ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ԱՐՈՒԵՍՏ` ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԺԱՄԱՆԱԿ

Փարթենոնէն պոկուած եւ Բրիտանիա փոխադրուած Էլկինի մարմարներուն սեփականութեան հարցը վէճի նիւթ է մինչեւ այսօր:

ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ՊԱՏԵՐԱԶՄ, ԶԻՆՈՒՈՐԱԿԱՆ ՆՈՒԱՃՈՒՄ, ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԲՌՆԱՏԻՐՈՒԹԻՒՆ ԻՐԵՆ ՀԵՏ ԿԸ ԲԵՐԷ ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՈՒՆԵՑՈՒԱԾՔԻ ԹԱԼԱՆՈՒՄ, ԳՐԱՒՈՒՄ, ՏԵՂԱՇԱՐԺ ԿԱՄ ԱՒԵՐՈՒՄ: ՆՈՐԱԳՈՅՆ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐԸ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԵՑԱՆ ԱՖՂԱՆԻՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՔԻ ԵՒ ԵԳԻՊՏՈՍԻ ՄԷՋ: ՔԷՅՄՊՐԻՃԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՆ ՄԷՋ ԱՐԴԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԱԽՕՍ ՌԻՉԸՐՏ ԻՎԱՆԶ «ՏԸ ՆԵՇԸՆԸԼ ԻՆԹԸՐԸՍԹ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆՕՐԷՆ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՊԷ՛Ս ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԵՒ ՀՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԻՐԵՐՈՒ ԿՈՂՈՊՈՒՏԸ ՀՆԱԴԱՐԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԷՆ Ի ՎԵՐ ՄԱՍ ԿԸ ԿԱԶՄԷ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ, ԵՒ ԹԷ` ԻՆՉՊԷ՛Ս ՄԱՐԴԿՈՒԹԻՒՆԸ ՍԿՍԱԾ Է ՊԱՅՔԱՐԻԼ ԱՆՈՐ ԴԷՄ, ԵՐԲ ԴՈՒՔՍԻ ՄԸ ՎԵՀԱՆՁՆ ԿԵՑՈՒԱԾՔԸ ՇՐՋԱԾ Է ՄՏԱՅՆՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ: ԳՐՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ՊԱՐՈՒՆԱԿԷ ՀԵՏԱՔՐՔՐԱԿԱՆ ՄԷԿՏԵՂՈՒՄ ՄԸ, ԻՆՉՊԷՍ ՆԱԵՒ` ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԽՈՐԱԹԱՓԱՆՑ ԴԻՏԱՆԿԻՒՆՆԵՐ: ՍՏՈՐԵՒ` ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ԱՌԱՋԻՆ ՄԱՍԸ, ՈՐ Կ՛ՈՒՐՈՒԱԳԾԷ ՀԻՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐԷՆ Ի ՎԵՐ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԲՆՈՐՈՇ ԱՐԱՐՔԻ ՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ: (ՅՕԴՈՒԱԾԻՆ ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԱՍԸ ՏԵՍՆԵԼ ՅԱՌԱՋԻԿԱՅ ՈՒՐԲԱԹ ՕՐՈՒԱՆ ԹԻՒՈՎ):

Պատերազմի եւ քաղաքական բիրտ վերիվայրումներու ժամանակ արուեստի եւ մշակութային իրերու կողոպուտը կը շարունակէ միջազգային մտահոգութիւն յառաջացնել 21-րդ դարուն: Եգիպտոսի մէջ վերջերս տեղի ունեցած յեղափոխութեան ընթացքին հնագիտական վայրերու կողոպուտը պարզապէս նորագոյն օրինակն է: Այս վայրերը կողոպտուեցան, երբ հնագիտական խումբեր իրենց անձնական ապահովութեան մտավախութիւններէն մղուած` անմիջապէս լքեցին զանոնք: Աֆղանիստանի եւ Իրաքի մէջ եւս պատերազմին յաջորդեց թանգարաններու եւ հնագիտական վայրերու լայնածաւալ կողոպուտը, եւ կարճ ժամանակ ետք գողցուած իրերը սկսան իրենց ճամբան գտնել դէպի Արեւմուտքի հաւաքածոները:

Ինչպէ՞ս կարելի է կանխարգիլել արուեստի գողցուած գործերու վաճառքը: Մարդկային ընկերութիւնը այս հարցին նկատմամբ ինչպէ՞ս վերաբերած է անցեալին եւ ինչպէ՞ս պէտք է վերաբերի ներկայիս: Իրօք, այս սովորութիւնը կու գայ շատ հին ժամանակներէն. հաւանաբար սկիզբ առած է յունական դիցաբանութեան մէջ ոսկեգեղմը գողնալու Եասոնասի եւ Արգոնաւորտներու ծրագիրէն եւ շարունակուած է հռոմէացիներուն կողմէ, որոնք սովորութիւն ունէին իրենց նուաճած քաղաքներէն աւար տանելու արուեստի գործեր, որպէսզի զանոնք պտտցնէին Հռոմի փողոցներուն մէջ իրենց յաղթանակի հանդիսաւոր տողանցքներուն ընթացքին, ապա զանոնք ցուցադրելու համար Հռոմի հանրային հաւաքավայրին մէջ:

ՊԵՏԱԿԱՆ ԱՐԱՐՔՆԵՐ

Լայն տարողութեամբ մշակութային կողոպուտը եւ գողցուած իրերուն հրապարակային ցուցադրութիւնը նուաճող երկրին մայրաքաղաքին մէջ, պետական արարքներ էին հնադարեան աշխարհի տարածքին: Անոնց նպատակն էր ծանուցել յաղթողին գերակայութիւնը եւ ընդգծել պարտուողին խայտառակութիւնը: Նման ցուցադրութիւններ կ՛ըսէին` ունինք հզօր ուժ մը, որուն հրամանատարները յաջողած են գերազանցել հարուստ աղբիւրներով եւ բարօր կեանք վայելող մրցակից ուժեր: Անոնք յաղթական երկրին քաղաքացիներուն կը ծանուցէին, թէ ինչպիսի՛ շահեր կարելի էր ապահովել ռազմական նուաճումներով, իսկ արտաքին ամբողջ աշխարհը կը զգուշացնէին, թէ իրենց պէս հզօր եւ մեծ երկրի մը դէմ ճակատիլը յանձնարարելի չէր:

Բիւզանդիոնի ձիարշաւարանը զարդարուած էր աւար բերուած արուեստի գործերով: 1204-ին` Խաչակրական 4-րդ արշաւանքներուն ժամանակ, անիկա ինքնին կողոպտուած էր խաչակիրներուն կողմէ: Անոնք իրենց մշակութային աւարին մեծ մասը իրենց հետ տարած էին Վենետիկ` զարդարելու համար Ս. Մարկոս եկեղեցին: Այս աւարին ամէնէն յատկանշական իրերը անշուշտ Վերջին Դատաստանի ոսկեձոյլ ձիերն են, որոնք մինչեւ այսօր կը ցուցադրուին քաղաքին մէջ: 30 տարուան պատերազմին ընթացքին շուէտական բանակները Եւրոպայի տարածքին կողոպտած են գիրքերու հաւաքածոներ եւ զանոնք մթերած են Ուփսալայի համալսարանին գրադարանին մէջ: Այլ օրինակներ են Մակտեպուրկի կողոպուտը 1631-ին, երբ կաթոլիկ հռոմէացի սրբազան կայսեր բանակը ջարդեց բողոքական ըմբոստներու գիւղաւանին բնակիչները. զինուորները քանդեցին անոնց բնակավայրերը եւ կողոպտեցին անոնց հարստութիւնը` իրենց անձնական շահին համար: Իրօք, Մակտեպուրկի դէպքը համատարած ցնցում եւ յուսախաբութիւն պատճառեց ամբողջ Եւրոպային: Մինչ կանուխ արդի ժամանակներու իրաւաբաններ, ինչպէս` Կրոթիուս, կ՛ընդունէին, թէ երբ պատերազմ մը կը մղուէր արդար նպատակի մը համար, ապա թշնամիէն գրաւուած որեւէ ինչք կը դառնար զայն առած անձին կամ պետութեան սեփականութիւնը, անդին` անոնք նաեւ կոչ կ՛ուղղէին չափաւորութեան եւ կը շեշտէին, որ  զինուորներ պէտք էր իրենց հրամանատարէն արտօնութիւն ստանային` որեւէ կողոպուտի մասնակցելու համար:

Իրօք, անձնական կողոպուտը միշտ ալ զուգահեռ ընթացած է պետական հովանաւորութեամբ կատարուած կողոպուտին հետ, սակայն միշտ ալ դիմաւորուած է աւելի մեծ անհանդուրժողութեամբ: Նման անձերու շարքին ամէնէն տխրահռչակն էր Թոմըս Պրուս. Էլկինի 7-րդ դուքսը, որ Բրիտանիոյ դեսպանն էր օսմանեան պալատին մէջ: Ան սուլթանէն արտօնութիւն ստացած էր Բրիտանիա տանելու այդ ժամանակ թրքական տիրապետութեան տակ գտնուող Աթէնքի Փարթենոնի տաճարէն քանդակուած քարեր: Ան մեծ խանդավառութեամբ եւ անփութութեամբ իրագործած էր այս ծրագիրը, աշխատաւորներու իր խումբին հետ կոտրելով շարք մը քանդակներ եւ զանոնք բեռցնելով դէպի Բրիտանիա ուղղուող նաւերու վրայ, նպատակ ունենալով զանոնք գործածել իր տան յարդարանքին համար:

Այս օրինակները պարզապէս ամէնէն աւելի ծանօթ դէպքերն են 19-րդ դարուն տեղի ունեցած հնագիտական մնացորդներու անծայրածիր իւրացումներուն շարքին: Անոնց մեծ մասը տեղի ունեցած է Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող տարածքներու մէջ, երբեմն գնելով, երբեմն` օսմանեան իշխանութիւններուն հետ համաձայնաբար, եւ յաճախ` կաշառքով: Նոյնիսկ իր ժամանակներուն Էլկինի արարքը լայն քննադատութեան թիրախ դարձած էր Անգլիոյ մէջ, ինչպէս նաեւ` Յունաստանի անկախութեան նորակազմ շարժումին կողմէ, որուն կը զօրակցէր Լորտ Պայրըն, իր ամէնէն խայթող եւ ձաղկող բանաստեղծական տողերով: Նման իւրացումներու պաշտպաններ ամէնէն աւելի կը վիճէին, թէ իրենց առած իրերուն ճակատագիրը ապահով չէր, եթէ անոնք մնային իրենց գտնուած վայրերուն մէջ, որովհետեւ տեղացիք հնագիտական բազմաթիւ վայրեր կը քանդէին` բեկորները իբրեւ շինանիւթ օգտագործելու համար: Քննադատներ կը վիճէին, թէ հնագիտական մնացորդները շատ աւելի լուրջ աւերի կ՛ենթարկուէին այն անձերուն կողմէ, որոնք հնադարեան վայրեր կը քանդէին` անոնց ամէնէն թանկարժէք մասերը տանելու համար իրենց հետ:

Էլկինի արարքները կ՛արտացոլէին իր այն համոզումը, թէ ուսեալ անգլիացիք ճշմարիտ ժառանգորդներն էին դասական քաղաքակրթութեան, որուն աւանդը թափանցած էր Եւրոպայի ուսեալ վերնախաւերուն մտաւորական աշխարհին մէջ: Այս ազդեցութիւնը ամէնէն աւելի հզօր էր յեղափոխական Ֆրանսայի մէջ: Նափոլէոնի յաղթական բանակները Եւրոպայի տարածքին կը ստորագրէին շարք մը դաշնագիրներ, որոնք առիթ կու տային արուեստի գործեր իւրացնելու եւ զանոնք մթերելու 1793-ին հիմնուած Լուվրի թանգարանին մէջ: Ամէնէն հռչակաւորն էր Թոլենթինոյի դաշնագիրը, զոր ստորագրած էր պապը` 1797-ին: Իտալիոյ ամբողջ տարածքէն Փարիզ բերուած աւարին մաս կը կազմէին Վենետիկի Ս. Մարկոս եկեղեցիին Վերջին Դատաստանի ոսկեձոյլ չորս ձիերը, ինչպէս նաեւ` յունական հնադարեան բազմաթիւ արձաններ: Անոնք Փարիզ մուտք գործեցին հռոմէական ժամանակներու յատուկ յաղթական շքերթով մը, որուն ընկերակցող պաստառները կ՛ըսէին. «Յունաստան յանձնեց զանոնք, Հռոմ կորսնցուց զանոնք, անոնց ճակատագիրը փոխուած է երկու անգամ, սակայն այլեւս պիտի չփոխուի»: Փարիզ բերուած աւարին մաս կը կազմէին Վերածնունդի ժամանակաշրջանի գեղանկարներ, կենդանի ուղտեր եւ առիւծներ, ինչպէս նաեւ` պապական ամբողջ արխիւը: Այս բոլորը կ՛ընդգծէին Փարիզի այն յաւակնութիւնը, թէ քաղաքը կը դառնար նոր Հռոմ: Կը յայտարարուէր, թէ միայն ֆրանսացիները բաւական քաղաքակիրթ էին` նման գանձեր գնահատելու համար:

Երբ ֆրանսացիք Եգիպտոսը նուաճեցին 1798-ին, 167 գիտնականներէ, ուսումնասիրողներէ եւ արուեստագէտներէ բաղկացած խումբերու կողմէ հաւաքուեցան մեծ քանակութեամբ հնագիտական իրեր, զորս Նափոլէոն նաւերով փոխադրած էր Ափրիկէ: Նափոլէոնի պարտութենէն ետք բրիտանացիք իբրեւ աւար գրաւեցին անոր դիզած հաւաքածոն եւ Աղեքսանդրիոյ դաշնագիրով նուիրականացուցին անոնց իւրացումը: Հաւաքածոյին մաս կը կազմէր Ռոզեթթա քարը, զոր անոնք տեղադրեցին Բրիտանական թանգարանին մէջ, ուր կը ցուցադրուի մինչեւ այսօր: Յայտնապէս ոչ ոք առարկեց:

ՅԵՂԱՇՐՋՈՂ ԱՆԿԻՒՆԱԴԱՐՁ ՄԸ

Թանկարժէք աւարը կամ անոր ճակատագիրը որոշելը տակաւին կը պատկանէր յաղթողին: Ուոթըրլուի ճակատամարտին Նափոլէոնի պարտութենէն ետք փրուսիացիք վերատիրացան բռնի կերպով իրենցմէ խլուած արուեստի եւ մշակոյթի գործերուն: Այսուհանդերձ այս ժամանակ կեցուածքները արդէն սկսած էին փոխուիլ: Դաշնակից բանակներու հրամանատար Ուելինկթընի դուքսը մերժեց ընդառաջել թագաւորական հաւաքածոյին համար ամէնէն գեղեցիկ իրերը գնելու Բրիտանիոյ իշխանին աղերսներուն եւ որոշեց զանոնք վերադարձնել այն երկիրներուն, ուրկէ «ի հակասութիւն քաղաքակիրթ պատերազմի սովորութեան, անոնք պոկուած էին Ֆրանսական յեղափոխութեան եւ Պոնափարթի բռնատիրութեան աղէտալի ժամանակաշրջանին», ինչպէս գրած է ան: «Նոյն այն զգացումը, որ ֆրանսացի ժողովուրդը կը մղէ պահելու այլ ժողովուրդներու գեղանկարներն ու արձանները, բնականաբար պիտի մղէր այժմ յաղթական այլ ժողովուրդներ, որ նման ինչքեր վերադարձնէին իրենց իրաւական տէրերուն», կ՛աւելցնէր ան: Ան նաեւ կը նշէր, թէ նման իրերու վերադարձը ֆրանսացիներուն համար պիտի ընդգծէր իրենց պարտութեան տարողութիւնն ու վերջնական բնոյթը, մինչդեռ զանոնք Փարիզի մէջ պահելը պիտի նշանակէր քաջալերել այն հաւատքը, թէ ֆրանսացիք տակաւին Եւրոպայի իրաւատէրերն էին:

Վերոյիշեալ աւարին միայն կէսը վերադարձուեցաւ: Մնացեալը ուղարկուեցաւ Ֆրանսայի գաւառային թանգարանները, առանց Ֆրանսան նուաճած դաշնակից ուժերուն գիտակցութեան: Այս իրադարձութիւնները բանավէճեր ստեղծեցին Եւրոպայի ամբողջ տարածքին: Հակասականօրէն, անոնք եւրոպական երկիրները առաջնորդեցին նոր վճռակամութեան մը` ընդարձակելու իրենց թանգարանները եւ արշաւախումբեր ուղարկելու` տիրանալու համար մշակութային հնադարեան իրերու, հետեւելով ոչ թէ Ուելինկթընի, այլ` Նափոլէոնի ուղիին: Այս նոր զարգացումը առաջնորդեց օրինակ` Բրիտանական թանգարանին կողմէ Էլկինի մարմարներուն սեփականացումին,1816-ին:

Այսուհանդերձ, զինուորական կողոպուտի դէմ Ուելինկթընի կեցուածքը հետզհետէ աւելի մեծ թիւով համակիրներ ներգրաւեց 19-րդ դարու ընթացքին: Դուքսը ինքնին կը հաւատար, թէ կողոպուտը զինուորներուն ուշադրութիւնը կը շեղէր պատերազմական գործողութիւններէն եւ կը թշնամացնէր տեղացիները, զորս սիրաշահիլը շատ կարեւոր էր, ինչպէս ցոյց տուած էր Սպանիայէն Նափոլէոնի բանակները վտարելու իր փորձառութիւնը: Այդ ժամանակներուն Ուելինկթըն յաջողած էր իր կողքին պահել ժողովուրդը` կարգապահական խստութիւն պարտադրելով իր զինուորներուն: Փոխարէնը` սպանական հայդուկային խումբերը կռուած էին բրիտանական եւ փորթուգալական բանակներուն կողքին:

Այս նկատառումը նշանակալից դեր ունեցաւ Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմին ժամանակ, որուն ընթացքին հիւսիսային նահանգներու Միութեան ուժերը խուսափեցան որեւէ վնաս հասցնելէ հարաւային նահանգներուն համալսարաններուն, թանգարաններուն եւ անոնց հաւաքածոներուն` յայտարարելով հետեւեալը.

Արուեստի դասական գործեր, գրադարաններ, գիտական հաւաքածոներ կամ թանկարժէք գործիքներ, ինչպէս` աստղադիտակներ, նաեւ հիւանդանոցներ պաշարումներու կամ ռմբակոծումներու ժամանակ պէտք է պաշտպանուին ամէն տեսակ խուսափելի վնասներէ, նոյնիսկ երբ կը գտնուին ամրակուռ դիրքերու շուրջ:

Ասիկա առաջին պաշտօնական այն ճանաչումն էր, թէ մշակութային ունեցուածքը տարբեր էր այլ տեսակի ունեցուածքներէ եւ հիմը պիտի կազմէր այս հարցին վերաբերեալ միջազգային հետագայ յայտարարութիւններու:

ԱԶԳԱՅԻՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԻՒՆԸ ՊԱՀՊԱՆԵԼՈՒ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ

Ազգ-պետութեան գաղափարը իրեն հետ կը բերէր ազգային ժառանգութիւնը պահպանելու կարիքին հետզհետէ զարգացող գիտակցութիւնը: Հետեւաբար սկսաւ ուժեղանալ այն գաղափարը, թէ պատերազմի ընթացքին մշակութային իրերու կողոպուտը պէտք էր ապօրինի հռչակուէր: Եւրոպական երկիրներ, մանաւանդ` Յունաստան եւ Իտալիա սկսան ցանկագրել եւ պաշտպանել իրենց սեփական արուեստի գործերն ու թանկարժէք իրերը: Նոյնիսկ 1860-ի Աֆիոնի պատերազմին Չինաստանի կայսեր ամառնային պալատին աւերումն ու կողոպուտը լայնածաւալ քննադատութեան թիրախ դարձաւ Եւրոպայի մէջ: 1874-ին պատերազմի օրէնքներու եւ սովորութիւններու վերաբերող Պրիւքսելի հռչակագիրով ապօրինի դարձաւ թշնամիին ունեցուածքին աւերումը, բացի, երբ անիկա անհրաժեշտ էր ռազմական գործողութիւններու համար: Այս սկզբունքները աւելի զարգացան 1899-ին Լա Հէյի առաջին խորհրդաժողովին եւ նուիրականացան 1907-ի Լա Հէյի Ուխտով, զոր ստորագրեց նաեւ Գերմանիա, ինչ որ յատկանշական կէտ մըն է 20-րդ դարու հետագայ իրադարձութիւններուն դիտանկիւնէն:

Լա Հէյի ուխտը բացայայտօրէն կը մերժէր «թալանը», ինչպէս նաեւ կը նկարագրէր պատերազմի ընթացքին կատարուած կողոպուտը եւ կը յայտարարէր, թէ նուաճող երկիր մը պէտք էր վարուէր իբրեւ պարտուած երկրին եւ անոր քաղաքացիներուն ինչքերուն եւ սեփականութեանց խնամակալը: Այսուհանդերձ հարցը այն էր, թէ պատերազմի արդի միջոցները, ինչպէս` պայթուցիկ ռումբեր, նաեւ` զինուորական ծանրաշարժ գործիքներուն զանգուածային ծաւալն ու ծանրութիւնը որեւէ ժամանակէ աւելի կը դիւրացնէին քաղաքներու եւ գիւղաւաններու անխնայ ռմբակոծումը: Մինչ այդ` ժողովրդավարութեան եւ զանգուածային ազգայնականութեան յայտնութիւնը սկսած էր շրջել պատերազմներու բնոյթը եւ զանոնք վերածել ո՛չ թէ արհեստավարժ բանակներու միջեւ պատերազմի, այլ` ամբողջ երկիրներու եւ ժողովուրդներու միջեւ բախումի: Քաղաքային բնակչութեան մը դէմ տնտեսական շրջափակումը կամ ցամաքային թէ օդային ռմբակոծումը կը դառնար ընդունելի մարտավարութիւն, թէեւ պէտք է ընդունիլ, որ այդ ժամանակներու զինուորական արհեստագիտութեամբ գրեթէ անկարելի էր ճշգրիտ թիրախներ հարուածել եւ խուսափիլ մշակութային կոթողներ քանդելէ:

Ա. Աշխարհամարտին զեփըլինները ռմբակոծեցին Լոնտոնը: Գերմանական եւ աւստրօ-հունգարական ռմբակոծումներուն հետեւանքով քանդուեցաւ Պելկրատի մէջ Սերպական ազգային թանգարանը: Անկարելի դարձաւ կանխարգիլել գերմանական բանակներուն կողմէ Լովընի կաթոլիկ համալսարանին գրադարանին եւ նուազ հռչակաւոր այլ կոթողներու աւերումը 1914-ին: Միւս կողմէ` կողոպուտը եւ մասնաւորաբար արուեստի գործերու գողութիւնը կամ տեղափոխութիւնը շատ աւելի նուազ տարողութեամբ տեղի ունեցան Ա. Աշխարհամարտին ընթացքին, քան` ինչ որ տեղի պիտի ունենար հետագային: Արեւմտեան ճակատին վրայ յառաջխաղացք չարձանագրելով` գերմանական նուաճող բանակները առիթ չունեցան ապօրինի կերպով արուեստի գործեր իւրացնելու: Փարիզը շատ հեռու էր գերմանացիներուն ռազմական գօտիէն: Կողոպուտի սակաւաթիւ դէպքեր արձանագրուած են նաեւ աւելի շարժական արեւելեան ճակատին վրայ: Լա Հէյի ուխտը, որ նոր ստորագրուած էր, տակաւին կը պարտադրէր որոշ յարգանք:

ՆԱՑԻԱԿԱՆ ԿԵՂԵՔՈՒՄԻ ԱՐՇԱՒԸ

Ասիկա երկար պիտի չտեւէր: Բ. Աշխարհամարտին Եւրոպայի տարածքին մշակութային իրերու թալանն ու կողոպուտը այնպիսի աստիճանի հասան, որ նսեմացուցին Ֆրանսայի յեղափոխութեան եւ նափոլէոնական ժամանակաշրջաններուն արձանագրուած իւրացումները: Ա. Աշխարհամարտը թերեւս ականատես չդարձաւ պետական հովանաւորութեամբ տեղի ունեցած կողոպուտի, սակայն պատերազմին թոհուբոհը բացաւ սեփականազրկումի նոր աշխարհ մը: Ռուսիոյ մէջ Համայնավար յեղափոխութեան յաջորդեցին սեփական ունեցուածքի զանգուածային գրաւումներ: Գերմանիոյ մէջ նացիները կը հաւատային, թէ իրաւունք ունէին գրաւելու իրենց թշնամիներուն, մասնաւորաբար` առեւտրական միութիւններու եւ ընկերվարականներու ունեցուածքը, առանց որեւէ հատուցումի: Անոնք այս քաղաքականութիւնը կիրարկեցին իշխանութեան տիրանալէ անմիջապէս ետք եւ շարունակեցին` հանգրուան առ հանգրուան սեփականազրկելով Գերմանիոյ հրեաները: Հակառակ տարուինեան ընկերային տեսութեան գէթ նացիական տարբերակին դէմ պայքարին, զօրութիւնը կը մնար իրաւունք, եւ պարտուողները իրաւունք չունէին ունեցուածքի կամ նոյնիսկ` կեանքի:

Անշուշտ գործնական առումով նման հաւատալիքներ կ՛օրինականացնէին ո՛չ միայն Նացի կուսակցութեան եւ Գերմանիոյ պետութեան կողմէ թալանի եւ սեփականազրկումի պաշտօնական քաղաքականութիւնը, այլ նաեւ` անհատներու կողոպուտի, սպառնալիքով դրամ շորթելու եւ մեծ գումարներ պահանջելու լայնատարած արարքները, զորս կը կիրարկէին նացի կուսակցութեան սովորական անդամները, պետական սովորական պաշտօնեաներն ու պատերազմի ընթացքին` զինուորները: Զարմանալի չէր, որ Գերմանիոյ Երրորդ հանրապետութիւնը շուտով դարձաւ հոմանիշ փտածութեան:

Նացի կարգ մը ղեկավարներ իրենց նոր դիզած հարստութեամբ սկսան կազմել արուեստի հսկայական հաւաքածոներ` իբրեւ սեփական կամ պետական ունեցուածքներ: Օրինակ, Հերման Կորինկ տէր էր 10 բնակարաններու, դղեակներու եւ որսորդական տարածքներու, զորս կը պահէր ժողովուրդին կողմէ վճարուած տուրքերով: Այս բոլոր կառոյցներուն մէջ ան կը ձգտէր ցուցադրել արուեստի գործեր, գորգեր, գեղանկարներ, քանդակներ եւ ամէն ինչ, որ կը շեշտէր իր դիրքը իբրեւ հանրապետութեան երկրորդ ղեկավարը:

Ի տարբերութիւն` հանրապետութեան առաջին ղեկավարը` Ատոլֆ Հիթլեր յատուկ ճիգ կը թափէր ցոյց տալու, թէ ինք կը խուսափէր անձնական հարստութեան ցուցական փառահեղ երեւոյթներէ` նախընտրելով դիզել արուեստի գործերու հաւաքածոյ մը` հանրութեան համար: Հիթլեր նպատակադրած էր Աւստրիոյ մէջ իր ծննդավայր Լինցը վերածել նոր հանրապետութեան մշակութային մայրաքաղաքին: Ան նոյնիսկ գծած էր ճեպանկարները հանրային այն նոր շէնքերուն եւ թանգարաններուն, զորս կը փափաքէր կառուցել հոն: Պերլին եւս պէտք էր ունենար արուեստի իր թանգարանները` իբրեւ աշխարհի ապագայ մայրաքաղաքը: 1939-ին Հիթլեր դիմած էր արուեստի պատմաբան Հանս Փոսէի, որ Տրեստենի մէջ թանգարանի մը տնօրէնն էր, որպէսզի կազմէր այս նպատակին ծառայող հաւաքածոյ մը: Փոսէի տրամադրութեան տակ դրուած էին նիւթական անսահման աղբիւրներ: Բ. Աշխարհամարտի կէսերուն ան արդէն գործեր կը ստանար Եւրոպայի այն շրջաններէն, որոնք կը գտնուէին Գերմանիոյ տիրապետութեան տակ, անշուշտ` զեղչուած գիներ վճարելով եւ անտեսելով իւրաքանչիւր երկրի օրէնքները: Այս ձեւով` մինչեւ իր մահը ան կուտակած էր աւելի քան 8000 գործերէ բաղկացած անհաւատալի հաւաքածոյ մը:

(Շար. 1)

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES