Երկու Լուսանկար

ՄԱՐԶՊԵՏ ՄԱՐԿՈՍԵԱՆ

Չորեքշաբթի` յուլիսի 11-ին եւ ուրբաթ` 13 յուլիսի թիւերով «Ասպարէզ» հրատարակեց շրջանաւարտ աշակերտներու երկու խմբանկար:  Չէ՛, այդ լուսանկարները կապ չունին ժամանակակից միջնակարգ կամ երկրորդական վարժարաններու շրջանաւարտներուն հետ:

Այդ զոյգ լուսանկարները կը գտնուին իրարմէ 94 տարուան հեռաւորութեան վրայ:  Առաջինը անոնցմէ կը թելադրէ նահատակումն ու կորուստը երկրին ու ժողովրդին ու նաեւ` վերապրումի գրաւականը:  Երկրորդ նկարը ցոյց կու տայ կրկին շրջանաւարտներու խումբ մը` աւելի երիտասարդ, աւելի անխնամ հագուած, եւ մեր ժամանակները ցոլացնող տղաք ու աղջիկներ, որոնք տէրն են իրենց երկրին, եւ որոնք վստահաբար այս օրերուն անսահման երջանկութիւն պատճառած են իրենց ծնողներուն:  Անոնք առաջիններուն կորսնցուցած երկրին որոնումին մէջն են, այդ որոնումով կը չափեն անյաղթելի թուացող դժուարութիւնները, զորս պիտի դիմակալեն, երբ սկսին անոր վերատիրանալու պայքարին:  Իրենց Երկիրը այնքա՜ն հեռու եւ եղերականօրէն այնքա՜ն մօտիկ:  Անոնց` այդ երիտասարդներու աչքերուն մէջ Երկիրը կը տեսնէ իր վերջնական ազատագրումը «երբ օրը գայ վերջապէս եւ ըլլայ մարդը մարդուն …հաւասար»:  Միշտ ի մտի ունենալով, թէ մարդը, որմէ պիտի վերատիրանան իրենց հայրենի հողին, մարդ չէ, այլ կենսաբանօրէն անսահմանելի ու եղափոխական ձեւաչափերով անտարազելի գոյացութիւն մը:

Նկարներէն մին, լոյս տեսած` «Ասպարէզ»-ի  յուլիս 13-ի թիւին մէջ, առնուած է Պոլսոյ Ս. Փրկիչ ազգային հիւանդանոցի «Ս. Փրկիչ» ամսաթերթի մարտ-ապրիլ 2012 թիւէն:  Լուսանկարը առնուած է 1918-ին, Եղեռնի սկզբնաւորութենէն երեք տարի ետք:  Հաւանաբար յունիս-յուլիս ամիսներուն, Ա. Աշխարհամարտի աւարտէն քանի մը ամիս առաջ:  Նկարին մասին ծանօթութիւններ կու տայ Մաքրուհի Յակոբեանը` թերթին խմբագիրը, վերջաւորութեան ուղղակիօրէն զետեղելով զայն մեր համազգային ողբերգութեան շրջանակէն ներս « …անցեալի մը` վշտի, արցունքի եւ տառապանքի կնիքով օծուած»:  Սքանչելի բնութագրում` պատմական այդ անստգիւտ նկարին:

Երբ կը թղթատէի թերթը` քիչ մը հապճեպօրէն, նշմարեցի նկարը ու զայն շփոթեցի տարբեր խմբանկարի մը հետ, ուր ներկայ է նաեւ Է. Ակնունին, եւ շարունակեցի աչքէ անցընել թերթին մնացեալ էջերը:  Աւարտելէ ետք զիս հետաքրքրող նիւթերուն ընթերցումը, վերադարձայ նկարին:  Առաջին ակնարկս շփոթեցնող ըլլալէ բացի, մղեց զիս մօտէն քննելու եւ կարդալու անոր ընկերացող «Ասպարէզ»-ի խմբագրին բացատրութիւնն ու Մ. Յակոբեանին  արժեւորումը:

Նկարին մէջ կայ 47 անհատ:  Բոլորն ալ տղամարդ եւ բոլորն ալ շրջանաւարտ` Պոլսոյ բժշկական համալսարանէն:  Բոլորն ալ, բացի 4-5 հոգիէ, հագած են սեւ, լազուարթ կամ աւելի բաց գոյնով կերպասէ համազգեստներ:  Բացառելով նոյն այդ 4-5 հոգին` մնացեալները բոլորն ալ հագած են ճերմակ, օսլայուած շապիկ եւ կապած փողկապ` բացի երկու անձերէ, որոնք կապած են թիթեռնիկ փողկապ:  Հագուած-շտկուած են այնպէս, ինչպէս բոլոր բժիշկները կը ներկայանան մեզի` միշտ պաշտօնական եւ լուրջ:  Անոնք` բժիշկները եկած են Փոքր Ասիոյ (Անատոլուի) կամ աւելի ճիշդ, Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր քաղաքներէն:  Երբ կը նկարուէին, իրենց հայրենական տուները հաւանաբար քանդուած էին, եւ զիրենք ծնողներն ու հարազատները` տեղահանուած ու աքսորուած եւ աքսորի ճամբուն նահատակուած:  Տեղեա՞կ էին այդ բոլորէն: Թերեւս, հետեւցնելով բոլորին շատ լուրջ արտայայտութիւններէն, մէկ հատիկ անձ մը չկայ, որու դէմքը լուսաւորուած ըլլար պայծառ ժպիտով:  Ի՛նչ եղան այդ բոլորը:  Ի՞նչ էին իրենց անունները:  Հոն, Պոլիս մնացի՞ն:  Փորձեցի՞ն երթալ հայրենի տուն` իրենց ծնողները փնտռելու: Անոնցմէ ոեւէ մէկը զոհ գնա՞ց այդ փնտռտուքի ընթացքին:  Քաղաքէն հեռացողներ եղա՞ն, եւ եթէ հեռացան, դէպի ո՞ւր:

Այդ լուսանկարէն 94 տարի է անցած:  Եթէ միջին տարիքը անոնց 27-30 տարեկան էր, կը նշանակէ, թէ անոնք բոլորն ալ մեկնած են այս աշխարհէն ու միացած իրենց հարազատներուն` էնդիի աշխարհի մէջ:  Այս սքանչելի բժիշկները մարդիկ հիւանդութենէ, փորձանքներէ, մահէն պիտի փրկէին, բայց անոնց համար` զիրենք ծնողները, որոնց բոլորէն առաջ պիտի բժշկէին, օգնէին, չկային արդէն, զոհուեր էին սպանդին:  Իրենց հարազատներուն չկարենալ օգտակար ըլլալու կոտտացող ցաւը հաւանաբար մինչեւ վերջ, իրենց կազմած ընտանեկան բոյներու մէջ իսկ եւ իրենց նորածին երեխաներու լացի ձայնին մէջ փորձեցին խեղդել` կորուսեալ հարազատներու, կորուսեալ երկրի բուրվառուող կրակով:  Երբեւիցէ ամբողջութեամբ յաջողեցա՞ն նման պակուցիչ անդորրութեան հասնիլ:

*
*    *

Երկրորդ խմբանկարը ճշգրիտ հակադրութիւնն է առաջինին:  Կրկին երբ «Ասպարէզ»-ի այդ թիւը կը թղթատէի, նշմարեցի «ԵՊՀ» տառերու ներկայութիւնը վերնագրին մէջ:  Շարունակեցի թերթել եւ կարդալ լուրերը: Կրկին, վերջաւորութեան վերադարձայ այդ լուսանկարին, որովհետեւ ԵՊՀ-ն կ՛ակնարկէ Երեւանի պետական համալսարանին:  Հետեւաբար հետաքրքրական էր գիտնալը, թէ այդ ուսանողները ի՛նչ կ՛ընէին:  Ուշադրութեամբ դիտեցի նկարը:  Միւս նկարին հետ հակադրութիւնը ատկէ աւելի ցնցող չէր կրնար ըլլալ: Ուսանողներ են կրկին, այս անգամ` իրենց փրոֆեսէօրին հետ:  Թիւով 100, այլ խօսքով` առաջին նկարի բժիշկներու թիւին կրկինէն քիչ մը  աւելի:  Բոլորն ալ հաւանաբար 22-24 տարեկան եւ նորաբողբոջ աւարտական համալսարանականներ:  Եթէ առաջինին մէջ միայն տղամարդիկ էին բժիշկները, այս նկարին մէջ աղջիկները գրեթէ կէսը կամ թերեւս կէսէն ալ քիչ մը աւելին կը կազմէին:  Պաշտօնական համազգեստի հետքն իսկ չկայ նկարին մէջ:  Ընդհանրապէս ամերիկեան քաուպոյի տաբատներով են, երբեմն կարճ տաբատով, նաեւ` անթեւ կամ կարճաթեւ շապիկներով:  Ուրիշ յատկանշական երեւոյթ մը այս նկարին մէջ` երեք կամ չորս ուսանողուհիներ իրենց գլուխներուն վրայ ունին շրջանաւարտութեան տափակ  գդակը:  Շատերուն դէմքին գոհունակութեան, բան մը իրագործած ըլլալու գիտակցութեան լուսացնցուղ ժպիտը կայ:  Ուրախ են եւ գոհ:  Բայց ի՞նչն է, որ այս լուսանկարը կը վերածէ յատկանշական երեւոյթի:

Ոչինչ կայ ծրագրուած, բայց սքանչելի զուգադիպութեամբ մը այդ նկարները լոյս տեսան միեւնոյն թերթին մէջ, միեւնոյն շաբթուան մէջ, իրարմէ երկու օր տարբերութեամբ:  Այս ԵՊՀ-ի նկարը գրեթէ կ՛աղաղակէ բանաստեղծին «Յարութեան շունչն է ահա» վստահութիւն ներշնչող պատգամ-կոչը:  Հարիւրն ալ մեկնած կորուսեալ, բայց միշտ ներկայ հայրենի հողը, սկսելով Անիէն Վան ու ապա Աղթամար կղզին, որպէսզի հոն Սուրբ Խաչ մայր տաճարի սրբալոյս ներկայութեան կատարուէր շրջանաւարտութեան արարողութիւնը եւ հոն ստանային իրենց վկայականները ԵՊՀ-ի պատմութեան բաժանմունքի վարիչ-դասախօսէն:  Ուրեմն, սխալ չ՛ըլլար այս կրակի պէս երիտասարդներէն ակնկալել, որ գալիք տարիներուն իրենցմէ ոմանք պիտի փոխարինեն Մանանդեանն ու Աբեղեանը, Գարեգին Յովսեփեանցն ու Մալխասեանցն ու Լէօ եւ Աղբալեանը եւ միւս պատմաբան գիտնականները, որոնք օր մը ձգեցին ամէն ինչ ու մեկնեցան Երկիր` հասկնալու զայն, իմանալու անոր պատմութիւնը` իր կործանած տաճարներէն, անոր մոխրացող ճարտարապետութենէն:  Այս կեանքին ու գիտութեան բացուող երիտասարդներուն ուշադրութենէն ոչինչ  վրիպած է եւ ազգային գիտակցութեան հարազատութիւնը մնացած է անաղարտ ու ոչ մէկուն զիջող:  Կ՛անդրադառնան իրենք` երեւոյթին անդրդուելիութեան «տիփլոմաների յանձնումը Սուրբ Խաչ եկեղեցու բակում իրօք պատմական էր, որ կ՛ուղեկցի  մեր ամբողջ կեանքում» եւ հայրենական զգայնութիւններու ալեբախումը այս երիտասարդներուն մօտ կ՛ընթանայ կշռոյթովը իրենց սիրտերու տրոփին եւ հաստատ գիտակցութեամբ, թէ` «ուղեւորութիւնը թողեց աննկարագրելի տպաւորութիւն, վառ յիշողութիւններ, երբեւէ վերադառնալու վճռականութեամբ… եւ աւելի ամրապնդեց պահանջատիրութեան գաղափարը»:

Առաջին լուսանկարին մէջէն մեզ դիտող բժիշկներուն հոգիները լոյսերու մէջ մնան եւ ըլլան հանգիստ ու վստահ, թէ իրենց հարազատներու պատարագումը երկրին մէջ եւ կորուստը երկրին եւ անոր վերատիրանալու անյողդողդ կամքը կը ջահավառէ հոգիներն ու մտքերը իրենց յաջորդած սերունդներուն:  Այդ տղոց ու աղջիկներուն վճիտ, խելառ ու ցօղաթուրմ, ոչ ոքի զիջող հայրենասիրութեամբ, իրենց հաստատակամ, անբռնաբարելի հաւատոյ հանգանակին են վերածած` վերջնականապէս սրբելու իրենց երկրի ճակտէն` Յակոբ Օշականի բառերով «անգթութեանց մրցարան» ջլատող խարանը:  Այլակերպուելով կրկին հայ ստեղծագործ վարար քրտինքով երկնող հայրենական հրաճակատ ու տաղանդաշատ, անպարտելիօրէն ինքնավստահ գիտնականներու յոյլին, որոնք պիտի վերակերտեն ու կոթողեն Նոր Հայաստանը` «լոյսի հայրենիք»-ը նոր:

smargossian@sbcglobal.net
18 յուլիս, 2012

Լոս Անճելըս

 

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )