Մահուան 140-Ամեակին Առիթով. Պետրոս Դուրեան

ՕՀԱՆ ՊՈՏՐՈՒՄԵԱՆ

Քերթողական տաղանդը կանուխ արթնցաւ իր մէջ, ու ան գրել սկսաւ 13 տարեկանին, աշակերտական գրասեղաններու առջեւ, ինչ որ միջոց մը կաղացուց միւս դասերը, սակայն յետոյ ինքնամփոփուելով` դասուեցաւ յաջողակ աշակերտներու կարգին: Այս շրջանի տաղերէն կը յիշուի «Գարնանային կենացս մէջ»-ը: Նիւթական անձկութիւնը ստիպեց զինք, որ 1866-ին պահ մը հեռանայ ճեմարանէն ու որպէս աշակերտ` ծառայէ դեղագործի մը քով: Սակայն ան շուտով վերադարձաւ դպրոց ու աւարտեց ընթացքը: Դպրոցական վերջին տարին գրեց իր առաջին թատրերգութիւնը` «Վարդ եւ շուշան», բեմական ճաշակը հաւանաբար պարտելով Թղլեանին:

Շրջանաւարտ ըլլալէ ետք իր օրապահիկը ջանաց ապահովել նախ քարտուղարութեամբ, ակնցի սեղանաւորի մը քով, յետոյ մասնաւոր ուսուցչութեամբ` բարեկեցիկի մը տան մէջ, եւ աւելի վերջ իր գրչով` որպէս թատերագիր, հուսկ յետոյ դերասանութեամբ` Վարդովեանի քով, ինչ որ սպառեց իր շունչը: Թոքախտի առաջին նշանները ի յայտ եկան յունիս 1871-ին, տառապեցաւ եօթը ամիս ու, վերջապէս, մահը խլեց զինք 22 յունուար 1872-ին ուրբաթ լուսածագին:

Դուրեանի տիրական յատկանիշը իր «ես»-ն է պայքարը ինքզինք իրականացնելու, արժեցնելու, ապրելու ու տիրական դառնալու: Ինք գիտակից էր իր ձիրքերուն ու արժանիքին: Կը սիրէր փառքն ու փառաւորուիլը, եւ կ՛ակնկալէր, որ իր շուրջինները գնահատեն զինք: Յոխորտ էր ան եւ կեանքի ու մահուան միջեւ մղած իր անհաւասար պայքարին մէջ տեսակ մը հաշիւ կը պահանջէր «ոխերիմ» Աստուծմէ: Իր վերջին ամիսներուն ան արդէն  ինքզինք վերացած զգաց այս աշխարհէն ու իր շուրջը դիտեց վերացական աչքերով: Գութ չէր ուզեր ան, այլ` ապրելու իրաւունքին ճանաչումը:

Ան ինչ որ չկարողացաւ վայելել բաց աչքերով, կտակեց, որ իրեն շնորհուի աչքերը փակելէ ետք, փառաշուք նկարագիր մը ապահովելով իր յուղարկաւորութեան: Պոլսահայութիւնը չզլացաւ այդ իղձին գործադրութիւնը եւ անոր դագաղին աջէն ու ձախէն քալեցին նուագածուներ, ետեւէն ալ` 4000 սգազգաց յուղարկաւորներու պատկառելի բազմութիւն մը:

Դուրեանի կեանքին մէջ մտան մէկէ աւելի աղջիկներ, առնուազն` երկուքը ծանօթ: Մին ճանչցաւ, երբ տակաւին աշակերտ էր ու փոխադարձութիւն գտաւ: Սակայն աղջկան ծնողները խորտակեցին անոր սէրը` ընկերային դիրքի տարբերութիւն տեսնելով իրենց ու Պետրոսի միջեւ, ինչ որ պատճառ եղաւ աղջկան մահուան: Երկրորդը Վարդովեանի խումբին մէջ աշխատող Պիստոս-Արաքսիա  դերասանուհին էր, ծագումով յոյն, որ նախ յոյս ներշնչեց Դուրեանին, սակայն յետոյ դրժեց: Դուրեանի տաղերէն «Պէտք է մեռնիլ»-ը ու «սեւ, սեւ»-ը գրուած են իր առաջին սիրոյն մահուան առթիւ, «Զնէ պաշտեմ»-ը ու «Դրժել»-ն ալ («Փունջ մը կնճիռ, բոյլ մը կայծակ») ուղղուած են Պիստոս-Արաքսիայի: Իր սիրոյ միւս տաղերն ալ պատիր երեւակայութենէ ծնող դիմառնութիւնն է եւ կամ ինքնագոհացման խաբկանքներ չեն, այլ` իրական էակներու, էգերու ուղղուած խօսքեր, ինչպէս` «Ներա հետ» («համբոյր մ՛առի ներանէ»), «Սիրել» («Բոյլ մը նայուածք, փունջ մը ժպիտ»), «Սիրեցի քեզ», «Իցի՜ւ թէ», «Մանիշակ», «Հեծծիւնք» (Երբ վարդի փունջի հայեցի…»), որ ուղղուած է Պաղլարպաշի շրջագայող ու Պետրոսին քովէն շրշիւնով անցնող հայուհիի մը, «Կը սիրեմ զքեզ» (Ո՜հ, ո՛վ ես դու, սէ՞ր, երկնային շո՞ւնչ կամ հո՞ւր)` ուղղուած խարտեաշ մազերով սեւաչուի ու անգութ աղջկան մը, որմէ Դուրեան կը կասկածէր, թէ սիրահար մը ունեցած կրնար ըլլալ, «Մնաս բարեա՜ւ» («Առտու մը դեռ մթնշաղ»), ուղղուած` նմանապէս անգութ հայուհիի մը: Սիրոյ իմաստասիրութիւնը ամփոփած են «Սիրեցէք զմիմեանս» («Վարդակարմիր գողգոթային վեհ գագաթ), «Նէ» («Վարդը գարնանայնի թէ կուսին տիպար այտերուն չ՛ըլլար»):

«Թրքուհին» («Երեկոյ է, բոցավառ է հորիզոն») Դուրեանի ամէնէն աննիւթական ու եթերային սիրոյ արտայայտութիւնն է: Ու արդէն ան երբեք չէ կատարած մարմներգութիւն. սէրը սիրած է սիրոյ համար: Ինչպէս սիրելը, նոյնպէս եւ սիրուիլը պահանջն էր իր առնական խառնուածքին: «Ինչ կ՛ըսեն»-ը տեսակ մը նախերգանքն է «լճակին, ուր կը սկսի լռութեան ու յուսահատութեան իմաստասիրութիւնը: Դուրեանի «Լճակը» ճիշդ հակապատկեր կը կազմէ Լամարթինի «Լիճ»-ին, որ կը վերջանայ «Զիրար սիրեցին»-ով, մինչդեռ Դուրեան իր լճակէն կը բաժնուի յուսահատի նայուածքով մը: «Հեծեծմունք»-ը Ճամլճայի բարձունքէն ուղղուած խօսք մըն է դէպի անդենական` գերեզմանի ճամբով: «Տրտունջ»-ը («Է՜, մնաք բարով Աստուած եւ արեւ») անզօր կատաղութեան բռունցք մը` «ոխերիմ Աստուծոյ» դէմ բարձրացուած անարդար գրիչով շարադրած էր իր ճակատագիրը: Իսկ «Զղջում»-ը կը կազմէ մարդկայնական համակերպումը Դուրեանի, յորեան «Ո՞վ է դա»-ն լսելէ ետք: «Իմ մահը» իր մէջ կը խտացնէ դուրեանական տենչն ու գերագոյն բաղձանքը` անյիշատակ չմնալ, սերունդներու աւանդել, թէ ինք Դուրեան մըն էր, աշխարհի մը մէջ, որ ծաղրն էր Աստուծոյ:

Դուրեան մեզ թողուց 40 տաղեր, 13 նամակներ ու 11 ողբերգութիւններ: Իր ձեռագիրներէն ոմանք կորսուած են, ինչպէս` իր ինքնակենսագրական վէպը, «Վոսփորի գիշերներ»: Գրաբարով յագեցած շրջանի մը ան կարողացաւ գործածել զուտ աշխարհաբար: Իր կենսագրութեան համար տես` Բարսեղ Ե. Էքսերճեան (ապա Հմայեակ քհնյ.), «Ընդարձակ կենսագրութիւն Պետրոս Դուրեանի» (Կ. Պոլիս 1893), ու Արշակ Չոպանեան, «Պետրոս Դուրեան, կենսագրական ու քննադատական ուսումնասիրութիւն» (Տփղիս, 1894): Իր երկերուն առաջին հրատարակութիւնը` Սկիւտարի ընթերցասիրաց ընկերութեան կողմէ «Տաղք եւ թատրերգութիւնք Պետրոս Դուրեանի ( Կ. Պոլիս 1872), երկրորդը` Բարսեղ Ե. Էքսերճեանի, Պետրոս Դուրեանի տաղք եւ թատրերգութիւնք, նամականի, դամբանական, յօդուածք, ձեռագիր, ոտանաւոր, տապանագիր» (Կ. Պոլիս), 1893): Տաղերու հաւաքածոն տպագրուեցաւ Երեւանի մէջ 1832-ին ու 1836-ին տաղերն ու նամակները` Ս. Ղազար` 1945-ին: Վերջապէս այստեղ անհրաժեշտ է նշել նաեւ, որ Հայաստանի մէջ խորհրդային շրջանին բազմաթիւ գրականագէտներ եւ գրողներ լոյս ընծայած են բազմաթիւ գրութիւններ  արժեւորելով Պետրոս Դուրեանի քերթողական արժէքներն ու տեղը հայ գրականութեան պատմութեան մէջ:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )