Մասունքներ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ժամանակակից Պատմութեան

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Սահակ կաթողիկոսի առաջին վեց նամակները, որոնք գրուած են 1906-1911-ի միջեւ, նախքան 1915-ի չարաղէտ թուականը, բոլորն ալ ունին նամակին վերի ձախ կողմը հետեւեալ գրութիւնը,¬ առաջին տող, մեծատառ գլխագիր` ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԱՐԱՆ ՀԱՅՈՑ. երկրորդ տող, աւելի փոքրատառ գլխագիր, Ի ԿԻԼԻԿԻԱ, երրորդ տող` համար… Վերջին երեքը տարբեր են: 1928-ին աւելի մեծ եւ հաստ թուղթի վրայ գրուածը կոնդակ մըն է, ունի թուղթին վերը` կեդրոնը, կարմիր գոյնով կնքուած Սահակ կաթողիկոսին կլոր կնիքը, որուն մէջ կայ գլխագիր` Սահակ Բ. կաթողիկոս Կիլիկիոյ, 1903, իր ընտրութեան թուականը: Կեդրոնը երրորդութիւնը` Հայր Աստուած, Որդին Աստուած եւ Ս. Հոգին:

1929-ի նամակը ունի` վերը ձախ կողմը ֆրանսերէն հետեւեալ վերտառութիւնը.

Catholicossat Arménien                                                   
De CILICIE

ALEP – B.P. 133

No ………………….

Վերջապէս, 1930-ին գրուած նամակը ունի թէ՛ հայերէն եւ թէ՛ ֆրանսերէն գրութիւնները, այսպէս.–

 

(նշանակ)

ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԻՒՆ  ՀԱՅՈՑ
ԿԻԼԻԿԻՈՅ

CATHOLICOSSAT ARMÉNIEN                                  
De CILICIE        

Համար ………………

իսկ անոնց վրան կաթողիկոսութեան խորհրդանիշը` հայրապետական զգեստի ձեւաւորումով նշանակ մը:

Պաշտօնաթուղթերուն վրայ կատարուած փոփոխութիւնները հասկնալի են: Սահակ Կաթողիկոս այս տարիներուն կ՛ապրի Սուրիոյ մէջ, որ կը կառավարուի Ֆրանսայի հոգատար իշխանութեան կողմէ: Ուստի բնական է, որ իր պաշտօնաթուղթին վրայ երեւայ նաեւ ֆրանսերէնը: Ստորեւ կը ներկայացնենք վերոյիշեալ նամակները:

1.- Նամակը ուղղուած է.¬

Արժանապատիւ
Տ. Ղեւոնդ Քահանայ, Առաջ[նորդական] Փոխանորդ

Ի Հալէպ

 

Նամակի համարին առաջին մասը անընթեռնելի է.- 8(?)42: Նամակը գրուած է մէկ էջի վրայ: Գրութեան թուական եւ վայր` 3 օգոստոս 1906, Սիս: Թուղթը խոնաւութեան պատճառով փտած է, իսկ էջին ձախ կողմը, վերէն վար խոնաւութիւնը գրեթէ ջնջած է գրութեան մելանը. ուստի դժուար է կարդալը:

Ստորեւ կը ներկայացնենք այս նամակին բնագիրը ամբողջութեամբ.

Պէյլանի Տ. Աւետիս քահանան* ի՞նչ բանով կառավարութիւնը իր դէմ հանած է. Պէյլանէն հեռացման մասին Վսեմ. Վալիի հրամանը ժամանակի՞ մը համար է, թէ անպայման կերպով:

(Անընթեռնելի) տեղւոյդ բանտարկեալներէն գանգատներ կը հասնին, որպէս թէ առաջնորդարանդ շատ անտարբեր է իրենց նկատմամբ: Կարելի եղածին չափ եւ օրինաց սահմանին մէջ մխիթարուած պահելու է:

Վերջին բանտարկելոց, որ մօտ տասն ամիս եղաւ եւ արձակուածները վերստին բռնեցին, [անոնց] խնդիրը, կամ դատավարութիւն ի՞նչ վիճակի մէջ է: Եթէ դիւրութիւն կայ, յիշեալներուն անուանական մէկ ցանկը կազմելով մեզ ղրկեցէք:

Նորընտիր Քաղ. ժողովոյ հաստատութեան կոնդակը մօտ ատենները կը ղրկուի. մենք տակաւին կրած բարոյական ցնցումէն զմեզ լաւ կերպով չը գտանք:

Ողջունիւ հայրական սիրոյ»:

Մնամք աղօթարար
Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

2.- Նամակը ուղղուած է.¬

Արժանապատիւ
Տ. Ղեւոնդ Աւագ քհնյ. տ. Նահապետեան

Ի Հալէպ

 

Նամակի համար` 1806/254: Գրութեան թուական եւ վայր` 24 մայիս 1908, Ատանա:

Նամակը գրուած է մէկ էջի վրայ: Հակառակ թուղթին վարի մասը խոնաւութեան պատճառով փտած եւ վնասուած ըլլալուն` նամակին բնագիրը լաւ պահպանուած է եւ ընթեռնելի է: Ստորեւ կու տանք նամակի բովանդակութիւնը ամբողջութեամբ:

«Պաղտատի Պատ[րիարքական] Փոխանորդ Գեր. Մովսէս Եպիսկոպոսը մօտ օրերս տեղդ պիտի ժամանէ Պէյրութի ճանապարհով, կը յանձնարարեմք, որ իր աստիճանին, մանաւանդ յօգուտ Կիլիկիոյ իր ըրած ծառայութեանց համար հարկ եղած մեծարանքը չը զլանաք:

Վիճակիդ Կաթ[ողիկոսական] Փոխանորդ Հոգե[շնորհ] Շահէ Վարդապետին պաշտօնը հաստատող Կայս[երական] Պէրաթը ղրկուած է մեզ. ամսոյս վերջերը իր պաշտօնական թղթերով կը մեկնի Ձեր կողմը, անշուշտ [վստահ] եմք, թէ ըստ ամենայնի օգտակար պիտի ըլլայ վիճակիդ եկե[ղեցական] ու կրթ[ական] գործոց համար:

Ողջունիւ հայրական սիրոյ»:

Մնամք աղօթարար
Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

3.- Նամակը ուղղուած է.¬

Արժանապատիւ
Տ. Շահէ Ծ. Վրդ. Գասպարեան
Կաթող[իկոսական] Փոխանորդ

Հալէպ

 

Նամակի համար` 3428/165: Գրութեան թուական եւ վայր` 14 մայիս 1911, Սիս:

Նամակը գրուած է երկու թերթերու առաջին էջերուն վրայ: Դժբախտաբար նամակին վարի բաժնի աջ կողմը ցեցը կերած է. ուստի առաջին էջի վերջին տողերու որոշ բառեր կը պակսին: Ստորեւ կը ներկայացնենք նամակին բովանդակութիւնը` իր քանի մը թերի տողերով.

 

«Մշակն արժանի է վարձու իւրոյ»: Այս պատգամը յայտնի է թէ միայն արժանաւոր մշակաց համար ըսուած է: Դուք իբրեւ Կաթող[իկոսական] Փոխանորդ Հալէպի տարիներով խոհականութեամբ, լրջութեամբ եւ արդիւնաւորապէս վարեցիք պաշտօննիդ եւ ըստ արժանւոյն չը վարձատրուեցաք, անշուշտ բարոյապէս:

Առ այժմ իբրեւ դուզնաքեայ վարձատրութիւն, մեր հայրական սրտագին գոհունակութիւնը յայտնելով բաւական կը սեպենք Հալէպի վիճակին փոխանորդով կառավարուիլը. ուստի ներկայիւս կը յանձնարարենք, որ անմիջապէս Գաւ[առական] Ժողովը գումարելով Առաջնորդական ընտրութեան պէտքը բացատրէք յանուն մեր եւ պարտաւորեցնէք ընտրութիւն կատարել եւ տեղեկագրել մեզ ի հաստատութիւն եւ ի տնօրինութիւն Կայս[երական] Պէրաթի ստացման համար:

Ըստ Սահմանադրութեան եռանուն ցանկը կը կազմենք.

1.- Գեր. Ներսէս Եպիսկոպոս Դանիէլեան
2.- Գեր. Եղիշէ (Հրանդ) Եպիսկոպոս Կարօյեան
3.- Գեր. Շահէ Ծ. Վարդապետ Գասպարեան

Ժողովը ազատ կը թողումք եռանուն ցանկէն ……………..

արժանաւոր դատուած եւ ընդունելութիւնը ա……………

աններուն, որոնք ուրիշ տեղեր Առաջնորդական պա[շտօն] …………. չ՛ըլլան:

Թէեւ թախանձագին խնդրած էիք Ձեր անունը [չդնել?] ցանկին մէջ, թէեւ ապագային աւելի օգտակարապէս ծառայելու համար Ազգին եւ Եկեղեցիին Ձեր գովելի փափագներուն ալ ծանօթ ենք, այնու ամենայնիւ չ՛ուզեցինք Ձեր արդար իրաւունքը անտեսել, քանի որ բարւոք պաշտօնավարութեամբ ինչպէս մեր, անշուշտ եւ ժողովրդին ալ գոհունակութեան պատճառ եղած էք:

Հայրական սիրոյ ողջունիւ մաղթելով կարողութիւն եւ յաջողութիւն»:

Մնամք աղօթարար
Հրժ. Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

 

Հակառակ պակսող բառերուն` նամակին իմաստը հասկնալի է: Կաթողիկոսը կ՛ըսէ, թէ ժամանակը եկած է Բերիոյ թեմին առաջնորդական ընտրութիւն կատարելու: Առ այդ, կը ներկայացնէ եռանուն ցանկը, որուն մէջ ներառած է Շահէ ծ. վարդապետին անունը` հակառակ վերջինիս կամքին: Թէեւ Սահակ կաթողիկոս ծանօթ է անոր «ապագային աւելի օգտակարապէս ծառայելու համար գովելի փափաքներուն, այնուամենայնիւ չուզեցինք,- կ՛ըսէ,- Ձեր արդար իրաւունքը անտեսել»:

14 օգոստոս 1911 թուակիր նամակը` ուղղուած տ. Յարութիւն քհնյ. Եսայեանին, որուն պիտի անդրադառնանք վարը, այս հարցը աւելի կը յստակացնէ:

4.- Նամակը ուղղուած է.¬

Գերաշնորհ
Տ. Շահէ Ծ. Վրդպ. Գասպարեան
Կաթող[իկոսական] Փոխանորդ

Հալէպ

 

Նամակի համար 3428/196: Գրութեան թուական եւ վայր` 11 յուլիս 1911, Եոզկատ: Նամակը կը բաղկանայ երկու էջերէ, գրուած` երկու թուղթերու առաջին էջերուն վրայ: Դժբախտաբար դարձեալ նամակի վարի բաժնի աջ կողմը ցեցը կերած է: Ուստի վարի վեց տողերուն վերջին բառերը կը պակսին:

Նիւթ` ազգային կալուածի մը վաճառման խնդրանք, որուն սկզբունքով դէմ է կաթողիկոսը: Կու տայ մանրամասն բացատրութիւններ` ազգային կալուած մը ծախելու գործընթացի մասին: Ելլելով անցեալի դառն փորձառութենէն` կ՛եզրափակէ. «… այս եւ այսպիսի ցաւառիթ պարագաներ աչքի առաջ ունենալով, չենք ցանկար նոր խնդիր մը ստեղծել ազգին գլխուն, որ արդէն շատ աւելի կենսական խնդիրներով ծանրաբեռնուած է»:

Հրժ. Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

5.- Նամակը ուղղուած է.-

Արժանապատիւ
Տ. Յարութիւն Քհնյ. Եսայեան
Նախագահ Գաւ[առական] Պատ[կառելի] Ժողովոյ

Հալէպ

 

Նամակի համար` 3428/202: Գրութեան թուական եւ վայր` 14 օգոստոս 1911, Ատանա: Նամակը կը բաղկանայ մէկ էջէ: Լաւ պահպանուած են թուղթն ու գրութիւնը: Ստորեւ` նամակին ամբողջ բովանդակութիւնը.

«Ստացանք Ձեր եւ Գաւ[առական] ժողովի դիւանի ստորագրութեամբ Յուլիս 19 եւ համար 1474 պաշտօնագիրը, որով կը ծանուցանէիք Վիճակիդ Կաթ[ողիկոսական] Փոխանորդ Հոգ. Շահէ Ծ. Վրդպ.ի ընտրութիւնը յԱռաջնորդութիւն Բերիոյ:

Իբրեւ ընտրութեան տեղեկագիր մեծ թերութիւն ունէր`  ստորագրուած չ՛ըլլալով ընտրող երեսփոխաններէն. բաց աստի Ատանայի Գաւ[առական] ժողովն ալ Յուլիս 15 եւ ԺԴ. նիստին մէջ ընտրած ըլլալով վիճակին Առաջնորդը յանձին Շահէ Ծ. Վրդպ.ի ըստ օրինի ընտրեալին կամաց թողուեցաւ կրկին ընտրութեանց նախապատուութիւն տալու իրաւունքը. եւ պատասխան ստացուեցաւ Ատանայի ընտրութեան ընդունելու մասին, որով հարկ կ՛ըլլայ Հալէպի Պատ[կառելի] Գաւ[առական] ժողովիդ փութով երկրորդ ընտրութեան ձեռնարկել ըստ օրինի աւելցնելով երկանուն ցանկին երրորդ արժանաւորագոյնի մը անունը եւ անմիջապէս արդիւնքը տեղեկագրել մեզ ի պատշաճ տնօրինութիւն:

Հայրական սիրոյ ողջունիւ»`

Մնամք աղօթարար
Հր. Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

6.- Նամակը ուղղուած է.-

Արժանապատիւ
Տ. Յարութիւն Քհնյ. Եսայեան
Ատենապետ Կրօն[ական] Ժողովոյ

Հալէպ

 

Նամակի համար` 3428/248: Գրութեան թուական եւ վայր` 28 սեպտեմբեր 1911, Սիս: Նամակը մէկ էջ է: Թուղթն ու գրութիւնը լաւ պահպանուած վիճակի մէջ են: Ստորեւ կը ներկայացնենք նամակին ամբողջ բնագիրը.

«Գեր[աշնորհ] Ներսէս Եպսկ. Դանիէլեանի վիճակիդ խառն ժողովոյ կողմէն Առաջ[նորդական] Տեղապահ ընտրուիլը ծանուցանող հեռագրէն ետքը ստացանք Խառն Ժողովոյ համար 1577 եւ սեպտեմբեր 17 գրութիւնը:

Ներսէս եպս. իր տկարութիւնը դարմանելու համար Պէյրութ կը գտնուի. անմիջապէս գրուեցաւ իրեն, որ եթէ յօժարի յանձն առնել Հալէպի Առաջ[նորդական] Տեղապահութիւնը պիտի գրենք ի Պոլիս Կայս[երական] Պէրաթը ստանալու համար, որպէսզի օր առաջ կողմդ գայ եւ իր պաշտօնին ձեռնարկէ:

Զայս ի պատասխանի եւ ի գիտութիւն հաղորդելով»

Մնամք աղօթարար
Հրժ. Սահակ Կաթողիկոս Կիլիկիոյ

(Շար. 4)

——————————————————

* Բնագրին մէջ ունի քահանայն։

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )