Մասունքներ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Ժամանակակից Պատմութեան

ԿՈՐԻՒՆ ԱՐՔ. ՊԱՊԵԱՆ

Սահակ Կաթողիկոս Եւ Աւետիս Ահարոնեանի Յոբելեանը

9.¬ Նամակը ուղղուած է.¬

Գերապատիւ

            Տ. Արտաւազդ Ս. Եպկս. Սիւրմէեան, Առաջնորդ

Ի Հալէպ

Նամակի համար` 2392/47: Գրութեան թուական եւ վայր` 19 փետրուար 1930, Հալէպ: Նամակը գրուած է մէկ էջի վրայ: Թուղթն ու գրութիւնը լաւ պահպանուած են: Ստորեւ կը ներկայացնենք զայն ամբողջութեամբ:

Այնուհետեւ պիտի տանք կարգ մը շահեկան տեղեկութիւններ` այս նամակին առնչութեամբ, որոնք առաւել չափով կը պայծառակերպեն նախ Սահակ կաթողիկոսի անհատականութիւնը, եւ ապա ցոյց կու տան անոր այնքա՜ն հայրական ու հոգածու վերաբերմունքը հայ գրականութեան եւ հայ գրագէտին նկատմամբ առհասարակ եւ ի մասնաւորի` հայ ժողովուրդի տառապանքի ու սրբազան պայքարի երգիչ, «Հայ գրականութեան թուխ Արամազդը» կոչուած Աւետիս Ահարոնեանի հանդէպ:

Սահակ Կաթողիկոսի Նամակը

Յառաջիկայ Ապրիլ 6-ին ի Փարիզ պիտի կատարուի Պ. Աւետիս Ահարոնեանի գրական [գործունէութեան] քառասնամեայ Յոբելեանը: Գործադիր մարմինը Փարիզի Հոգեւոր Հովուին, Գերա[շնորհ] Տ. Վռամշապուհ Ս. Եպիսկոպոսի ստորագրութեամբ յանուն եւ յանձնարարութեամբ Կեդրոնական Յանձնաժողովոյ կը խնդրէ, որ Սուրիոյ Հայութիւնն ալ մասնակցի Յոբելենական հանդիսութեանց իբրեւ արտայայտութիւն յարգանքի ու մեծարանաց:

Պ. Ահարոնեան դաշնակցական է, բայց Յոբելեանը իբրեւ համազգային երախտագիտական արտայայտութիւն նուիրուած է Արարատեան գաւառի մեծ զաւկին եւ Օշականի Ս. դամբանէն ներշնչեալ մեծ գրագէտին, որ քառասուն տարիներ անխոնջ եւ անընդհատ գրեր ու երգեր է Ազգին դարաւոր ու լեռնակոյտ ցաւերը եւ կրնկակոխ հայրենիքի զուլումը*. լացեր ու լացուցեր է անխտիր ամէն անոնք, որ ծանօթ են եւ կարդացեր` հայրենաշունչ գործերը:

Գրականութիւնը այս կամ այն անհատին, այս կամ այն հոսանքին չը վերաբերիր, բովանդակ Ազգին փառքն ու սեպհականութիւնն է: Այս իսկ պատճառաւ Կեդր. Յանձնաժողովին մէջ կան անձնաւորութիւններ, որ բանիւ, գործով եւ արդեամբ ճշմարտապէս ազգասէրներ են ու իրաւամբ ընդհանուրին համակրութեան եւ անկեղծ սիրոյն արժանացած:

Ուստի ներկայիւս ջերմապէս կը յանձնարարեմք, որ խորհրդակցութեամբ Առաջնորդարանի պաշտօնական մարմնոց  կարգադրէք առանց որեւէ նկատումներու եւ խտրականութեան եւ մեծաշռինդ աղմուկի, որպէս զի Հալէպի Թեմին հայութիւնը մասնակցի իր մեծ Զաւկին քառասնամեայ քրտնաջան եւ ոգեսպառ գործունէութեան հանդիսութեանց:

Գրութիւնք պիտի ուղղուին Փրոֆ. Ն. Ադոնց[ին] եւ դրամական առաքումները Տ. Արմենակ Համբարձումեանի[ն]:

Հայրական սիրոյ ողջունիւ եւ յաջողութեան մաղթանօք

Մնամ աղօթարար
Սահակ Բ. Կթղ. Կիլիկիոյ

Սահակ կաթողիկոս նոյն բովանդակութեամբ նամակներ գրած է նաեւ միւս թեմերու կաթողիկոսական փոխանորդներուն (ինչպէս ինք կը յիշէ Յոբելեանի կեդրոնական յանձնաժողովին գրած իր նամակին մէջ) եւ թելադրած անոնց, որ իրենց թեմական ժողովականներուն հետ խորհրդակցաբար կեանքի կոչեն տեղական յանձնաժողովներ` պատուելու համար «ազգային մշակոյթի անխոնջ մշակ» Ա. Ահարոնեանը:

Այս նամակը` ուղղուած Հալէպի առաջնորդին, գեղեցիկ առիթը ընծայեց մեզի, որ փորձենք քիչ մը աւելի տեղեկութիւն քաղել այս նիւթին մասին: Մեր փափաքն էր իմանալ, արդեօք ի՞նչ արձագանգ գտած էին վեհափառ հայրապետին կատարած յանձնարարութիւնները Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայահոծ շրջաններուն մէջ եւ մանաւանդ ի՞նչ էր եղած անոնց արդիւնքը:

Այդ օրերուն Պէյրութի մէջ չորեքշաբթի եւ շաբաթ օրերը լոյս տեսնող «Ազդակ»-ի յատկապէս 1930-ի մարտ ամիսէն սկսեալ մինչեւ յունիսի թիւերը լեցուն են Ահարոնեանի յոբելեանին վերաբերեալ զանազան գրութիւններով: Նոյն տարիներուն Հալէպի մէջ չորեքշաբթի եւ շաբաթ օրերը հրատարակուող «Եփրատ» թերթը եւս ունի յօդուածներ եւ յայտարարութիւններ այս կապակցութեամբ, որոնք գաղափար մը կու տան մեզի այդ օրերուն Դաշնակցութեան դէմ մղուող այն սուր պայքարին մասին, որմէ զերծ չէ մնացած նաեւ հայրենաշունչ մեծ գրագէտ Ա. Ահարոնեանը (տեսնել «Եփրատ» 26 մարտ 1930, 2, 5 եւ 9 ապրիլ 1930-ի թիւերը):

Մենք չենք ուզեր մտնել այդ առիթով արծարծուած քաղաքական-կուսակցական բնոյթ ունեցող խնդիրներու մանրամասնութեանց մէջ, որոնք կը կրեն ժամանակի վէրքերը իրենց վրայ. այլ մեր նպատակն է այստեղ պարզապէս լուսարձակի տակ առնել Սահակ կաթողիկոսի ազգային ոգիով լեցուած հայրական բացառիկ անհատականութիւնը եւ ապա անդրադառնալ անոր մէկ այլ յուզիչ նամակին, որ կապ ունի Ահարոնեանի յոբելեանին հետ: Բայց նախքան այդ, կ՛արժէ անգամ մը եւս կարդալ ծերունազարդ, բայց մտքով ու սրտով երիտասարդ ու կորովի հայրապետին մտածումները Ահարոնեանի մասին.

«Պ. Ահարոնեան ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ Է, բայց Յոբելեանը իբրեւ համազգային երախտագիտական արտայայտութիւն նուիրուած է Արարատեան գաւառի մեծ զաւկին եւ Օշականի Ս. դամբանէն ներշնչեալ մեծ գրագէտին, որ քառասուն տարիներ անխոնջ եւ անընդհատ գրեր ու երգեր է Ազգին դարաւոր ու լեռնակոյտ ցաւերը եւ կրնկակոխ հայրենիքի զուլումը. լացեր ու լացուցեր է անխտիր ամէն անոնք, որ ծանօթ են եւ կարդացեր` հայրենաշունչ գործերը:

Գրականութիւնը այս կամ այն անհատին, այս կամ այն հոսանքին չը վերաբերիր, բովանդակ Ազգին փառքն ու սեպհականութիւնն է»:

Սահակ կաթողիկոս կարծէք նախզգալով Ահարոնեանի մեծ գրագէտ մը ըլլալէ բացի, նաեւ հանրածանօթ դաշնակցական ղեկավար մը ըլլալու պարագան կրնայ որոշ շրջանակներու մէջ անտեղի զգայնութիւններ յառաջացնել, անոր յոբելենական հանդիսութեան համայնքի բոլոր հոսանքներու մասնակցութիւնը ապահովելու նպատակով նախ կը յիշէ անոր դաշնակցական ըլլալը եւ ապա կը շեշտէ. «Բայց Յոբելեանը իբրեւ համազգային երախտագիտական արտայայտութիւն նուիրուած է Արարատեան գաւառի մեծ զաւկին եւ Օշականի Ս. դամբանէն ներշնչեալ մեծ գրագէտին…» ու կ՛աւելցնէ. «Գրականութիւնը այս կամ այն անհատին, այս կամ այն հոսանքին չը վերաբերիր, բովանդակ Ազգին փառքն ու սեպհականութիւնն է»:

«Ուստի ներկայիւս ջերմապէս կը յանձնարարեմք, որ խորհրդակցութեամբ Առաջնորդարանի պաշտօնական մարմնոց  կարգադրէք առանց որեւէ նկատումներու եւ խտրականութեան եւ մեծաշռինդ աղմուկի, որպէս զի Հալէպի Թեմին հայութիւնը մասնակցի իր մեծ Զաւկին քառասնամեայ քրտնաջան եւ ոգեսպառ գործունէութեան հանդիսութեանց»:

Որքան որ կարելի եղաւ քաղել մեր տեղեկութիւնները «Ազդակ»-ի վերոյիշեալ թիւերէն, «Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայութիւնը ցոյց տուաւ», կ՛եզրակացնէ «Ազդակ»-ի խմբագիրը, «որ Աւետիս Ահարոնեան խորապէս իրենց հիացման եւ պաշտամունքին արժանացած կուռք մըն է եւ իրենք գիտեն երախտագէտ ըլլալ ազգին եւ անոր մեծ զաւակներուն հանդէպ: Ամբողջ տեղական թերթերը հիազմայլ տողեր նուիրեցին Աւետիս Ահարոնեանին եւ գնահատեցին հայ ժողովուրդի  երախտագէտ ոգին հանդէպ իր գրագէտներուն»:

Յոբելենական տօնակատարութիւնները տեղի ունեցած են սկսեալ Փարիզէն մինչեւ Լիբանան, Սուրիա, Երուսաղէմ եւ Եգիպտոս, ներառեալ` զանազան փոքր ու մեծ հայաբնակ շրջաններու մէջ. օրինակ` Զահլէ, Լաթաքիա: Հետաքրքրական է նաեւ, որ ամէն տեղ երեք յարանուանութեանց հոգեւոր պետերը հովանաւորած են ձեռնարկները: «Ազդակ»-ի խմբագրութեան ուղարկուած թղթակցութիւնները այնքա՜ն շատ են եղած, որ «Ազդակ» անոնց հեղինակներուն ներողամտութիւնը կը հայցէ, որ տեղի պակասի պատճառով պիտի չկարենայ զանոնք ամբողջութեամբ լոյս ընծայել:

Իսկ մենք լոկ գաղափար մը ունենալու համար արտասահմանի, օրինակ, Փարիզի եւ Գահիրէի մէջ կատարուած հանդիսութեանց մասին, դարձեալ օգտուելով «Ազդակ»-ի 17 մայիս 1930-ի շաբաթ օրուան թիւէն, ստորեւ կը մէջբերենք երկու հատուածներ:

«Մայիս 10-ին Փարիզի մէջ, Սորպոնի ամփիթատրոնի ընդարձակ սրահին մէջ ամենակատարեալ կարգապահութեամբ եւ աննախընթաց շուքով տօնուած է անզուգական գրագէտ Աւետիս Ահարոնեանի Յոբելեանը: 3500 հոգի ներկայ գտնուած են հանդէսին` հայ եւ օտար: Յոբելեարը անձամբ ներկայ գտնուած եւ խօսած է հայրենաշունչ ճառ մը, առարկայ դառնալով երկար եւ ջերմ ծափահարութեանց…»:

Նոյն թիւին մէջ կը կարդանք Եգիպտոսի մէջ տեղի ունեցած հանդիսութեան մասին հետեւեալը. «Կիրակի օր Գահիրէի ամենամեծ սրահին, սինեմա «Մեթրօբօլ»-ի մէջ եւս տօնուած է տաղանդաւոր հայուն Յոբելեանը աննախընթաց խանդավառութեամբ, աւելի քան 1700 հոգիներու ներկայութեան: Հանդէսին մասնակցած են 50 ազգային, հասարակական եւ հայրենակցական միութիւններ եւ հաստատութիւններ»:

Պէյրութի մէջ տեղի ունեցած շքեղ տօնակատարութեան մասին տեսանք «Ազդակ»-ի չորեքշաբթի, 9 ապրիլ 1930-ի թիւին մէջ գեղեցիկ նկարագրական մը, որ ինքնին պերճախօս վկայութիւն մըն է` այդ օրերուն տակաւին գաղթականի ամէնէն դժուարին պայմաններու մէջ ապրող պէյրութահայութեան, իր մշակութային եւ ազգային արժէքներուն տէր կանգնելու հզօր կամքին, զանոնք մեծարելով հայօրէն գոյատեւելու սրբազան պայքարի մասին:

Ա. Ահարոնեանի Յոբելեանը

Շքեղ Հանդիսութիւն
Համաժողովրդական
Յարգանք Յոբելեարին

Անցած կիրակի, կէսօրէ առաջ ժամը 10:00-ին, Կրան Թէաթրի մէջ տեղի ունեցաւ հայ անզուգական գրագէտ Աւետիս Ահարոնեանի քառասնամեայ գրական գործունէութեան Յոբելեանական հանդէսը, մեծ շուքով եւ կատարեալ կարգապահութեամբ:

Ընդարձակ սրահները ծայրէ ծայր երկսեռ խուռներամ բազմութեամբ մը լեցուած էին եւ շատեր տեղի չգոյութեան պատճառաւ ստիպուեցան զրկուիլ այդ բացառիկ պատեհութենէն` իրենց յարգանքի տուրքը մատուցելու համար հայ գրչի մեծ վաստակաւորին: Հանդէսի ամբողջ տեւողութեան ընթացքին, ծով բազմութիւնը առանց շշուկի եւ պատկառանքով հետեւեցաւ բանախօսութեանց, երգերու եւ արտասանութեանց եւ ցոյց տուաւ Աւետիս Ահարոնեանի հանդէպ սնուցած պաշտամունքն ու երախտագիտութիւնը:

Հանդէսը կը վարէր  Լեւոն Շանթ, որ իր բացման հակիրճ եւ կուռ խօսքերով բացատրեց օրուան հանդիսութեան վեհութիւնը եւ ներկայացուց Ահարոնեանը, խլելով երկարատեւ ծափեր:

Ծափերու տեղատարափին մէջ բեմ եկաւ Միհրան Տամատեան եւ յայտնելէ վերջ թէ` գրագէտ Ահարոնեանի հանդէպ չի կայ մէկը որ հիացում եւ յարգանք չունենայ, կարդաց խիստ խնամքով պատրաստուած ճառ մը` Ահարոնեանի գրականութեան շուրջ եւ շատ գեղեցկօրէն վերլուծումներ ըրաւ անկէ:

Պ. Տամատեան կարդաց նաեւ մեթր Ապտալլա Իսակի ղրկած նամակը, որով հայազգի երեսփոխանը ցաւ կը յայտնէր իր անհանգստութեան հետեւանքով ներկայ չըլլալուն համար եւ կ՛աւելցնէր իր յարգանքն ու համակրանքը մեծանուն գրագէտին:

Երկրորդ բանախօսն էր Պ. Ն. Աղբալեան, որուն բեմին վրայ երեւումին յաջորդեց երկարատեւ ծափահարութիւն մը: Պ. Աղբալեան ժողովուրդին ծանօթացուց հանրային գործիչ եւ գրագէտ Ահարոնեանը եւ շատ յուզուած թօնով մը մաղթեց որ հայ ժողովուրդը մեծանուն գրագէտին Յիսնամեայ Յոբելեանը տօնէ իր այնքան սիրած եւ պաշտած Արաքսի ափերուն եւ Մասիսի ստորոտին վրայ: Յարգելի բանախօսին ճառը յաճախ ընդմիջուեցաւ երկարատեւ ծափերով:

Պ. Այվազեանի «Ուխտաւոր»ը եւ Տիրան Աճէմեանի «Արցունքի Հովիտ»էն արտասանած կտորը, ինչպէս նաեւ Խնտամեանի ղեկավարութեամբ նուագախումբի նուագած կտորները կրկնապատկեցին հանդէսին փայլը: Օրիորդներ Ա. Վարդապետեան եւ Զ. Ապէլ շատ յաջող եւ յուզիչ մեներգներ ըրին: Իսկ ամենավերջը ներկայացուած կենդանի պատկեր «Ա. Ահարոնեան եւ իր ներշնչումներ»-ը այնքան մեծ խանդավառութիւն ստեղծեց որ հանդիսականներու անդադրում ծափերուն վրայ երկրորդ անգամ ներկայացուեցաւ:

Հանդէսը փակելէ առաջ,  Լեւոն Շանթ կարդաց Չափահաս Որբերու Պէյրութի Միութեան կողմէ ղրկուած նամակ մը, որուն մէջ ներփակուած էր 3500 Սուրիական դահեկան, Որբերու կողմէ, յատկացուելու համար Ահարոնեան Գրական Հիմնադրամի Ֆոնտին: Լեւոն Շանթ կարդաց նաեւ պատճէնը այն հեռագրին որ յանուն Պէյրութահայութեան պիտի ղրկուէր տաղանդաւոր Յոբելեարին: Ներկաները բուռն ծափերով հաստատեցին եւ իրենց հաւանութիւնը յայտնեցին:

Այս կերպով պէյրութահայութիւնը ցոյց տուաւ որ գիտէ գնահատել իր տաղանդները եւ երախտագէտ է իր վաստակաւորներուն հանդէպ:

Յոբելենական այս փառաշուք հանդիսութեանց կարծէք որպէս պսակում, «Ազդակ»-ի երեքշաբթի, 3 յունիս 1930-ի թիւին մէջ կը կարդանք հետեւեալ հետաքրքրական լուրը:

«Փարիզի մէջ, մայիս 16-ին, ի պատիւ Ա. Ահարոնեանի մտերմական թէյասեղան մը տրուած է ՀՅԴ Բիւրոյի կողմէ, որուն ընթացքին բազմաթիւ ճառեր եւ ուղերձներ խօսուած են: Այս առիթով Բիւրոն համակ ոսկի եւ զինանշանով զարդարուն գրիչ մը նուիրած է Ահարոնեանին»:

Այնուհետեւ խօսուած բազմաթիւ խօսքերէն կու տայ ամփոփումը` Ազատ ու Անկախ Հայաստանի վարչապետներէն Ալ. Խատիսեանի անձնական վկայութեան, Ահարոնեանի մասին: Մենք եւս այդ ամփոփումէն կը մէջբերենք հատուած մը միայն:

«Հազիւ զինադադար ստորագրուած, երբ Երեւանի մէջ մենք Արամի տունը ժողով գումարեցինք որոշելու թէ ո՞վ պիտի ղրկենք Եւրոպա Հայոց Դատը պաշտպանելու, միաձայն ու առանց երկրորդի մը խօսքը ընելու մեր միտքը եկաւ Ահարոնեան եւ հայ ժողովուրդը  Ահարոնեանին վստահեցաւ իր բախտին տնօրինումը: Կրնան շատ քննադատութիւններ ըլլալ եւ սակայն անուրանալի է մէկ պարագայ, որ Ահարոնեանը իր առաքելութիւնը յստակօրէն ըմբռնեց, կորովով ու արիութեամբ տարաւ եւ ստորագրեց պատմական այն դաշնագիրը, որ Հայկական Դատի վերջնական եւ ամենակատարեալ ձեւակերպումն է ու մեր իրաւունքի յաղթութեան մեծագոյն վաւերագիրը:

Տասը տարի հետեւեցայ անոր կեանքին եւ յուսահատութեան ամենավատ վայրկեաններուն անգամ զայն գտայ առողջ մտածումներով, միշտ լաւատես մեր դատի յաղթանակին համար անսահման հաւատով: Ահա թէ ինչո՛ւ ես եւս վարակուած եմ իր խանդավառութեամբ»:

Որպէս եզրափակիչ խօսք Ահարոնեան կ՛ըսէ. «Այսօր կարճ պիտի խօսիմ ու պիտի խօսիմ Դաշնակցութեան անգթութեան մասին», եւ կը շարունակէ այսպէս.- «Դաշնակցութիւնը անգութ եղած է դէպի ինձ. ահա երբ ես վաթսուն տարիներու բեռը շալկած եմ եւ քառասուն տարի գրած, նորէն ինձ գրիչ մը կը նուիրէ եւ նորէն կ՛ըսէ.- Տե՛ս անոր վրայ է մեր զինանշանը. գրիչը, բահը. գրիչով, բահով` փորփրել մեր հայրենի անդաստանի հողը. իսկ դաշոյնով պէտք է պահպանեմ մտքի ու բազուկի վաստակը: Նոր ու ծանր բեռ մը: Դաշնակցութիւնը այսպէս անգութ եղած է իմ դէմ երբ զիս ստիպեց որ թողում գրիչը եւ կատարեմ քաղաքական աշխատանք: Խիստ եղած է ինձ հանդէպ կանչելով որ վարեմ Ներսէսեանի Տեսչութիւնը: Խիստ եւ անգութ է նաեւ այսօր, երբ իմ յոգնութեանս հակառակ գրիչ մը կու տայ ինծի որ շարունակեմ գրել: Բայց խոստովանիմ որ դաշնակցութեան այս խստութիւնը ախորժելի եղաւ իմ հոգիին համար:

Յոբելեանէն մէկ-երկու օր առաջ, թերթի մը անունով քանի մը երիտասարդներ եկան հարցուցին ինծի, թէ ի՛նչ սարսուռներ կ՛ապրիմ Յոբելեանիս առթիւ: Սարսո՞ւռ Յոբելեանիս առթիւ, երբե՛ք, ես սարսո՛ւռ ապրեցայ այն օրը երբ իմ առաջին պատկերը գրեցի եւ տպուած վերադարձաւ ու կարդացի:

Ես սարսուռ ապրեցայ, երբ զիս ղրկեցին Սարըգամիշ, որպէսզի խօսիմ զինուորներուն որ շարունակեն կռիւը եւ մեռնին: Խօսեցայ, անոնք շարունակեցին կռուիլ ու մեռան: Աստուած իմ, ի՜նչ պատասխանատուութիւն էր այդ, դեռ իրենց մօր համբոյրի տաքութիւնը պահող երիտասարդներու հանդէպ, որոնցմէ շատերը պայծառ ու անբիծ ճակատով դեռ կու լային իրենց բացակայ մայրերուն համար: Սարսուռը` ա՛յս էր ընկերներ: Սարսո՞ւռ յոբելեանիս առթիւ:

Աւելի ահաւոր սարսուռը ապրեցայ երբ Պոլիս գացի ցեղիս դահիճ փաշաներու հետ բանակցելու, Թալէաթի, Էնվէրի հետ ճաշեցի, սուրճ խմեցի. կերակուրը` թոյն, սուրճը` լեղի էր: Սարսուռը այս էր:

Սարսուռ ապրեցայ ես, երբ աննման Քրիստափորը ինձ գրել տուաւ «խայը»:

Ես կը հաւատամ մեր դատի արդարութեան եւ գեղեցկութեանը: Դաշնակցութեան նուիրած այս գրիչը սարսուռով կը վերցնեմ ու կը խոստանամ գրել ու պայքարիլ:

Կ՛երդնում մեր պատմութեան ամէնէն մեծ մարդու (ցոյց տալով Քրիստափորի կիսանդրին) յիշատակի վրայ, որ այս գրիչով ես նորէն պիտի գրեմ…

Անկասկած որ ան տակաւին տարիներ շարունակ` մինչեւ խոր ծերութիւն պիտի շարունակէր իր սրտի ու մտքի «ոսկի գրիչը» ի սպաս դնել Հայ դատի հետապնդման, պիտի շարունակէր պայքարիլ` մահուան հովիտէն յարութիւն առած հայութեան անկատար իղձերու կատարման, համազգային ձգտումներու իրագործման ի խնդիր, եթէ 11 փետր. 1934-ին, Պէյրութի Նշան Փալանճեան ճեմարանին նիւթապէս օժանդակելու նպատակով Մարսէյի մէջ կազմակերպուած մշակութային ձեռնարկի մը ընթացքին` իր հոյակապ բանախօսութիւնը չաւարտած, կաթուածահար չիյնար գետին: Լռեց մարգէաշունչ պատգամախօսը…

Այդ օրերուն Պոսթընի «Հայրենիք»-ը գրեց, «Արարատը փուլ եկաւ հազարաւոր հանդիսականներու աչքին առջեւ»: Ահարոնեան յաւիտենապէս փակեց իր աչքերը 1948-ի ապրիլին, ամբողջ 14 տարիներ` զրկուած խօսելու, մտածելու եւ գրելու իր աստուածատուր կարողութիւններէն:

Մենք կամայ թէ ակամայ բաւական հեռացանք Սահակ կաթողիկոսի` Արտաւազդ եպս. Սիւրմէեանին գրած նամակէն: Անշուշտ գիտակցաբար ուզեցինք ներառել շարք մը նիւթեր, որպէսզի անոնց բացայայտումով հին եւ մանաւանդ նոր սերունդի տակաւին հայերէն ընթերցողները աւելի մօտէն ճանչնան մեր ժամանակակից պատմութեան մէջ ճակատագրական դեր խաղցած ու պատմութիւն կերտած մեր հոգեւորականներն ու մտաւորականները, որոնցմէ են անկասկած Սահակ կաթողիկոսի եւ Ա. Ահարոնեանի նման առաքելատիպ անձնաւորութիւններ:

Ահա թէ ինչո՛ւ չուզեցինք բաւարարուիլ պարզապէս արտագրելով եւ ընթերցողներուն ուշադրութեան յանձնելով Սահակ կաթողիկոսին նամակը Ա. Ահարոնեանի վերաբերեալ, այլ յարմար նկատեցինք ներկայացնել զայն` անոր առնչուած ժամանակակից եղելութեանց շրջագծին մէջ:

Ա. Ահարոնեանի Անուան Գրական Հիմնադրամ

Վերադառնալով Ահարոնեանի յոբելեանը համազգային շուքով տօնելու համար Փարիզի մէջ կազմուած Յոբելենական կեդրոնական յանձնաժողովի կոչին, որուն մեծ խանդավառութեամբ ընդառաջած էր Սահակ կաթողիկոս, այստեղ կ՛ուզենք ընդգծել, որ նոյն յանձնաժողովը նաեւ նպատակադրած էր, ինչպէս ըսուած է նոյն կոչին մէջ. «Այս առիթը օգտագործել ստեղծելու համար գրական հիմնադրամ մը, որուն հասոյթը պիտի ծառայէ հայ գրականութեան մեծարժէք վաստակաւորներու կենսաթոշակներ հաստատելու, սկսելով Ահարոնեանէն»:

Ահա այս նպատակով է, որ այդ օրերուն տեղի ունեցող փառաշուք հանդիսութեանց կողքին նաեւ ամէնուրեք աշխատանք կը տարուէր այդ հիմնադրամը գոյացնելու ուղղութեամբ:

Այս առիթով եւս կը գտնենք Սահակ կաթողիկոս հովանաւորողի, քաջալերողի եւ իր անձին օրինակով այս մտայղացումը իրականացնելու մեծապէս գովելի դերին մէջ: Ուստի, առանց աւելորդ մեկնաբանութեանց, ստորեւ լոյս կ՛ընծայենք վեհափառ հայրապետին նամակը` ուղղուած Փարիզի Յոբելենական կեդր. յանձնաժողովին. նամակ մը, որ մեծապէս տպաւորած է Փարիզի կեդր. յանձնաժողովը, որուն գործադիր մարմինը որոշած է իր հանգանակութեան ցանկին գլուխը երախտագիտութեամբ արձանագրել ծերունազարդ վեհափառ կաթողիկոսին նուիրած 200 ֆրանքի գումարը:

 

Կիլիկիոյ Վեհափառ Կաթողիկոսին Լուման

Ա. Ահարոնեանի Անուան
Գրական
Հիմնադրամին

«Ոչ Յաւելորդաց Ընչից, Այլ Իբրեւ Զլումայն Այրւոյն»*

Աւետիս Ահարոնեանի Յոբելեանի կեդր. յանձնաժողովը Կիլիկիոյ ծերունազարդ վեհափառ կաթողիկոսէն ստացած է հետեւեալ սրտայոյզ նամակը**` երկու հարիւր ֆրանքի գումարով մը, իբրեւ նորին սրբութեան աջակցութեան բաժինը Ահարոնեանի անուան գրական հիմնադրամին, «Ոչ յաւելեալ ընչից, այլ զլումայն այրւոյն»:

Յոբելենական կեդր. յանձնաժողովին գործադիր մարմինը իր հանգանակութեան ցանկին գլուխը երախտագիտութեամբ կ՛արձանագրէ այդ նուիրատուութիւնը, որը, յոյս ունի, իսկապէս պիտի լեցնէ «հին Տաճարի գանձանակը», եւ ամէնքէն առաջ այդ գումարն է, որ հրատարակութեան կու տայ հայ մամուլին:

Ահաւասիկ նորին սրբ[ութիւն] Սահակ կաթողիկոսին նամակը.

«Յարգելի Աւետիս Ահարոնեանի գրական քառասնամեայ ցաւատանջ գործունէութեան Յոբելեանը ապրիլ 6ին (ծանօթ. 10 Մայիս) կատարելու Ձեր Յունուար 17 ազդագիրը սրտագին ուրախութեամբ ընդունեցինք եւ գրեցինք ու թելադրեցինք մեր փոխանորդ թեմականներուն իրենց նախաձեռնութեամբ Յանձնաժողովներ կազմել` պատշաճ ու անաղմուկ եղանակաւ պատուելու համար ազգային մշակոյթի անխոնջ մշակը, որ քառասուն տարիներ գրեց ու երգեց եւ ողբերգեց տառապակոծ ժողովուրդի բիւրատեսակ ցաւերն ու վէրքերը, ինքն ալ միասին կրեց, ցաւեցաւ ու վիրաւորեցաւ: Լացաւ ու լացուց հեւ ի հեւ հետեւողները եւ կարդացողները իր անծերանալի երգոց ու գործոց, որ մէն մի հայու սրտի պատառիկներն են:

«Որչափ որ Յոբելեանի համազգային հանդիսութիւնք մեծարանքի եւ յարգանքի պարտաւորութիւն է, նոյնքան եւ աւելի նուիրական է յանուն յոբելեարի կազմուելիք Ֆօնտը, կենսաթոշակներ յատկացնելու մեծարժէք վաստակաւորներուն: Մենք սերունդն ենք այն հայրերուն,  որոնք պէտք եղածին պէս յարգ ու մեծարանք չի տուին մեր գրականութեան ոսկի գրիչներուն` իբրեւ նոր եւ օտարոտի: Նախնիքներէն կը տարբերինք այս դրսերեւոյթով, լաւ հանդէսներ կը կազմենք եւ լաւագոյնս կը ծափահարենք, սակայն յաճախ պաղ անտարբերութեամբ հանդիսատես կ՛ըլլանք ծափողջունուածներուն հիւանդանոցներու մէջ, անխնամ ու անմխիթար, աշխարհի ապերախտութիւնը անիծելով չուելնուն:

«Իցի՜ւ ֆոնտի մեծագոյն յղացումը լայն չափերով իրականանայ եւ ջնջուի ազգի ճակտէն անտարբերութեան սեւ արատը: Կը ներփակեմ երկու հարիւր ֆրանք, ոչ յաւելորդաց ընչից, այլ իբրեւ զլումայն այրւոյն, որ հին Տաճարի գանձանակը լեցուց: Կը ցաւիմ որ մեր նաքարակիտը հայ գրականութեան Մ. Տաճարի գանձանակին մէկ խորշը կորսուելու չափ փոքր է:

«Մաղթելով յաջողութիւն,

Մնամ աղօթարար
ՍԱՀԱԿ Բ. ԿԱԹ. ԿԻԼԻԿԻՈՅ

Փարիզ, 2 ապրիլ 1930

Գործադիր Մարմնի Քարտուղար
Ա. ՀԱՆԸՄԵԱՆ

Փակելէ առաջ այս համեստ աշխատասիրութիւնը, առաջին հերթին կ՛ուզենք շնորհակալութիւն յայտնել պրն. Հրաչին` Կիլիկիոյ երեք կաթողիկոսներու գրիչին պատկանող այս մասունքները մեր միջոցով Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի արխիւատան նուիրելու առիթով:

Նաեւ անձամբ շնորհակալ ենք պրն. Հրաչին, որ այս գրութեանց ուսումնասիրութիւնը ինծի վստահելով` գեղեցիկ առիթը ընծայեց, որ ես պատեհութիւնը ունենամ ծանօթանալու անոնց բովանդակութեան եւ ապա իմ պրպտումներով, ծանօթագրութիւններով ու խորհրդածութիւններով կարենամ լուսարձակի տակ բերել զանոնք եւ ներկայացնել հանրութեան:

Այս առիթով իմ խնդրանքս է, որ եթէ կան պրն. Հրաչին նման գիր ու գրականութիւն սիրող եւ ստեղծագործող եւ կամ հայ մշակոյթի գանձերու վրայ գուրգուրացող անձինք, որոնց մօտ կը գտնուին նման մասունքներ, բազմավաստակ հոգեւորականներու, մտաւորականներու կամ արուեստագէտներու նամակներ, հնատիպ գիրքեր, եկեղեցական անօթներ կամ ասեղնագործութիւններ. առհասարակ հայ արուեստի թանկարժէք նմուշներ, թող բարի ըլլան, վեհանձնութիւնը ունենան զանոնք նուիրելու Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսարանի «Կիլիկիա» թանգարանին կամ արխիւատան:

Դուք վստահ եղէք, որ անոնք մեր աչքի լոյսին պէս պիտի պահուին` փոխանցուելու համար գալիք սերունդներուն պատկանող հոգիի եւ մտքի գանձարանին:

* Բնագրի այս բառը «զումումը», անհասկնալի է: Մեր կարծիքով, գրչագրական վրիպակ է: Առաջին մ տառը եթէ փոխենք լ-ի, կը կարդացուի զուլումը: Ահարոնեանը ճանչցուած է որպէս հայ ժողովուրդի կրած «զուլումի», չարչարանքներու, տառապանքներու երգիչը:

* Ընդունեցէք մեր ուղարկած 200 ֆրանքը, ո՛չ որպէս մեր ունեցած աւելորդ գումարներէն կատարուած նուիրատուութիւն մը, այլ` որպէս այրի կնոջ լուման (Ղուկ. ԻԱ. 2):

** Տեսնել «Ազդակ», չորեքշաբթի, 16 ապրիլ 1930:

 

(Շար. 6 եւ վերջ)

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus (0 )