Աշխարհաքաղաքագիտական Նշմար. «Արեւմուտքի Վայրէջքը»…

ՄԵԹՐ Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

Ֆուքոյամա

Քսանամեակ մը առաջ Ֆրանսիս Ֆուքոյամայի գուշակութիւնը` թէ մարդկութեան «Պատմութեան վախճանը» իր լրումին հասած էր` ընկերվարական հասարակարգին վերջնական պարտութեամբ… եւ նոր-ազատական, վայրի դրամատիրական հասարակարգին վերջնական յաղթանակով ու «համաշխարհայնացումով»…, որ կը հանդիսանար, ըստ ֆուքոյամայի, Մարդկութեան յառաջիդմութեան կատարելագոյն հանգրուանը, ուրկէ անդին նուաճելի աւելի կատարեալ մակարդակ մնացած չէր: Ֆուքոյամայի այս երկակի գուշակութիւնը կրկնակիօրէն հերքուեցան ճիշդ հակոտնեայ ուղղութիւններով: Մէկ կողմէ մարդկային քաղաքակրթութեան յառաջդիմութեան «Պատմութեան վախճանը» չէր հասած իր լրումին, այդ յառաջդիմութիւնը կը շարունակուէր` այս անգամ ընկերվարական հասարակարգին յառաջխաղացքին լծակով… եւ միւս կողմէ` դրամատիրութիւնն էր, որ կը հասնէր ի՛ր Պատմութեան վախճան»-ին, ի՛ր զարգացման վախճանակէտին` մայրամուտին: Այսինքն` դրամատիրական համակարգին վրայ հիմնուած Արեւմուտքի` Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մայրամուտին, որուն նորագոյն ազդանշանը տրուեցաւ 2008 թուականի հոկտեմբերին, դրամատիրութեան կառուցային, էութենական մեծագոյն ճգնաժամով, միաժամանակ` Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մէջ: Եւ այդ  նորագոյն ճգնաժամը կը դիմագրաւէ երկու տեսակի լուրջ դժուարութիւններ: Առաջինը` ժամանակի հարց մը, որ ճգնաժամին յաղթահարումը չ՛երեւիր այժմ տեսանելի ապագայի մը մէջ: Երկրորդը` միջոցառումներու հարց մը, որ յաղթահարումը բացարձակ անկարելիութիւն մըն է` լոկ դրամատիրական միջոցառումներով ու մեքանիզմերով, առանց դիմելու ընկերվարական քաղաքատնտեսագիտութեան որդեգրած միջոցառումներուն, որպիսին է ազգայնացումը` սեփականաշնորհումին փոխարէն, եւ պետական միջամտութեան մարզերու ընդարձակումը` պետութեան դերին բացարձակ ուրացումին  փոխարէն:

Ժամիլ Մաթար

Աշխարհաքաղաքագիտութեան հեղինակաւոր եգիպտացի վերլուծաբան Ժամիլ Մաթար, եգիպտական ազդեցիկ օրաթերթ «Շուրուք»-ի 17 յունուար 2013 թուակիր համարին մէջ (արտատպուած` միաժամանակ լիբանանեան «Սաֆիր» օրաթերթին կողմէ) ստորագրած է վերլուծական մը` «Արեւմուտքի վայրէջքը» վերնագրով, որուն մէջ ան կ՛անդրադառնայ դրամատիրութեան ճգնաժամին այս դարակազմիկ ու ճակատագրական բնոյթի երեւոյթին` հիմնուելով Արեւմուտքի հետազօտական մեծ կեդրոններու հրապարակած ծանրակշիռ վերլուծումներուն վրայ, որոնք ընդհանրապէս, ուղեցոյց կը հանդիսանան` Արեւմուտքի որոշում կայացնող կեդրոններու ղեկավարներուն համար, իր վերլուծականին իբրեւ նախամուտ գրելով հետեւեալը. «Ամերիկայի պաշտպանական ու քաղաքական վերին իշխանութիւնները խոստովանեցան, թէ արդէն իսկ սկսած է գերհզօրագոյն պետութեան (իմա` Միացեալ Նահանգներու) վայրէջքի ընթացքը: Հաւանական վատագոյն բեմագրութիւնը այն է, որ նախատեսելի դարձած է «համաշխարհայնացում»-ի յառաջընթացին կանգ առնելը, կամ` Ամերիկայի մեկուսացումը, եւ կամ ալ` երկուքը միասին… քանի որ արդէն իսկ անկարելի դարձած է Ամերիկայի գերհզօր մնալն ու իր կայսերական գերակշռութեան պահպանումը` իր տնտեսութեան անկումին եւ նոր զարգացող պետութիւններու տակաւ զօրացող սպառնալիքներուն պատճառներով:

Որովհետեւ Ամերիկայի կայսերապաշտական գերակշռութիւնը սերտօրէն կախեալ էր նոր-ազատական (իմա` «վայրի») դրամատիրութեան «համաշխարհայնացում»-ին յառաջընթացէն…»:

Ժամիլ Մաթար իր այս դիտարկումները կը կատարէ` գլխաւորաբար մեկնաբանելով 2012թ. դեկտեմբերի վերջին Միացեալ Նահանգներու Ազգային անվտանգութեան խորհուրդին հրատարակած տեղեկագիրը` «2030 թ. համաշխարհային միտումներ» վերնագրով, որուն բովանդակած վիճակագրութիւններն ու կանխատեսութիւնները հիմք ծառայած են Միացեալ Նահանգներու պաշտպանական ու քաղաքական գերագոյն խորհուրդներու պատասխանատուներուն յուսահատական եզրակացութեան: Ապա նաեւ ան կը վերլուծէ վերջին շաբաթներուն լոյս տեսած տասնեակ մը հատորներու հեղինակաւոր գրողներուն հրապարակած տուեալները, բացայայտած երեւոյթներն ու հայթայթած թուանշանները…, որոնք բացորոշ կը դարձնեն` «համաշխարհայնացում»-ին տեղատուութիւնը, նկատի ունենալով Ամերիկայի արտասահմանեան ներդրումներու ծաւալին նուազումը, իբրեւ հետեւանք` ներդրողներու տակաւ մեծցող վախին, իրենց ներդրումներուն ապագային շուրջ, նոր զարգացող երկիրներուն եւ թերաճ երկիրներու մէջ տակաւ լրջացող վտանգները, աշխարհի բոլոր անկիւններուն մէջ ազգայնացուող դրամատուներու թիւին աճումը, ամէնուրեք բարոյական արժէքներու ահաւոր չափի անկումը, մասնաւորաբար` դրամատնային ու ֆինանսական ասպարէզին մէջ, վերջին ամիսներուն, համաշխարհային առեւտուրի ծաւալի եւ համարժէքի անկումը, եւ` նոյնինքն եւրոպական երկիրներուն միջեւ փոխանակումներու միջինին նուազումը, ուր բացառութիւն կը կազմէ միայն աշխատաւորներու տեղաշարժը:

Ապա նաեւ` Ժամիլ Մաթար ուշադիր կը հետեւի նորօրեայ Միացեալ Նահանգներու քաղաքական ընտրանքներուն մէջ նկատուող փոփոխութիւններուն, երբ վերընտիր նախագահ Օպամա իր երկրորդ շրջանի ռազմավարութեան համար կ՛ընտրէ երկու կամ երեք նոր նախարարներ, ինչպէս` Չաք Հիկըլը եւ Ճոն Քերրին… որոնք ունին հինէն տարբեր ուղղուածութիւն, եւ քննադատական կեցուածք ունին` հանդէպ Իսրայէլի յանձնապաստանութեան… եւ նախկին կայսերական ընդարձակումի կողմնորոշումին, որ անհակակշռելի չափերու հասցուց Միացեալ Նահանգներու արտասահմանեան նկրտումներն ու ատոնց պատասխանատուութիւնները Աֆղանիստանի, Փաքիստանի, Իրաքի, Իրանի եւ մասնաւորաբար Սուրիոյ եւ Միջին Արեւելքի մէջ… նաեւ Եւրոպայի մէջ` չափազանցեալ ճնշումներ բանեցնելով Բրիտանիոյ վրայ, որպէսզի չքաշուի Եւրոպական Միութենէն, եւ որ հապշտապ որդեգրեց այն անհիմն վարկածը, թէ տեսանելի ապագային մէջ քաղաքական իսլամութիւնը պիտի դառնար գերակշռող ուժը Արեւելքի մէջ` սկսած Արեւմտեան Ափրիկէէն մինչեւ Չինաստանի դռները… որ բացորոշ կերպով կը քննադատէր Փոլ Քենետին, որուն համախոհ էին Չաք Հիկըլը եւ Ճոն Քերրին: Ուրեմն իր այս նոր նշանակումներով Օպամա գիտակցած ըլլալ կը թուի այն դառն իրականութեան, թէ Ամերիկա կը գտնուի վայրէջքի ճամբուն վրայ:

Ժամիլ Մաթար կը հիմնուի նաեւ երրորդ փաստի մը վրայ: Ամերիկայի հետազօտող մտաւորականներու կարծիքով, գերմանացի մտածող Օսվալտ Շփինկըլի Արեւմուտքի մասին յայտնած գուշակութիւնը տակաւ հող կը շահի Ամերիկայի քաղաքական վերնախաւին մօտ: Օսվալտ Շփինկլըր, ազդուած ըլլալով Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մասին Ֆրետրիխ Նիցչէի կատարած մարգարէութենէն, 1922 թուականին կը կանխագուշակէր Արեւմուտքի` Ամերիկայի եւ Եւրոպայի անկումային քաղաքակրթութեան ապագայ վայրէջքը: Այսօր Ամերիկայի քաղաքական մտածողութեան վերնախաւին ներկայացուցիչները համոզուած են արդէն Շփինկլըրի կանխագուշակումին: Այդ ներկայացուցիչներն են` Հենրի Քիսինճըր, Ճորճ Քենան, Հանզ Մուր Ճինթաու, Ռայնհոլտ Հայպուր եւ Զպիկնիու Պրժեժինսքի: Այս վերջինը տարիներ առաջ արդէն, նոր-պահպանողական նախագահ Ճորճ Պուշ Որդիին օրով, հրատարակեց իր ցնցիչ հատորը` «Է սեքընտ չենս» խորագիրով` դիտարկելով, թէ` Ամերիկայի կայսերապաշտական  աշխարհակալութեան պիտի չտրուի երկրորդ առիթ մը առաջնորդելու (իմա` տիրակալելու) աշխարհը, քանի որ Միացեալ Նահանգներ սխալ ճամբով չարաշահեցին Խորհրդային Միութեան քայքայումով իրեն տրուած առաջին առիթը

Օսվալտ Շփինկըլը պաշտպանած էր այն կարծիքը, թէ գոյութիւն չունի միասնական «Մարդկային քաղաքակրթութիւն»… այլ` իրարմէ անջատ ու տարբեր «քաղաքակրթութիւններ», որոնք կ՛ապրին վերելք մը, զարգացում մը եւ հուսկ` վախճան մը, հեռանալով պատմութեան թատերաբեմէն, իրենց դիրքը զիջելով ուրիշ քաղաքակրթութեան մը: Եւ եթէ` 18-րդ, 19-րդ եւ 20-րդ դարերուն գերակշռող քաղաքակրթութիւնը դրամատիրական-քրիստոնէական արեւմտեանն էր` Ամերիկայի բացառիկ դիրքին գլխաւորութեամբ, որ սակայն 20-րդ դարի ընդհանուր (Առաջին) աշխարհամարտով թեւակոխած էր վայրէջքի, մայրամուտի հանգրուան:

Ուրեմն, Ֆրանսիս ֆուքոյամայէն մօտ տասնամեակ մը վերջ, երբ 90-ականներու վերջերուն սկսած էր ուրուագծուիլ այս Արեւմուտքի մայրամուտը, Սամուէլ Հանթինկթոն փորձեց շրջանցել Արեւմուտքի մայրամուտի տեսակէտը: Հրատարակեց «Քաղաքակրթութիւններու պատերազմը» վերնագրով հատորը, որուն մէջ ան կը խօսի Արեւմուտքի «քրիստոնէական» քաղաքակրթութեան եւ Արեւելքի «իսլամական» քաղաքակրթութեան միջեւ մղուելիք պատերազմի մը մասին` յետին նպատակը ունենալով նոր յոյս մը ներշնչելու Արեւմուտքին` «իսլամականը» յաղթահարելու կարելիութեան ուղղութեամբ: Արեւմուտքի «դրամատիրական-քրիստոնէական» քաղաքակրթութեան բեւեռ` ամերիկեան կայսերապաշտութիւնը նախ հնարեց «ահաբեկչութիւն» անուան տակ թշնամի մը, որ «իսլամական» քաղաքակրթութիւնն էր:

Այս ռազմավարութիւնը ձախողեցաւ քաղաքականապէս, տնտեսապէս ու քարոզչականօրէն` Ասիոյ եւ միջին Արեւելքի մէջ, պատճառելով հսկայական քանդումներ, աւերումներ ու մարդկային կորուստներ: Այս անգամ «թշնամին», որ  դարձած էր «քաղաքական իսլամ»-ը, որ անհիմն կերպով գերգնահատուած էր որպէս «գերակշռող ուժ»` Ափրիկէէն մինչեւ Չինաստան… կաշառելով, պարփակելով եւ զայն տարածաշրջանի ժողովուրդներուն թշնամացնելով` իրեն  ենթարկելու եւ զայն ղեկավարելու մարտավարութիւնը որդեգրեց ամերիկեան կայսերապաշտութեան գլխաւորած Արեւմուտքը, կարծելով այսպիսով երաշխաւորած ըլլալ իր վերապրումը, յաղթահարել ի՛ր մայրամուտի ճգնաժամը:

Սակայն այս վարկածային մարտավարութիւնը բախեցաւ երկու մեծ խոչընդոտներու: Առաջինը` իսլամական աշխարհի անպարփակելիութիւնը, երկրորդը` աւելի լուրջ խոչընդոտը եղաւ «իսլամական»-էն տարբեր եւ իրա՛ւ բեւեռներու կազմաւորումը, որ խարխլեց Ամերիկայի միաբեւեռութեան ու բացառիկութեան «սպանական դղեակ»-ին հիմքերը: Ամերիկեան պաշտպանական-ռազմագիտական ու քաղաքական հետազօտական կեդրոնները ստիպուեցան պահանջուած լրջութեամբ նկատի առնել` Պրազիլ-Ռուսիա-Հնդկասատան-Չինաստան-Հարաւային Ափրիկէ (BRICS) անունով կազմաւորուող հակադիր բեւեռը, որ առանձին կը ներկայացնէ երկրագունդի բնակչութեան 47 առ հարիւրը:

Այս բոլորին լոյսին տակ էր` որ Ամերիկայի վերին իշխանակազմը այսօր համոզուած է Արեւմուտքի վայրէջքին, Շփինկլըրի կանխագուշակութեան, քանի որ Արեւմտեան կողմն աշխարհի` Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մէջ, տակաւ կը սեւեռուին այն բոլոր երեւոյթները, զորս Շփինկլըր կը նկատէր նախանշանները քաղաքակրթութեան մը մահուան` ծնելիութեան նուազում, տնտեսական սուր եւ անյաղթահարելի ճգնաժամ, մշակութային անկում, ժողովրդական աւանդութիւններու մոռացում, մեծատարած ու մեծահոծ  քաղաքներու բազմացում, կնոջական շարժումներու վերելք, աղքատ-ռամիկ ժողովրդային զանգուածներուն մօտ ընտրանի դասակարգին արժանապատիւ կենսամակարդակին հասնելու ձգտումներու ուժեղացում եւ այլն, եւ այլն:

Արեւմուտքի այս վայրէջքին պատճառները ուրեմն պիտի փնտռենք ոչ թէ նազովրեցի մարդու որդի Յիսուսի եւ մարդու որդի Մոհամետի քարոզած արժեհամակարգերուն մէջ, այլ` վայրենացած դրամատիրութեան եւ զայն արդարացնող կրօնական հաստատութենական արժեհամակարգերուն մէջ: Արեւմուտքը կրնայ վերապրիլ ու վերընձիւղիլ մարդկայնական արժեհամակարգի մը որդեգրումով` շարունակելու համար իր մասնակցութիւնը մարդկութեան միասնական քաղաքակրթութեան պարուրաձեւ յառաջընթացին, քանի որ պատմութիւնը ո՛չ կ՛ընդմիջուի, ո՛չ կը կասի եւ ո՛չ ալ կը վախճանի:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )