Հայ Գիրին Ու Գրականութեան Հանդէպ Հաւատ Ներշնչողը` Պօղոս Սնապեան

ՎԱՐԱՆԴ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

Ձախէն աջ՝ տիկին Պետրոսեան, տիկին Սնապեան, Պօղոս Սնապեան, Վարանդ Պետրոսեան եւ Պարոյր Յակոբեան

Աւելի քան 30 տարի առաջ, 1970-ական թուականներու վերջերը եւ 1980-ական թուականներու սկիզբը, Պաղտատի Հայ երկսեռ երիտասարդաց միութեան գրական խմբակին ոսկեայ շրջանն էր, ամենաեռուն ժամանակահատուածը: Հայ գիրին ու գրականութեան, մշակոյթին ու պատմութեան սիրահար երիտասարդութիւնը համախմբուած ազգային գաղափարի շուրջ` աննկուն ու անշահախնդիր, ձեռնարկներ կազմակերպելով կ’աշխատէին բան մը տալու, աւելցնելու հայապահպանման սուրբ գործին վրայ:

Իրերայաջորդ ձեռնարկները եւ գրական-գեղարուեստական երեկոները կը ծաղկեցնէին միութեան կեանքը: Կը պատահէր նոյնիսկ ձեռնարկներու խաչաձեւում` ժամանակի սղութեան պատճառով: Մէկ խօսքով, այդ տարիներուն երիտասարդութեան կեանքը միութեան մէջ աննկարագրելի ձեւով եռուն էր եւ ոգեւորիչ:

Խաղաղ տարիներ էին Իրաքի քաղաքական կեանքին համար, բոլորը ներշնչուած էին լաւ ապագայի հեռանկարով, արդէն օրէ օր ակնյայտ կ’ըլլար Իրաքի տնտեսական վերելքը:

Ո՞վ կը մտածէր, կամ որո՞ւ միտքէն կ՛անցնէր, որ այդ խաղաղ տարիներուն պիտի յաջորդէին չարաբաստիկ պատերազմներու եւ յուսալքութեան տարիներ:

Այս ամէնը յիշեցի, որովհետեւ ճիշդ այս օրերուն էր,  31 տարի առաջ, լաւ տարիները եւ չարաբաստիկ պատերազմներու տարիները բաժանող թուականը: 1981-ի նոյեմբեր ամսուն էր,  Իրաք-Իրան պատերազմը նոր սկսած էր. միութեան վարչութեան կողմէ տեղեկացուցին մեզի, որ պատրաստ ըլլանք շուտով դիմաւորելու Լիբանանէն հանրաճանաչ գրող եւ մտաւորական, «Բագին» ամսագրի խմբագիր Պօղոս Սնապեանը:

Անսահման էր մեր ուրախութիւնը…, մանաւանդ մեր գաղութին մէջ հազուադէպ առիթ մըն էր այդ: Մենք` գրական խմբակի անդամներս պատիւը պիտի ունենայինք հանդիպելու «արհեստավարժ» հայ գրողի մը հետ. ի՜նչ հիանալի առիթ էր այդ, որ կ’ընծայուէր մեզի:

Շուտով անցանք գործի:

Դեկտեմբերին արդէն կազմակերպեցինք երկու ձեռնարկ. առաջինը` հանդիպում մեծ գրագէտին հետ, միութեանս «Աւետիս Վ. Յովհաննէսեան» գրադարանին սրահին մէջ, գրասէր երիտասարդներուն հետ. իսկ երկրորդը` գրական-գեղարուեստական երեկոյ` նուիրուած Հայ մշակոյթի օրուան` ամբողջ հայ հասարակութեան համար:

Երկու ձեռնարկներն ալ փառահեղ յաջողութեամբ անցան, սակայն ինծի համար տպաւորիչ էր առաջինը, նախ` ան  հանդիսացաւ անդրանիկ հանդիպումը մեր սիրելի գրագէտին հետ, եւ`  երկրորդը, որ հարցազրոյցի մթնոլորտը աւելի մտերմիկ եւ անոր մօտէն ճանչնալու ներշնչանք մը տուաւ մեզի:

Գրադարանի սրահին մէջ սրտատրոփ եւ անհամբեր կը սպասէինք սիրելի գրագէտին, երբ  ան միութեան վարչութեան ներկայացուցիչ Պարոյր Յակոբեանին հետ մտաւ ներս` մեր ծափողջոյններուն ներքոյ:

Պարոյր Յակոբեանը զայն ներկայացնելէ ետք, Սնապեանը կանգ առաւ դասախօսութիւնը սկսելէ առաջ խոնարհեցաւ, ապա ողջունելով մեզ` իր խօսքը սկսաւ խոնարհելու խորհուրդը բացատրելով…

Տարիներ առաջ, ըսաւ ան, ուսուցիչ մը ամէն անգամ դասարան մտնելով, դասաւանդութիւնը սկսելէ առաջ կը խոնարհէր աշակերտներուն դիմաց…: Օր մը, ի պատասխան աշակերտներուն հարցումին` ուսուցիչը կ’ըսէ` «Ես այսօր կամ, վաղը չկամ, նախօրօք կը խոնարհիմ այն հանճարին առջեւ, որուն ապագային այդ պարտականութիւնը կատարելու հնարաւորութիւնը պիտի չունենամ»:

1981, Պաղտատ

Սիրելի գրասէր երիտասարդներ եւ երիտասարդուհիներ, շարունակեց Պ. Սնապեանը,  թերեւս ձեր մէջ ալ ըլլան այնպիսի մարդիկ, որոնց դիմաց ես ապագային խոնարհելու պատիւը  չունենամ…, գիտեմ, որ ձեզմէ ոմանք պիտի ըսեն, որ իրաքահայ գաղութը համեմատած այլ դրացի գաղութներու հետ` չունի եւ չէ ունեցած հայ լեզուի եւ մշակոյթի ուսուցման բարձրագոյն ուսումնարաններ, հետեւաբար անկէ հանճարներ սպասելը անյուսալի բաղձանք է… բայց ես ձեզի պիտի ըսեմ, որ կան երկու լեռներ, մէկը մեծ, որ կ’արտադրէ 100 քիլօ ոսկի, իսկ միւսը` փոքր, որ կ’արտադրէ 5 քիլօ ոսկի… ո՞վ կրնայ ըսել, որ փոքր լերան տուածը ոսկի չէ…

Մեր սիրելի գրագէտին հետ հանդիպեցանք ընդամէնը երեք անգամ. ան մեր վրայ ձգեց հայ գրականութեան մեծ առաքեալի մը տպաւորութիւնը, որուն ներշնչանքով պատերազմի եւ շրջափակումի դժուար տարիներուն աշխատեցանք եւ ըրինք մեր կարելին եւ շատ անգամ ալ ԱՆԿԱՐԵԼԻն` պահելու, պահպանելու մեր գիրն ու մշակոյթը:

Մեր մշակութասէր սերունդէն կրնամ առանձնացնել երեք անուններ,  որոնք հայ գիրի, գրականութեան եւ պատմութեան ասպարէզին մէջ Պ. Սնապեանին խօսքերով` այդ փոքր լերան տուած ոսկիներէն կը համարուին` Պետրոս Ամիրխանեան` պատմագէտ. Արամ Քեթենճեան` բանաստեղծ եւ հայոց լեզուի ուսուցիչ եւ Արա Աշճեան` լրագրող: Մեր գաղութէն, մեր սերունդին մակարդակով, այս տղաքը տուին ու կու տան իրենց լուման` հայ գիրն ու պատմութիւնը զարդարուն պահելու համար:

Երկար տարիներ անց, 2010-ի մայիսին, երբ արդէն պանդուխտի անձնագիրը փոխարինած հայրենիքի անձնագիրով` իմ վերջնական հանգրուանիս մէջ, ուր հողն ու ջուրը, բնութիւնն ու օդը, իմ ժողովուրդն ու պետութիւնը  առօրեայիս եւ անցեալիս հետ շաղախած, ներշնչանքի պահի մը ընթացքին, երեկոյեան մեր բնակարանին պարտէզին մէջ աշխատած պահուս կինս տեղեկացուց, որ «Երկիր Մետիա» պատկերասփիւռի կայանէն ուղիղ եթերով տեսակցութիւն  կայ Պօղոս Սնապեանին հետ. վազելէն ներս մտայ` հետեւելու հաղորդումին. Պ. Սնապեանը եկած է Հայաստան. ամբողջ հաղորդման ընթացքին կը մտածէի, թէ ինչպէ՛ս կարելի է գտնել անոր հասցէն կամ հեռախօսի համարը. կնոջս խորհուրդով, հաղորդումը աւարտելէն ետք, անմիջապէս հեռաձայնեցի «Երկիր Մետիա»-ի լրատուական բաժնի պետ Գեղամ Մանուկեանին, որ սիրով  տրամադրեց ինծի Պ. Սնապեանին բջիջային հեռախօսին թիւը:

Պօղոս Սնապեան եւ Վարանդ Պետրոսեան

Հաղորդումը աւարտելէ ետք, անմիջապէս հեռաձայնեցի Պօղոս Սնապեանին, բնականաբար երկար տարիներ անց ան ձայնիս առաջին բարեւէն չճանչցաւ զիս… առանց համբերելու` ըսի. «Վարանդն եմ, պրն. Պօղոս. Պաղտատի Երիտասարդացի Վարանդը…»: «Վարա՞նդ: Այո՜, Վարա՛նդ,- անմիջապէս յիշելով զիս,- ինչպէ՞ս ես … հոս` Հայաստա՞ն ես…»: «Այո՛, այո՛, պրն. Պօղոս,  հոս եմ, եւ անհամբեր տեսնել կ՛ուզեմ ձեզի»:

Ժամադրուեցանք երկրորդ օրը, Ամիրեան փողոցի վրայ իր վարձած բնակարանին մէջ, գրկախառն ողջունեցինք զիրար… 29 տարի ետք, մեծ գրագէտին  կը հանդիպիմ. այն ալ` մայր հայրենիքի հողին վրայ, ուր ան եկած է Գրողներու միութեան ժողովի մը ներկայ ըլլալու:

Իր համակրելի կնոջ հետ, մենք ընտանեկան ջերմ հանդիպումներ ունեցանք, ու ճանչցանք զիրար մօտիկէն. շատ կարդացած եմ անոր գրութիւնները, բայց անոր հետ հանդիպելով, շփուելով, մտքեր պեղելով եւ փոխանակելով` ճանչցայ անաչառ, ըմբոստ, յեղափոխական, գաղափարապաշտ, մեծ հայրենասէր եւ հաւասարակշռուած մտաւորական հայ մարդը, որ իր կեանքի փորձառութեամբ  ազգային հեռանկարներ կ’արթնցնէ մեր մէջ, եւ` ոչ միայն ազգային, այլեւ` ազգայինով շաղախուած մարդկային հեռանկարներ:

Պ. Սնապեանը ինծի նուիրեց իր նոր հրատարակած գիրքերէն երեք հատ… «ԱՆԸՆԴՈՒՆԵԼԻՆ», որուն մէջ գրուած են իր  ամէնէն սուր յօդուածները, «ՊԱՏԻԺՆԵՐ», որուն մէջ ամփոփուած են իրեն դէմ գրուած ամէնէն սուր քննադատութիւնները, եւ «ՊԱՐՈՆԸ»` իր ուսանողներու յուշ գրութիւններն ու տպաւորութիւնները` իրենց ուսուցիչի վաստակին եւ տիպարին մասին:

Իւրաքանչիւր անգամ հանդիպելով Պ. Սնապեանին` իմ համակրանքն ու յարգանքը անոր հանդէպ աւելի կը մեծնայ. հոգւոյս խորքէն կը խոնարհիմ այն մեծ հայ ուսուցիչին, հայ գրականութեան նուիրեալին, որ տարիներ առաջ համեստօրէն խոնարհելով մեր առջեւ, բոցավառեց մեր հոգիները` մեզի տալով հաւատք հանդէպ հայ գիրին ու գրականութեան, եւ հանդէպ` հայ ժողովուրդի ստեղծագործական անսպառ ուժին:

Ի վերջոյ յօդուածս կ’ուզեմ աւարտել իր իսկ սաներէն մէկուն` Աշոտ Մսըրլեանի այս դիպուկ խօսքերով` նուիրուած իր ուսուցիչին…

«Ուսուցիչներ կան, որոնք կը յիշուին իրենց անմիտ գործերով, ուրիշներ` իրենց կարողութեան համար, ոմանք իրենց խստութեամբ, բայց այս մէկը  կը յիշուի մեր առջեւ բացած իր հորիզոններով»:

Դեկտեմբեր, 2012

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )