելի չէ բնորոշել միթ մը, որովհետեւ անիկա կը վերաբերի կեանքի այնպիսի երեւոյթներու, զորս պեղելը աւելի դժուար է: Արդիւնաւէտ դառնալու համար անիկա պէտք է համապատասխանէ ժամանակակակից պայմաններու: 16-րդ դարուն, երբ հրեաները կը վտարուէին Եւրոպայի մէկ շրջանէն միւսը, խորհրդապաշտ Այզաաք Լուրիա ստեղծած է ամբողջութեամբ նոր միթի կառոյց մը, որ որեւէ ձեւով չէր նմաներ արարչագործութեան պատմութեան: Փոխանակ Աստուածաշունչին հակասելու մեղադրանքով դատապարտուելու, այս միթը հրեաներուն քով ստեղծեց զանգուածային շարժում մը, որովհետեւ շատ խօսուն կերպով կը նկարագրէր պարագայական այն աշխարհը, որուն մէջ կ՛ապրէին հրեաները, պաշտպանուած` յատուկ ծիսակատարութիւններով: Անիկա նաեւ կ՛օգնէր հրեաներուն` դիմագրաւելու իրենց ցաւը եւ յայտնաբերելու ուժի աղբիւր մը:

Կրօնը պարտաւոր չէր տալ բացատրութիւններ, որոնք կը վերաբերէին տրամաբանութեան, այլ կ՛ակնկալուէր, որ անիկա մարդկութեան օգնէր` աւելի ստեղծագործ ձեւով վերաբերելու այն իրականութիւններուն նկատմամբ, որոնք չունէին դիւրին լուծումներ, ինչպէս նաեւ` գտնել ներքին խաղաղութեան դրախտ մը: Այսուհանդերձ, այսօր շատեր կը նախընտրեն կրօնական անվաւեր ճշմարտութիւնը: Սակայն արդեօք կարելի՞ է կրօնական դիտանկիւնէ հակազդել եղափոխութեան տեսութեան: Կարելի՞ է զայն օգտագործել` վերագտնելու համար Աստուծոյ աւելի հարազատ գաղափար մը:

Տարուին, ինչպէս` իրմէ առաջ Մայմոնիտեզ, Աւիսեննա, Աքուինըս եւ Էքհարթ, անգամ մը եւս յստակացուցած է, թէ կարելի չէ Աստուածը նկատել պարզապէս իբրեւ աստուածային անձնաւորութիւն մը, որ առանձինը ստեղծած է աշխարհը: Ասիկա մեր ուշադրութիւնը կրնայ շեղել հաստատուած կուռքերէն եւ տանիլ ետ` դէպի «Աստուած` Աստուծմէ անդին» փնտռտուքին: Լաւագոյն աստուածաբանութիւնը ոգեղէն վարժութիւն մըն է, բանաստեղծութեան նման: Կրօնը ճշգրիտ գիտութիւն մը չէ, այլ տեսակ մը արուեստ` երաժշտութեան կամ գեղանկարչութեան պէս, որ մեզ կ՛առաջնորդէ դէպի գիտութեան այնպիսի ոլորտ մը, որ տարբեր է զուտ է բանական ոլորտէն, եւ որ կարելի չէ դիւրութեամբ նկարագրել բառերով: Լաւագոյն պարագային, անիկա մեզ կը դնէ զարմացական վիճակի մէջ, հաւանաբար` ոչ տարբեր ակնածանքի այն զգացումէն, որուն փորձառութիւնը կ՛ապրի Տաուքինզ, եւ զոր կը գնահատեմ, երբ ան կը խորհրդածէ բնութեան մէջ կատարուած ընտրանքներու հրաշալիքին մասին:

Ինչ կը վերաբերի այն ցաւին եւ մսխումին, զորս քողազերծած է Տարուին, կարելի է ըսել, թէ կրօնական գլխաւոր բոլոր աւանդութիւնները կը շեշտեն հետեւեալը. հաւատացեալները կը խորհրդածեն համատարած այն տառապանքին մասին, որ անխուսափելի մէկ մասն է կեանքին, որովհետեւ, եթէ չընդունինք այս կնճռոտ իրականութիւնը, ապա հաւատքին կորիզը կազմող գթասրտութիւնը անկարելի կը դառնայ: Հազարաւոր անասնատեսակներու եւ բուսատեսակներու ցաւատանջ կորուստին անտանելի տեսարանը տարբեր չէ «Առաջին ազնուական ճշմարտութեան» (որ կ՛ըսէ` գոյութիւնը տառապանք է) պուտտայական դասական խորհրդածութենէն, որ հիմնական նախապայմանը կը կազմէ մականցական լուսաւորութեան այն վիճակին, զոր ոմանք կը կոչեն Նիրվանա, իսկ ուրիշներ` Աստուած:

* Քերըն Արմսթրոնկ հեղինակ է աստուածաբանութեան եւ կրօնական հարցերու վերաբերող բազմաթիւ գիրքերու: Անոր նորագոյն գիրքը` «Տը քէյս ֆոր Կատ», լոյս տեսաւ անցեալ տարի:

 

«ԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ ԸՆԵԼԻՔ ՉԻ ՁԳԵՐ ԱՍՏՈՒԾՈՅ»

Բնական պիտի թուէր1859-էն առաջ համաձայնութիւն յայտնել վեր. Ուիլիըմ Փելիի «Նեչըրըլ թիոլոճի» գիրքին մէջ արտայայտած այն գաղափարին, թէ կեանքի արարչագործութիւնը Աստուծոյ մեծագոյն գործն էր: Մանաւանդ` մարդկային կեանքը, ինչպէս պիտի աւելցնէր սնոտիապաշտ մը: Այսօր պիտի բարեփոխէինք այս հաստատումը. եղափոխութիւնը տիեզերքի մեծագոյն գործն է: Եղափոխութիւնը կեանքի արարիչն է, եւ կեանքը ինքնին ամէնէն զարմանահրաշ եւ ամէնէն գեղեցիկ բանն է, զոր երբեւիցէ արտադրած են բնագիտութեան օրէնքները: Եղափոխութինը աշխարհի վրայ տեղի ունեցած մեծագոյն ցուցահանդէսն է, միակ ընտրանքը` առայժմ, ինչպէս գրուած է թի. շըրթի մը վրայ, զոր ինծի ուղարկած է համակիր մը:

Իրօք, եղափոխութիւնը հաւանաբար մեծագոյն ցուցահանդէսն է ամբողջ աշխարհի մէջ: Գիտնականներուն մեծ մասը կ՛ենթադրէ, թէ կեանքի անջատաբար եղափոխուած ձեւեր կը գտնուին մոլորակային կղզիներու վրայ, ամբողջ տիեզերքի տարածքին, թէեւ այնքան ցրուած են անոնք, որ դժբախտաբար չեն հանդիպիր իրարու: Իսկ եթէ կեանք կայ այլ տեղ, ապա ենթադրութենէ աւելին պիտի ըլլար ըսել, թէ անիկա տարուինեան կեանք է: Շատ աւելի տկար է տիեզերքի մէջ կեանքի գոյութիւնը պաշտպանող վիճարկութիւնը, քան թէ այն, թէ նման կեանք մը պիտի ըլլար տարուինեան կեանք մը, եթէ երբեւիցէ գոյութիւն ունենար: Սակայն նաեւ հաւանական է, որ իրականութեան մէջ առանձին ենք այս աշխարհին մէջ, ինչ որ կը նշանակէ, թէ Երկիրը, իր մեծագոյն ցուցահանդէսով, տիեզերքի ամէնէն յատկանշական մոլորակն է:

Ինչո՞ւ այսքան իւրայատուկ է կեանքը: Անիկա երբեք չի խախտեր բնագիտութեան օրէնքները: Ոչինչ կրնայ խախտել զանոնք: Եթէ որեւէ բան կարենար խախտել, ապա բնագէտներ պարզապէս պիտի ձեւաւորէին նոր օրէնքներ. ասիկա բաւական յաճախ պատահած է պատմութեան մէջ:  Թէեւ կեանքը երբեք չի խախտեր բնագիտութեան օրէնքները, սակայն զանոնք կը մղէ դէպի անսպասելի վայրեր, ուր կը կաղայ երեւակայութիւնը: Եթէ գաղափար չունենայինք կեանքի մասին, պիտի չհաւատայինք, թէ անիկա կարելի էր, բացի անշուշտ այն իրողութենէն, թէ ոչ ոք գոյութիւն պիտի ունենար` չհաւատալու համար:

Բնագիտութեան օրէնքները կրնան կառուցել ժայռեր եւ աւազ, կազի ամպեր եւ աստղեր, ոլորապտոյտ աւազաններ եւ ալիքներ, ոլորապտոյտ համաստեղութիւններ եւ ալիքներու նման ճամբորդող, սակայն մասնիկներու նման գործող լոյս: Տարուինեան եղափոխութեան տեսութիւնը պարզապէս կը ժայթքէ անոնց մշուշին ընդմէջէն: Ասիկա հետաքրքրական, զարմանահրաշ եւ խորապէս խորհրդաւորութիւններով լեցուն տիեզերք մըն է: Սակայն ահաւասիկ մուտք կը գործէ կեանքը: Պահ մը բնագէտի մը աչքով դիտենք ոստոստող ագեվազ մը, թռչող չղջիկ մը, խոյացող դլփին մը, երկնասլաց շիկափայտ մը: Երբեւիցէ գոյութիւն չէ ունեցած ժայռ մը, որ կը ցատկէր ագեվազի մը պէս, խճաքար մը, որ կը սողար սերնդագործելու առիթ փնտռող բզեզի մը պէս, աւազի հատիկ մը, որ կը լողար ջրային լուի մը պէս: Այս արարածներէն ոչ մէկը երբեւիցէ չի խախտեր բնութեան օրէնքները: Ընդհակառակը, անվերջ կը մղուի այս օրէնքներով: Անասուններ ոչ միայն չեն խախտեր շարժումի օրէնքները, այլ կ՛օգտագործեն զանոնք` ի նպաստ իրենց, երբ կը քալեն, կը վազեն, կը ցատկռտեն, կը խոյանան, կը թռչին, որսին վրայ կը յարձակին կամ զսպանակուած` դէպի ապահով վայր մը կը նետուին:

Ոչ մէկ անգամ խախտած են բնագիտութեան օրէնքները: Այսուհանդերձ, կեանքը կ՛ուղղուի դէպի անորոշ վայր մը: Իսկ ինչպէ՞ս կը պատահի այս առեղծուածը: Պատասխանը գործընթաց մըն է, թէեւ յարափոփոխ` իր հրաշալի մանրամասնութիւններուն մէջ, սակայն` բաւական միատարազ, որ արժանի դարձած է տարուինեան եղափոխութիւն անունին, բնորոշումը` պարագայական տարբեր տուեալներու ոչ պարագայական գոյատեւումին: Գիտենք, այնքան հաստատ, որքան որեւէ բան գիտութեան մէջ, թէ այս գործընթացն է, որ կեանք ստեղծած է մեր մոլորակին վրայ: Եւ գրաւս այն է, թէ այս նոյն գործընթացն է, որ պիտի արձանագրուի որեւէ տեղ, ուր կեանք կրնայ գտնուիլ տիեզերքի մէջ:

Հապա՞ եթէ երկրի վրայ տեղի ունեցող մեծագոյն ցուցահանդէսը ինքնին տիեզերքի մեծագոյն ցուցահանդէսը չէ: Հապա՞ եթէ կեանքի նշաններ կան այլ մոլորակներու վրայ, որոնք եղափոխուած են մեր խելացութեան եւ ստեղծագործական մակարդակէն շատ աւելի բարձր մակարդակի վրայ, այնքան, որ պէտք է զանոնք նկատենք աստուածներ: Արդեօք բախտը կամ դժբախտութիւնը պիտի ունենա՞նք հանդիպելու անոնց: Անոնք իրապէ՞ս աստուածներ պիտի ըլլային: Փորձութիւնը պիտի ապրէի՞նք ծունկի գալու անոնց դիմաց եւ պաշտելու զանոնք, այնպէս` ինչպէս միջնադարեան գեղջուկ մը, որ յանկարծ դէմ յանդիման պիտի գտնուէր Պոյինկ 747-ի, բջիջային հեռաձայնի կամ Կուկըլ Ըրթի նման հրաշալիքի մը: Սակայն որքան ալ աստուածանման թուին այլամոլորակայինները, անոնք աստուածներ պիտի չըլլային` շատ յատկանշական պատճառով մը. անոնք չեն ստեղծած տիեզերքը: Տիեզերքն է, որ ստեղծած է զիրենք, այնպէս ինչպէս` ստեղծած է մեզ: Տիեզերքի ստեղծումը բան մըն է, որ նոյնիսկ գերմարդկային խելացութենէն անդին է, որովհետեւ վիճակագրականօրէն անկարելի է, հետեւաբար տիեզերքը պիտի ստեղծուէր աստիճանաբար, պարզ սկիզբներով, անկենդան տիեզերք մը, հրաշքներէ զուրկ գօտիէ մը, որ ինքնին բնագիտութիւնն է:

Տարուինեան եղափոխութեան իրագործումն է նման ծնունդ մը լոյս աշխարհ բերելը: Անիկա սկիզբ կ՛առնէ նախնադարեան պարզութեամբ եւ աստիճանաբար կը դարբնէ բարդ, երեւութապէս անսահմանօրէն բարդ, մինչեւ մարդկային բարդութեան հասնող եւ շատ հաւանաբար աւելի անդին գացող բարդ ծնունդ մը: Թերեւս գոյութիւն ունին աշխարհներ, ուր գերմարդկային կեանք մը կը ծաղկի: Այնքա՛ն գերմարդկային, որ հեռու է մեր երեւակայութեան սահմաններէն: Սակայն գերմարդկային չի նշանակեր գերբնական: Տարուինեան եղափոխութիւնը մեզի ծանօթ միակ բանն է, որ կրնայ ստեղծել ստեղծագործական խելացութեան տարբերակներու չափ բարդ բան մը: Անոնք իրենց կարգին կրնան ստեղծել այլ բարդ բաներ. արուեստի եւ երաժշտութեան գործեր, յառաջադէմ արհեստագիտութիւն, համակարգիչներ, համացանց եւ ով գիտէ ինչեր` ապագային: Թերեւս տարուինեան եղափոխութիւնը տիեզերքի մէջ նման հոլովոյթներ ստեղծող միակ բանը չէ: Թերեւս կան այլ «կռունկներ», զորս տակաւին չենք յայտնաբերած եւ երեւակայած: Սակայն, որքան ալ հրաշալի ըլլան անոնք եւ որքան ալ տարբեր` տարուինեան եղափոխութեան կռունկներէն, անոնք կախարդական չեն կրնար ըլլալ: Անոնք տարուինեան եղափոխութեան համաձայն պիտի կազմաւորուին` ծնունդ առնելով պարզ վիճակէ մը, միաժամանակ` երբեք չխախտելով բնութեան օրէնքը:

Ո՞ւր կը մնայ Աստուած այս բոլորին մէջ: Ամէնէն ազնիւ բանը, որ կարելի է ըսել, այն է, թէ անոր ընելիք չի մնար, եւ թէ` մեր գնահատանքին, պաշտամունքին կամ վախին արժանի ոչ մէկ իրագործում կը մնայ անոր: Եղափոխութիւնը կ՛ազդարարէ, թէ Աստուած աւելորդ է: Սակայն պէտք է անդին երթանք: Ստեղծագործական բարդ խելացութիւն մը, որ ոչինչ ունի ընելիք, միայն աւելորդ չէ: Աշխարհը երկնային ձեւագծումով ստեղծողի գաղափարը նաեւ անընդունելի է այն նկատառումով, որ ան գէթ պէտք է այնքան բարդ ըլլայ, որքան` այն բաները, զորս պարտաւոր է բացատրել: Աստուած չէ մեռած: Պարզապէս ան գոյութիւն չունէր սկիզբէն:

Այժմ գոյութիւն ունի արդի աստուածաբաններու խաւ մը, որ պիտի ըսէր մօտաւորապէս հետեւալը. «Անշուշտ այնքան միամիտ կամ պարզամիտ չենք` մտածելու համար, թէ Աստուած գոյութիւն ունի, թէ չունի: Գոյութիւնը ինքնին 19-րդ դարու յատուկ հարց մըն է: Կարեւոր չէ, թէ Աստուած գոյութիւն ունի՞ թէ՞ չունի գիտական առումով: Կարեւորը այն է, թէ արդեօք ան գոյութիւն ունի՞ քեզի եւ ինծի համար: Եթէ Աստուած իրական է քեզի համար, ապա ի՞նչ բոյթ, թէ գիտութիւնը աւելորդ կը նկատէ զայն: Ի՜նչ ամբարտաւանութիւն: Ի՜նչ մեծամտութիւն»:

Եթէ այսպէս կը շարժի ձեր նաւակը, ապա շատ մենաւոր ուղեւորութիւն մը կը սպասէ ձեզի: Աշխարհի ժողովուրդներուն գլխաւոր հաւատալիքները շատ յստակ են. անոնք կը հաւատան Աստուծոյ, եւ ասիկա կը նշանակէ, թէ կը հաւատան առարկայական իրականութեան մէջ անոր գոյութեան: Նոյնքան հաստատ, որքան` Ճիպրալթարի ժայռին գոյութիւնը: Եթէ աստուածաբաններ եւ յետ արդի ժամանակներու յարաբերապաշտներ կը կարծեն, թէ զԱստուած կը փրկեն աւելորդ բաներու դէզէն` պարզապէս նսեմացնելով գոյութեան կարեւորութիւնը, ապա պէտք է դարձեալ մտածեն: Եթէ անոնք եկեղեցիի մը կամ մզկիթի մը մէջ հաւաքուած հաւատացեալներուն ըսեն, թէ գոյութիւնը շատ կոպիտ արժանիք մըն է` զայն վերագրելու համար իրենց Աստուծոյ, անոնք անաստուած պիտի որակեն զիրենք, եւ` արդարօրէն:

*Ռիչըրտ Տաուքինզ հեղինակն է «Տը սելֆիշ ճին», «Տի անսեսթըր՛զ թէյլ», «Տը Կատ տիլուժըն» եւ «Տը կրէյթեսթ շօ ան ըրթ» գիրքերուն:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES