«ՀԱՅՐԵՆԱՍԷՐ ԵՄ` ԵՐԱԺԻՇՏ ԸԼԼԱԼԷ ԱՌԱՋ»

Այսպէս կը յայտարարէր Ալեքսը 1959-ին, լիբանանեան թերթի մը հետ ունեցած տեսակցութեան մը ընթացքին:

Այս նախադասութեան մէջ կը խտանայ անոր ամբողջ ըմբռնումը երաժշտութեան եւ ընդհանրապէս արուեստներու մասին: Ամբողջական Ալեքսն է այս հաստատումը:

Հայ դատի յանձնառու տղան մնաց միշտ` իր արուեստին միջոցով: Իր ներշնչման ամբողջ ակունքը հայկական արժէքներն էին: Ներքնապէս կը հաւատար – եւ այդպէս ալ կը քարոզէր – որ արուեստը պէտք է ծառայէ Հայ դատին, հայութեան եւ անոր ընդմէջէն` մարդկութեան:

Ստորակայութեան բարդոյթ չունէր երբեք իր հայկականութեան համար: Ընդհակառա՛կն, հպարտ էր, մոլեռանդ կերպով հպարտ էր, որ հայ էր: Առիթներ չէր փախցներ, որովհետեւ ինք նաեւ առիթներ կը ստեղծէր հայ արժէքներու ծանօթացումը կատարելու:

1957-ին, Միլանոյի ակադեմիային մէջ, ձեռնադաշնակի աւարտական քննութիւններուն, որոնց կը մասնակցէին 13 հոգի, Ալեքսը նուագած էր քննութեան համար ընտրուած երկու կտորները` Վոլբիի «Փրելիւտ»ը եւ «Ֆիլէօզ»ը, իսկ իր կողմէ նուագած է Արամ Խաչատուրեանի «Սուրերու պարը»` տիրանալով առաջնութեան մրցանակին:

1975-ին, «Համազգային»ի պարախումբին հետ Ալեքսը ներկայ գտնուեցաւ Քոնֆոլանի Ժողովրդային պարերու միջազգային փառատօնին, որուն կը մասնակցէին 16 ազգերու պարախումբեր:

Ս. Աստուածածնայ օրը, կը պատմէ պարախումբի պատասխանատու յանձնախումբին անդամներէն մէկը, վերապահուած էր «Համազգային»ին` Լիպանօ-հայկական խումբին: Պիտի պարէինք վրանի մը տակ, 3000 հոգիի ներկայութեան: Հանդիսութեան ներկայ պիտի ըլլային նաեւ, ուրիշներու կողքին, զանազան երկիրներու դեսպաններ, հիւպատոսներ, եւ պետական բարձրաստիճան անձնաւորութիւններ: Մեր պանդոկը կը գտնուէր հանդիսավայրէն բաւական հեռու: Կէսօրէ ետք, երբ ճամբայ պիտի ելլէինք, լուր եկաւ յանկարծ, թէ Ալեքսը գինով է: Ալեքսը սովորութիւն չունէր խմիչք գործածելու: Մա՛նաւանդ ելոյթներէ առաջ` երբե՛ք չէր խմեր: Շտապեցի ճաշարան: Ալեքսը գինիի շիշ մը դրած էր սեղանին վրայ եւ կը խմէր: Ալեքսը գինով էր:

– Ալեքս, ի՞նչ կ՛ըլլաս, ինչո՞ւ կը խմես:

– Չեմ կրնար նուագել,- պատասխանեց,- չեմ ուզեր երթալ:

Զինք հարդարտեցնելու նպատակով, առաջարկեցի, որ քալենք քիչ մը: Ընդունեց: Ամայի ճամբայ մըն էր: Ալեքսը ամէն բանի մասին կը խօսէր: Քիչ մը քալելէ ետք, նստաւ ծառի մը տակ եւ երեխայի պէս սկսաւ հեկեկալ:

– Նոյնիսկ լեհը-, ըսաւ լալով,- երբ կը պարէ այս բեմին վրայ, ունի իր դրօշը, որ իր երկրին պետութիւնը կը ներկայացնէ: Լեհը պետութիւն մը ունի իբրեւ յենարան: Իսկ մեր խո՞ւմբը. անիկա բան մըն ալ չունի: Խումբը ինծի կ՛ապաւինի: Պատահի, որ շուարիմ եւ տղաքը լաւ չպարեն` ինչ պիտի ըսեն ներկաները հայութեան մասին:

Հեկեկանքը դադրեցաւ: Պարպուած էր: Գնաց հանդիսավայր` ներքնապէս ամրացած:

– Ապրիլեան եղեռնի զոհերուն գանկերը ձեր աչքին առջեւ բերէք,- ներշնչում տուաւ տղոց` ելոյթէն անմիջապէս առաջ:

Ասիկա էր նաեւ իր թեման` բոլոր ելոյթներէն առաջ:

Ալեքսը նուագեց: Տղաքը պարեցին: Ալեքսին ներքին հրավառութիւնը, ճենճերոտ տենդն ու վարակիչ կիրքն էին, որ ամենամեծ գնահատանքի արժանացուցին «Համազգային»ի պարախումբը Քոնֆոլանի փառատօնին:

Ու զարմանալի չէ ասիկա: Ալեքսը կարծէք պատերազմելու գացած էր Քոնֆոլանի մէջ: Նոյն օրը, առաւօտուն, Աստուածածնայ տօնին առիթով, պատարագ կազմակերպուած էր, «Համազգային»ին դիմուած էր մասնակցութիւն բերելու այդ պատարագին: Ալեքսը պարտադրած է, որ խումբը երգէ «Տէր ողորմեա»ն եւ «Հայր մեր»ը: Իսկ ինք հաղորդութիւն առած է. չէ՞ որ երեկոյեան ելոյթին պիտի նուագէր:

Չափէն աւելի հաւատացեալ էր Ալեքսը: Միայն «մարտի դաշտ» երթալէ առաջ չէր, որ կը հաղորդուէր: Կը հաղորդուէր ամէն ճամբորդութենէ առաջ: Իրեն համար համոզում էր, որ մշակութային ակունքը ժողովուրդն էր` իր սովորութիւններով եւ ազգագրական բոլոր տուեալներով ու երեւոյթներով: Քոնֆոլանի մէջ, փոխադրատար ինքնաշարժներու մէջ, բոլորին կը պարտադրէր երգել յեղափոխական երգեր: Շատ կը սիրէր «Հալածուած ենք Հայաստանի լեռներէն» երգը: Ներշնչման աղբիւր կը նկատէր ժողովրդական – յեղափոխական երգերը: Ասոր առընթեր, ժողովրդական երգին ակունքը կը նկատէր եկեղեցական երգեցողութիւնը: Ի զուր չէ, որ զուգահեռ մը ըրած էր «Ձայն տուր, ով ֆետա» յեղափոխական երգին եւ շարականի մը միջեւ: Ան կը յայտնէր եւ խորապէս համոզուած էր, որ հայերէն երգը լաւ ըմբռնելու եւ զգալու համար` պէտք է խորացնել շարականագիտութիւնը:

Այլ բաներ ալ կը պատմուին Ալեքսին մասին` Քոնֆոլանի մէջ:

Այդ օրերուն, տեղի պիտի ունենար «Արարատ» – «Տինամօ Քիեւ» ֆութպոլի աւարտական խաղը: Իմացաւ, որ «Արարատ»ը յաղթած է: Չհաւատաց: Ֆրանսական լրատու գործակալութեան (ԱՖՓ) հեռաձայնեց` ստուգելու համար լուրը: Յետոյ, անգամ մը եւս հեռաձայնեց. արդեօք սխալա՞ծ էին: Ի վերջոյ, երրորդ անգամ հեռաձայն ըրաւ` հասկնալու համար խաղին արդիւնքը: «Արարատ»ը յաղթական էր: Ալեքսը չափազանց ուրախ էր: Անոր ուրախութեան չափը հասկնալու համար, պէտք է ըսել, թէ կէս գիշերին, ան արթնցուց Քոնֆոլանի մասնակցող բոլոր պարախումբերը, փողոց հանեց եւ մինչեւ առտու «Արարատ, Արարատ» պոռալ տուաւ:

«Եթէ իրեն հետ ֆութպոլի մասին խօսիս», կը յայտնէ ֆրանսատառ թերթ մը` իրեն հետ տեսակցութեան մը ընթացքին, «կամ իր հայրենիքը յիշես` կրնայ թերեւս մոլեռանդ ազգայնական թուիլ: Պարզապէս հպարտ է ան, որ կը պատկանի ժողովուրդի մը, որ հակառակ իր հալածանքներուն` կը պահէ իր մշակոյթը եւ ապրելու կենսունակութիւնը»:

Ոեւէ հայ երաժիշտի մասին կարծիք տալու համար, նկատի չ՛ունենար նաեւ անոր ելոյթին յայտագիրը: Եթէ այս վերջինին երկու-երրորդը հայկական չըլլար, այն ատեն այդ երաժիշտը արժէք չէր ներկայացներ Ալեքսին համար: Անոր տրամաբանութիւնը հետեւեալն էր.

– Հայկական տեսանկիւնէ դիտելով, միայն մենք է, որ հայու ստեղծագործութիւններ կը նուագենք: Պեթհովէնը կը նուագուի բոլորին կողմէ: Օտարները հայկական երաժշտութենէ կտորներ չեն նուագեր: Իսկ եթէ մենք ալ չկատարենք ատիկա եւ չտարածենք հայկական երաժշտութիւնը` այն ատեն ընելիք չունինք:

Այս առումով, բոլորովին դէմ էր, որ հայկական մանկապարտէզներուն մէջ եւրոպական երաժշտական կտորներ փոխանցուին, ինչպէս` «Յակոբ եղբայր»ը կամ «Ճինկըլ պելզ»ը: Կը յայտնէր, թէ այս եւ նմանօրինակ երգերը ա՛յնքան տարածուած են, որ մանուկներուն հարազատ կը թուին եւ, իբրեւ այդպիսին, անոնց ենթագիտակցութեան մէջ կ՛անցնին: Ասոր հետեւանքով է, որ հայկականը հետզհետէ խորթ կը թուի իրենց:

Վերոյիշեալ տեսակէտը յստակօրէն բանաձեւուած է իր իսկ կողմէ` «Համազգային»ի Շրջանային վարչութեան կազմակերպած մէկ հաւաքին մէջ (27 յունիս 1977), պարախումբի մասին տուած իր մէկ զեկուցումի աւարտին. «Մեր վարժարաններուն մէջ «Համազգային»ի նախաձեռնութեամբ եւ գործակցութեամբ լուրջ աշխատանք պէտք է տարուի` հայ մանուկին կամ պատանիին մէջ ներարկելու հայկական պարարուեստը: Մանուկը ընդունարան մըն էր, որ լաւագոյն ձեւով կ՛ընդունի եւ կ՛ընդօրինակէ ա՛յն` ինչ որ կը տրուի իրեն, կամ ա՛յն` ինչ որ կը տեսնէ եւ այդ բոլորը կ՛ամբարէ իր ենթագիտակցութեան մէջ:

«Ինչպէս որ ջանք կը տարուի ազգային մարդը պատրաստելու հայ մանուկին մէջ, նոյնպէս ճիգ պէտք չէ խնայուի մշակոյթի մարդը պատրաստելու անոր մէջ: Դժբախտ իրողութիւն է, որ այլ արուեստներու կողքին` հայկական պարարուեստին ալ տեղ չէ տրուած մեր վարժարաններուն մէջ: Ահա թէ ինչու կապը խզուած է հայկական պարարուեստին եւ հայ երիտասարդութեան միջեւ»:

Հայ մանուկներու եւ պատանիներու երաժշտական եւ ազգային դաստիարակութեան ծիրին մէջ, երբ նախաձեռնեց ՀՅԴ Լիբանանի Պատանեկան միութեանց երգչախումբի կազմութեան, ուզեց որ մեր ֆետայիներուն եւ յեղափոխականներուն նկարները զետեղուին փորձի սենեակի պատերուն վրայ` մթնոլորտի մէջ դնելու համար տղաքը: «Եթէ յեղափոխական հունի մէջ չդնես երեխան` չի կրնար հայերէն երգել, ճիշդ մեկնաբանել հայ երգը եւ անոր ոգին փոխանցել»:

Այդպէս ալ կ՛ընէր: Պատանեկանի երգչախումբին կամ «Նանօր»ի փորձերուն ատեն, նախ կը պատրաստէր հոգեբանական գետինը: Երգը սորվեցնելէ առաջ` կու տար մա՛նաւանդ անոր ազգային ենթահողը: Կը ներկայացնէր երգին պատմականը եւ անոր մէջ եղող դէմքերու եւ դէպքերու նկարագրականը: Նոյնը կ՛ընէր պարի պարագային: Կը շեշտէր հայ աղջիկներու նազանքն ու ամօթխածութիւնը, իսկ տղոց պարագային` հայու խրոխտ կեցուածքը, մանաւանդ` բաց ձեռքերով կռուիլն ու պարելը:

Ամէն պարագայի, չէր ուզեր հայկականութիւնը զոհել բեմական կամ գեղագիտական ճաշակներու: Կը նախընտրէր տալ միօրինակ պար մը` ինչպէս որ էր – որովհետեւ համոզուած էր, որ ա՛յդ է ճիշդը – քան զոհել անոր հայկականութիւնը` բեմականացման ի խնդիր:

Ալեքս կանոնաւոր կերպով կը հետեւէր թրքական պատկերասփիւռին եւ վիտէոյի վրայ կ՛արձանագրէր երաժշտական կտորները, որպէսզի կարենայ դիւրութեամբ բաղդատական մը ընել թրքական եւ հայկական ֆոլքլորին միջեւ. մա՛նաւանդ` գտնել հայկականութեան հետքերը թրքերէն ֆոլքլորին մէջ:

Մեր ժամանակներու հայ երգիչներուն մասին խօսելով` կ՛ըսէր.

– Երանի թրքերէն երգերը շարունակուէին, քան ունենայինք այս խեղաթիւրուած հայերէնը: Թրքերէն երգերու պարագային, մեր ձեռքին կ՛ունենայինք գոնէ զէնք մը ըսելու երգիչներուն, թէ «թրքերէն մի՛ երգեր»: Անկէ ետք` կարելի կ՛ըլլար Կոմիտաս երգել տալ: Մինչդեռ հիմա հայերէն երգերու պարագային, չենք կրնար երգիչներուն ըսել` «հայերէն մի՛ երգեր»:

Բազմաթիւ առիթներով թրքերէն կը խօսէր Ալեքսը: Շատեր անոր մէջ կ՛ուզեն տեսնել փողոցի տղան, փողոցի բարդոյթը: Ասիկա ճիշդ մատնանշում մըն է: Բայց կայ աւելին. Ալեքսը կ՛ուզէր փտեցնել թրքերէնը եւ մաշեցնել զայն:

Բազմաթիւ դրուագներ կապուած է Ալեքսին: Անոնց ներկայացումը կը վերապահենք այլ առիթի` տեղի անձկութեան պատճառով:

Օր մըն ալ անհետացաւ Ալեքսը: Շատ բաներ ըսին իր մասին: Մահէն քանի մը շաբաթ առաջ նամակ մը գրեցի իրեն, հարցնելով` թէ ի՞նչ է ինք:

Մահուան լուրը առի օրաթերթէն:

Ալեքսը մեռած էր:

Այսօր, նոյն հարցումը կ՛ընեմ ես ինծի.

– Ի՞նչ է Ալեքսան Մնակեանը:

– Յուշանուէր մը:

Կ. ՅՈՎՀԱՆՆԷՍԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES