«Խելացի Բազմութեան Դարը». Կը Մեքենագրեմ, Ուրեմն Կամ

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՈՐԵՒԷ ԺԱՄԱՆԱԿԷ ԱՒԵԼԻ ՄԱՐԴԻԿ ԱՌԻԹԸ ՈՒՆԻՆ ԳՐԵԼՈՒ ԵՒ ՄԵՔԵՆԱԳՐԵԼՈՒ ԻՐԵՆՑ ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐԸ: ԱՐԴԵՕՔ ԱՍԻԿԱ ՈՒՐԱԽԱԼԻ՞ ԲԱՆ ՄԸՆ Է, ԹԷ՞ ՑԱՒԱԼԻ: ԹՈՒԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՅԹԻ ՎԵՐԼՈՒԾԱԲԱՆ ԹՈՄ ՉԵԹՖԻԼՏ «ԷՅԸՆ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ, ԹԷ Ի՛ՆՉ ԿԸ ՊԱՏԱՀԻ, ԵՐԲ ԱՄԷՆ ՈՔ ԸՍԵԼԻՔ ՄԸ ՈՒՆԻ ԵՒ ԻՐ ԽՕՍՔԸ ԿՐՆԱՅ ԼՍԵԼԻ ԴԱՐՁՆԵԼ ԱՇԽԱՐՀԻՆ: ԿԸ ԹՈՒԻ, ԹԷ ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ ԲԱՌԵՐԸ ԿԸ ՍԱՀՄԱՆԵՆ ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐԸ ԵՒ ՈՉ ԹԷ` ՀԱԿԱՌԱԿԸ: «ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ» ԿԸ ԾԱՌԱՅԷ ՈՉ ԹԷ ՏԵՂԵԿՈՒԹԻՒՆ ՓՈԽԱՆԱԿԵԼՈՒ, ԱՅԼ ՈՒՂԵՂՆԵՐԸ ԳՐԳՌԵԼՈՎ` ԲԱՑԱՏՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԳՏՆԵԼՈՒ ՄԵՐ ՏԵՍԱԾ ԵՒ ԼՍԱԾ ԲԱՆԵՐՈՒՆ: ՅԱՅՏՆԱՊԷՍ ԱՅՍ ԵՐԵՒՈՅԹԸ ԿԸ ԽՈՐՀՐԴԱՆՇԷ ՈՐՈՇԻՉ ՊԱՀ ՄԸ ՄԱՐԴԿՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՐ: ԱՅՍԻՆՔՆ ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԱՅՆՊԻՍԻ ԱՆԿԻՒՆԱԴԱՐՁ ՄԸՆ Է, ՈՐՈՒՆ ԿԱՐԵԼԻ Է ԱԿՆԱՐԿԵԼ ԻԲՐԵՒ «ԱՆԿԷ ԱՌԱՋ» ԵՒ «ԱՆԿԷ ԵՏՔ»…

Վերջին երկու միլիոն տարուան մէջ, կէս միլիոն տարի աւելի կամ պակաս, հզօր կապիկներուն ուղեղը, որ պիտի վերածուէր արդի մարդուն ուղեղին, մուտք գործեց եզակի դաշտ մը: Անիկա զարգացուց հաղորդակցութեան համակարգ մը` նկարագրելու համար ոչ միայն աշխարհը, այլ նաեւ` հաղորդակցող մարդոց ներաշխարհը: Մարդիկ բարձրացան կամ ինկան (փոխաբերութեան ընտրութիւնը ձերն է) լեզուին գիրկը:

Երկու միլիոն տարուան պատմութեան մեծ մասը յատկանշուած է լռութեամբ: Իրօք, մթութիւնն ու լռութիւնը մարդկային պատմութիւնը բնորոշող չափանիշներն են: Մեզի ծանօթ գրելու առաջին համակարգը ծնունդ առած է հարաւային Միջագետքի մէջ, շուրջ 5000 տարի առաջ: Սակայն գրաւոր պատմութեան մեծ մասին տեւողութեան կարդալն ու գրելը միայն վերնախաւի մը զբաղումն էր: Թագաւորներ, կրօնաւորներ եւ ազնուականներ իրենց վերապահած էին յաւիտենական բառին մենաշնորհը:

Զանգուածային Գրաճանաչութիւն

Զանգուածային գրաճանաչութիւնը վերջին քանի մը դարերու երեւոյթ է, եւ միայն վերջին 75 տարիներուն է, որ դարձած է աշխարհի չափահաս բնակչութեան մեծամասնութեան սեփականութիւնը: ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաձայն, 1950-ին  աշխարհի 15 տարեկանէն վեր բնակչութեան 44 առ հարիւրը անգրաճանաչ էր: 2012-ին այս համեմատութիւնը իջած էր 16 առ հարիւրի, հակառակ որ նոյն ժամանակամիջոցին եռապատկուած էր աշխարհի բնակչութիւնը: Այսուհանդերձ, մինչ այս յեղափոխութեան անդրադարձները կը շարունակուին, անդին` մենք կը գտնուինք այլ յեղափոխութեան մը փոթորիկին մէջ, որուն վիճակագրութեան արդիւնքները շատ աւելի սրընթաց մագլցում կ՛արձանագրեն:

Վերջին քանի մը տասնամեակներուն աւելի քան 6 միլիառ բջիջային հեռաձայններ եւ համացանցի կապուած երկու միլիառ համակարգիչներ յայտնուած են աշխարհի տարածքին: Արդիւնքը այն է, որ առաջին անգամ ըլլալով կ՛ապրինք ոչ միայն զանգուածային գրաճանաչութեան դարաշրջան մը, այլ նաեւ` ելեկտրոնային պաստառին վրայ տպելու արհեստագիտութեամբ իրականացած գրաւոր մշակոյթի զանգուածային մասնակցութեան դարաշրջան մը:

Իբրեւ միջոց` ելեկտրոնային պաստառը օժտուած է անսահման կարելիութիւններով եւ անմիջական կապեր հաստատելու կարողութեամբ, բառերը վերածելով աշխարհի մէջ նոր տեսակի գործիքի: Իրօք, 21-րդ դարը «գերգրութեան» դարն է: Թուային (տիճիթըլ) բառեր իրարու կը միանան գործօն կապերով, ինչ որ երբեք կարելի պիտի չըլլար թուղթին վրայ: Հետեւաբար անոնք նաեւ անսահման են իրենց քանակութեամբ, հասողութեամբ եւ պատմութիւններով:

Բաւարար է տեսնել, թէ մեզմէ շատերը ամէն օր ի՛նչ ձեւերով կը գործածեն համակարգիչը, բջիջային հեռաձայնը, կայքէջերը, ե-նամակը եւ ընկերային կապեր հաստատող ցանցերը: Շրջապատուած ենք հաղորդակցութեան միջոցներու հսկայական դաշտով մը, սկսեալ երաժշտութենէ` մինչեւ վիտէոյի խաղեր եւ տեսերիզներ: Այսուհանդերձ, համացանցի վրայ մեր բոլոր շարժումները տակաւին կը սկսին եւ կ՛աւարտին գրելով. կը գրենք երկտողեր, կը վերանորոգենք մեր մասին մեր հրապարակած տեղեկութիւնները, կը մեքենագրենք փնտռտուքի ծառայող բառեր, ակնարկութիւններ, հակազդեցութիւններ, ելեկտրոնային պաստառները կը լեցուին բառային փոխանակումներով, եւ այս բոլորին ետին կան միլիառաւոր անհամար բառեր:

Այս քանակութիւնը ինքնին նորութիւն է: Արդի լեզուի մասին ապագային գրուելիք բոլոր պատմութիւնները պիտի հիմնուին բացայայտ եւ գերակշիռ առատութեամբ տեղեկութեան աղբիւրներէ: Խաւարի եւ մթութեան պատմութիւն մը պիտի չպատմեն անոնք, այլ պիտի պատմեն տուեալներու եւ միլիառաւոր անձերու բառային արտայայտութիւններուն պատմութիւնը: Մինչ անցեալին բառերը կը գրուէին գրաճանաչ փոքրամասնութեան մը կողմէ` մեծամասնութեան անունով, այժմ բջիջային հեռաձայն եւ համակարգիչ գործածող իւրաքանչիւր անձ ձեւով մը հեղինակ է: Աւելի՛ն. յարաճուն թափով կը բազմանան այն գործերը, որոնք կը կատարուին մեքենագիր բառով կամ տեսողական լեզուով, անկախ մարդկային ձայնէն:

«Իմոթիքոններու» Մնջախօսութիւնը

Նկատի ունենանք տեղեկատուութեան դարու երկրորդական խորհրդանիշ իմոթիքոնները: 1982-ին Քառնըկի Մելըն համալսարանէն խումբ մը ուսումնասիրողներ համացանցի վրայ պատի տախտակ մը կը գործածէին քննելու համար վարկածային ճակատագիրը վերելակին մէջ ինկած սնդիկի կաթիլի մը, երբ վերելակին պարանը փրթէր: Քննարկումին մասնակցողներէն մէկը հրապարակած էր երգիծական հակազդեցութիւն մը. «ԱԶԴԱՐԱՐՈՒԹԻ՛ՒՆ. բնագիտութեան մէջ կատարուած նորագոյն մէկ փորձարկութեան համաձայն, ձախ կողմի վերելակը ապականած է սնդիկով: Հրդեհը նաեւ որոշ աւեր գործած է»: Այլ մասնակցող մը նշած էր, թէ սովորական ընթերցող մը, որ չէր հետեւած քննարկումի թելին, պիտի մտահոգուէր` կարդալէ ետք այս տողերը: «Խճողուած թատերասրահի մը մէջ «հրդեհ» պոռալը լաւ բան մը չէ… նոյնպէս ալ` համացանցի վրայ զետեղուած ակնարկութեան մը կատակով հակազդելը», գրած էր ան:

Այսպէս, քննարկումին մասնակցողները սկսած են առաջարկել խորհրդանիշներ, զորս կարելի էր կցել իբրեւ կատակ հրապարակուած ակնարկութեան մը. առաջարկներուն շարքին էին համեմատութեան «առ հարիւրի» խորհրդանիշը, անգլերէն «էնտ» բառին սղագրումը եւ թիւի խորհրդանիշը: Յաղթած էր համակարգիչի մասնագէտ Սքոթ Ֆալմանի առաջարկած կէտադրական երեք նշաններով գծուած ժպտացող դէմքը 🙂  եւ անոր համապատասխան տխուր դէմքը :- իբրեւ լրջութեան ցուցանիշ: Ֆալմանի առաջարկին կցուած երկտողը կ՛ըսէր. «Հաւանաբար աւելի խնայողական է նշել այն բաները, որոնք կատակ չեն, նկատի ունենալով ներկայի սովորութիւնները»:

Քանի մը ամիս չանցած` տասնեակներով ժպտուն դէմքերու տարբերակներ սկսան սողոսկիլ կանուխ ժամանակներու համացանցին մէջ. վարակիչ երեւոյթի մը նախանշանը, ինչ որ ոմանք մղած է այս դէմքերը կամ` իմոթիքոնները որակելու իբրեւ «համացանցի վրայ առաջին մնջախօսութիւնը»: Ֆալման եւ իր գործակիցները այս ձեւով նաեւ սրբացուցած էին համացանցի հաղորդակցութեան հիմնական մէկ իրականութիւնը. հաղորդակցութեան ներգործօն (ինթըրէքթիւ) միջոց մը առիթ կու տայ, որ հետեւանքները շրջուին եւ բազմանան աննախատեսելի ձեւերով, իսկ տեղեկութեան սխալ ձեւի փոխանցումը յաճախ պիտի դառնայ օրէնքը եւ ոչ` բացառութիւնը:

Այսօր, երեք տասնամեակ ետք, կը դիմագրաւենք այս ուղղութեան տրամաբանական եզրայանգումը. անցեալ տարի Լոնտոնի Գերագոյն ատեանին մէջ դատական հարց յարուցուեցաւ անձի մը դէմ, որ «չարանենգ բնոյթի երկտող մը» ձգած էր Թուիթըրի վրայ: 2010-ի յունուարին 28 տարեկան Փոլ Չէյմպըրզ Թուիթըրի վրայ հայհոյական ճռուողիւն մը արձակած էր եւ արտայայտած էր իր զայրոյթը` ձիւնի պատճառով Տոնքասթըրի մօտակայ օդակայանին փակումին համար:

Չէյմպըրզ երբեք չէր մտածած, թէ մարդիկ լուրջի պիտի առնէին իր «անմիտ կատակը»: «Թուիթըրի կատակի դատավարութեան» առիթով գլխաւոր դատախազը յայտնած էր, թէ հակառակ ժպտուն դէմքով իմոթիքոնին բացակայութեան, խնդրոյ առարկայ ճռուողիւնը նկատառելի վտանգ մը չէր սպառնար: «Թէեւ կը դիմէր «ձեզի», այսինքն` օդակայանին պատասխանատուներուն, անիկա չէր ուղղուած ոեւէ պաշտօնեայի կամ օդակայանին ապահովութեան հսկող ոեւէ պատասխանատուի… Ճռուողիւնին լեզուն եւ կէտադրութիւնը չեն համապատասխաներ լուրջ ազդանշան մը յղելու որեւէ մտադրութեան», ըսած էր դատախազը:

«Տրամաբանութեան յաղթանակ» եզրը բազմիցս գործածուեցաւ ամբաստանեալին զօրակցող անձերուն կողմէ, որոնց շարքին` կատակաբան Սթիֆըն Ֆրայ եւ Ալ Միւրէյ: Ինչպէս դատախազը ի՛նք նշեց, Թուիթըրը ինքնին «ոչ աւելի եւ ոչ պակաս զրոյց մըն է` առանց խօսելու». ներգործօն արարք մը, նոյնքան ընդոստ եւ բազմաշերտ իմաստներով լեցուն, որքան` դէմ առ դէմ հաղորդակցութիւն մը, որ սակայն կը պարունակէ գրութեան մը տեւականութիւնը եւ ձայնասփռումի մը հասողութիւնը:

Գրաւոր Հաղորդակցութեան Մրցադաշտ

Այս դիտարկումը կը համապատասխանէ ժամանակակից հիմնական իրողութեան մը: Մեր պաստառները հետզհետէ կը դառնան մրցադաշտ` ինքնին մեր գրած բառերուն միջեւ, ինչպէս նաեւ` լեզուին հետ մեր յարաբերութեան աւանդական ըմբռնումներուն: 30 տարի առաջ ո՛վ կը մտածէր, թէ 160 կամ պակաս տառերով գրութիւն մը, որ պիտի ուղարկուէր բջիջային հեռաձայնով, պիտի դառնար 21-րդ դարու հաղորդակցութեան բնորոշ արհեստագիտական միջոցներէն մէկը, թէ` անոր պիտի յաջորդէր 20 տառ պակաս ճռուողիւնով հաղորդակցութեան միջոց մը:

Այսուհանդերձ, նուազագոյն բառերով գրելու այս միջոցը լաւապէս կը յարմարի ընդելուզուած տեղեկութիւններու այս դարուն: Այսինքն ունինք հաղորդակցութեան հակակշռելի տարածք մը, ուր նոյնքան բան կարելի է թաքցնել, որքան` բացայայտել: Զարմանալի չէ, որ այժմ ամերիկացի պատանիները միջին հաշուով ամիսը շուրջ 3000 երկտողեր կը ստանան եւ կ՛ուղարկեն: Այս օրերուն բջիջային հեռաձայնով կատարեալ սիրաբանութիւն մը զարգացնելը այնքա՛ն լուրջ կարողութիւն մը կը նկատուի, որ կարգ մը պատանիներ զայն կը վստահին իրենց ամէնէն պերճախօս մէկ բարեկամին:

Երեւոյթը չի վերաբերիր միայն բջիջային երկտողերու: Ասիոյ մէջ այսպէս կոչուած «շատախօսութեան գործիքներ» օրուան ընթացքին միլիոնաւոր առիթներ կը ստեղծեն ա՛յն տեսակի փոխանակումներու, որոնք առաջին անգամ յայտնուած էին 1980-ական տարիներուն` ցուցատախտակներու վրայ: Անոնք ամբողջացած են ոչ միայն կենդանի իմոթիքոններով, այլ նաեւ` յարակից խաղերով, համացանցի վրայ բացուած շուկաներով, նոյնիսկ` հեռաձայնային կենդանի խօսակցութիւններով: «Ուայրտ» թերթին մէջ 2010-ին լոյս տեսած յօդուածի մը համաձայն, «տարուէ տարի կը նուազի բջիջային հեռաձայնով խօսող անձերուն թիւը: Նաեւ` աւելի կարճ կը խօսինք: 2005-ին խօսակցութեան մը միջին տեւողութիւնը 3 վայրկեան էր, այսօր հազիւ կէսն է: Մեր ելեկտրոնային պաստառներուն ետին ապահով նստած` կը նախընտրենք մեքենագրել այն, ինչ որ պիտի ըսէինք խօսելով, եւ ուրիշներուն ձգել մեր գրած տողերը կարդալով` մեր կեանքին մասին գաղափար մը կազմելու գործը»:

Այսուհանդերձ, գրաւոր հաղորդակցութիւն չի նշանակեր ապահով խօսակցութիւն: Բոլոր տեսակի ներգործօն հաղորդակցութիւնները որոշ չափով կատարողական են: Այսինքն` դերերու եւ ակնարկութիւններու լարախաղացութիւն մը: Պաստառին վրայ բառեր գրելը ինքզինք ներկայացնելու իւրայատուկ ձեւ մըն է, պատմութիւն պատմելու ձեւ մը, ուր ինքնին «ես»-ը երեւակայական պատմութիւն մըն է, որ կը կառուցուի տառ առ տառ: Մեր լեզուական կարողութիւնները այնպիսին են, որ քանի մը նախադասութեամբ կարելի է կառուցել ամբողջ կեանքի մը պատմութիւնը. Դիմատետրի (Ֆէյսպուք) մէջ մեր վիճակը ներկայացնող տուեալները, ե-նամակ մը, բջիջային հեռաձայնով ուղարկուած քանի մը երկտող բաւարար են: Չենք անդրադառնար, սակայն աշխարհներ կը հիւսենք նման արտայայտութիւններով, մինչեւ որ քանի մը պարբերութեամբ ստեղծուի շարահիւսուած պատմութեան մը խաբկանքը:

Այս խաբկանքին ետին կը սողոսկի հաւատքի այլ մակարդակ մը, թէ` մենք կրնա՛նք հակակշռել մեր ստեղծած այս երկրորդ «ես»-ը: Այսուհանդերձ, հեգնականօրէն, մեր պերճախօսութիւնը պատրաստ է առաջին առիթով զոհելու հակակշիռը: Ինչպէս գրագէտներ եւ քաղաքագէտներ շատոնց անդրադարձած են, մեր բառերուն յետմահու կեանքը կախեալ է աշխարհէն: Իսկ թէ աշխարհը ինչպէ՛ս կը վերաբերի մեր բառերուն հետ, ասիկա այնքան ալ կապ չունի մեր սեփական ենթադրութիւններուն հետ:

Իւրայատկութեան Տագնապ

Բազմաթիւ երեսներով` զանգուածային արտայայտութիւնը կը ստեղծէ իւրայատկութեան տագնապ մը: Ինչ որ միշտ թաքուն պահուած է, այժմ դարձած է ցայտուն կերպով բացայայտ: Այսինքն բառերն ու գաղափարները չեն պատկանիր միայն մեզի, այլ կը ստեղծեն մարդկային զգացումներու աւելի լայն հոսանքներ: Գոյութիւն չունի անձնական թաքուն լեզու: Կը խօսինք, որպէսզի լսեն մեզ, կը գրենք, որպէսզի կարդան մեզ: Սակայն բառերը նաեւ կը խօսին մեր էութեան ընդմէջէն եւ որքան որ մեր ինքնութեան ջլատումը կը շեշտեն, նոյնքան կը հաստատեն զայն:

Ու. Հ. Օտըն 1932-ին իր «Ռայթինկ. օր տը փեթըռն պիթուին փիփըլ» (գրել, կամ` կապը մարդոց միջեւ) գործին մէջ անդրադարձած է առեղծուածային կապի մը. բառերու հոսքին եւ բառերուն կարողութեան` գոհունակութիւն պատճառելու զիրենք գրի առած անձերուն: «Եւ որովհետեւ գրելու բուն նպատակը երկու անձերու միջեւ վիհը կամրջել է, մինչ առանձնութեան զգացումը կը սրի, հետզհետէ աւելի մեծ թիւով գիրքեր կը գրուին աւելի մեծ թիւով անձերու կողմէ, որոնց մեծ մասը հազիւ փոքր տաղանդ մը ունի կամ բնաւ չունի: Անտառներ կը հատուին, մելանի գետեր կը ներծծուին, սակայն գրելու կիրքը տակաւին չէ հագեցած», կը գրէ ան:

Այսօր ելեկտրոնային պաստառին վրայ տառերու հեղեղը կը գերազանցէ Օտընի երեւակայած տարողութիւնը: Սակայն անոր նշած խօսելու մարմաջով յատկանշուած առանձնութիւնը ժամանակակից արձագանգ մը ունի: Հետզհետէ կը միահիւսենք մեր արարքներն ու մեր թուային արտայայտութիւնները` մեր մասին: Զուգահեռաբար` մեր կեանքին պատմութիւնը կը պատմենք ոչ թէ ներքին մենախօսութեամբ մը, այլ` արտաքին: Փարթամ ցուցադրութիւններու ոլորտ մըն է ասիկա, ուր դիրքը մեծ նշանակութիւն ունի, եւ արտայայտուիլը ինքնին կը դիմագրաւէ խաղի վերածուելու վտանգը, երբ ուշադրութիւնը եւ տպաւորութիւնը (Թուիթըրի վրայ ճռուողիւններուն պատասխանելը, Դիմատետրի վրայ «սիրելը») պատուոյ դիրք կը գրաւեն իբրեւ ինքզինք արտայայտելու գերագոյն արժանիքներ:

Նկատի ունեցէք այն իւրայատուկ երեւոյթը, որ ծանօթ է իբրեւ «շրջելի լեզու» (ռիվըրսիպըլ լենկուիճ), եւ որ այժմ կը ծաւալի համացանցի վրայ: Թերեւս աղօտ գաղափար մը կը թուի այս մէկը, սակայն զուգորդումները, զորս կը տեսնենք, հիմնական տեղ ունին ուշադրութիւնը, ներգործութիւնը եւ ներհուն կապերը արժեւորող մերօրեայ չափանիշներուն մէջ: Այս բոլորը կ՛իրականանան ելեկտրոնային պաստառին վրայ տուփիկներու մէջ «լայք» եւ «անլայք», «ֆալօ» եւ «անֆալօ», «ֆրենտ» եւ «անֆրենտ», «քլիք» եւ «անքլիք» նշանները դնելով:

Նման լեզու մը իր կառուցային համակարգով կը խոստանայ ինքզինք արտայայտելու եւ կապեր հաստատելու յստակ վերաձեւաւորում մը: Իւրաքանչիւր հանգրուանի մենք եւ մեզ կարդացողները յստակ կարելիութիւնը ունինք ընդունելի դառնալու. այս մէկը կը չափուի համացանցի վրայ մեր հրապարակած մէկ կապը (լինք) «սիրողներուն» թիւով, Թուիթըրի վրայ մեր հետեւորդներուն թիւով, մեր հրապարակած նիւթերուն դիմաց մեզ կարդացողներուն կողմէ դրուած կամ դրուելէ ետք վերցուած նշաններուն թիւով, որոնք համացանցի վրայ մեր ներկայութիւնը կը խճողեն նախասիրութիւններու անվերջանալի տարբերակներով:

Յաւիտենական Ներկան

Մեզի հրամցուածը յաւիտենական ներկան է, ուր ամէն ինչ կրնայ ըլլալ ճիշդ այնպէս, ինչպէս մենք կը ցանկանք: Ամէն ինչ կարելի է ակնթարթի մը մէջ շրջել առանց ճիգի, ապա` դարձեալ վերադարձնել իր նախկին վիճակին, մինչ այս բոլորը իրականացնող մեքենական միջոցը կարելի է անտեսել: Հարիւրաւոր անորոշութիւններ, տեսիլքներ եւ վերատեսութիւններ արտօնուած են, եւ կարելի է անոնց չակնարկել: Երբեւիցէ կարիքը չկայ խօսակցութիւն մը աւարտելու:

Համացանցի վրայ նոյնիսկ ամէնէն անցողակի արարքը կը ձգէ իր հետքը: Տուեալները միայն կը կուտակուին: Համացանցի վրայ զետեղուած շատ քիչ բան կը մոռցուի կամ կը ջնջուի, մինչ փնտռող գործիքները եւ ընկերութեան կողմէ մեր հասցէին տրուած յանձնարարականները մեր բառերը կը դնեն ժողովրդականութիւն շահելու յաւիտենական մրցումի մը մէջ: Իւրաքանչիւր ընտրանք եւ կապ կը զօրացնէ մեր դիրքը: Երբ կը փնտռենք բան մը համացանցի վրայ եւ չենք գտներ, կը նշանակէ, թէ ճիշդ բառերով չենք փնտռած զայն: Եւ այս բոլորը ունին իրենց հաճելի տրամաբանութիւնը. ճիշդ է միայն այն,  ինչ որ արդիւնք է լաւագոյն փնտռտուքի, այնպէս ինչպէս մարդիկ մեր մասին գաղափար մը կ՛ունենան` տեսնելով, թէ ի՛նչ նիւթերու մեր հաւանութիւնը տուած ենք` «լայք» ընելով զանոնք: Ասիկա մեծ խաղ մըն է, ուր գրաւը ամէնէն շողշողուն պարգեւներն են. կապ, ճանաչում, ինքզինք արտայայտելու դաշտ, յայտնաբերում: Համացանցի վրայ սպասարկող անհամար գործիքները լաւագոյն պատասխանն են պատմութեան. անոնք կը ստեղծեն յաւիտենապէս անաւարտ գործակցութիւն մը` հաւաքելով միլիոնաւոր անձերու բառերը: Անոնք վերջին ապաստան մըն են մթութեան դէմ:

Շատ բան կարելի է պանծացնել այս անսանձ ժողովրդավարութեան մէջ, ուր ջնջուած են արտայայտուելու մենաշնորհները: «ԼՕԼ» (լաֆինկ աութ լաուտ. բարձր խնդալ) սկզբնատառերուն գործածութեան հնարքը ցուցանիշն է բառերով արտայայտուելու ամէնէն սեղմ դաշտը սեփականացնելու կարողութեան, իսկ համացանցի վրայ ընկերային կապերու միջոցով իրերու թաւալումին հետեւիլը ժամանակակից եզակի առանձնաշնորհում մըն է: Մեր դարը բարբառող բազմութիւններու առաջին դարն է, խելացի բազմութեան դարը, ուր բառերն ու արարքները միաձուլուած են անվերջ հակազդեցութիւններով:

Այսուհանդերձ, լեզուն կախարդութիւն մըն է, որ կրնայ չէզոքացնել իր ներգործութիւնը: Անիկա մեր ստեղծած բոլոր բաներուն պէս կրնայ մեզ համոզել, թէ ոչինչ կայ իրմէ անդին: Այնպիսի ժամանակաշրջանի մը մէջ, ուր բառերը որեւէ ժամանակէ աւելի դիւրութեամբ կարելի է անտեսել, անհրաժեշտ է կենդանի պահել մեր ինքնութեան գիտակցութիւնը, անջատ` ինքզինք արտայայտելու խուճապէն, դիմադրել` բառերով արտայայտուելու հոսանքներուն դէմ, որոնք կ՛անցնին մեր քովէն եւ մեր մէջէն:

Փիլիսոփայ Ճոն Կրէյ 2013-ին լոյս տեսած իր «Տը սայլընս աֆ էնիմըլզ» (անասուններուն լռութիւնը) գործին մէջ կը գրէ, թէ բառերով եւ անոնց իմաստներով տքնիլը երբեմն պարզապէս զբօսանք է:

«Փիլիսոփաներ կ՛ըսեն, թէ մարդը երբեք չի կրնար լուռ մնալ, որովհետեւ ուղեղը կազմուած է բառերէ: Այս կէս խելացի տրամաբանողներուն համար լռութիւնը պարզապէս բառ մըն է: Յայտնապէս կարելի՛ է լեզուն լեզուով յաղթահարել: Ներհայեցողութեամբ կրնանք գտնել միայն ա՛յն բառերը եւ պատկերները, որոնք մաս կը կազմեն մեր էութեան: Սակայն, երբ դուրս կու գանք մեզմէ եւ կը դիտենք թռչունները, անասունները եւ անոնց տեւաբար փոփոխուող բնակավայրերը, կրնանք լսել բառերէն անդին բան մը»:

«Կէս խելացի տրամաբանողները» արհամարհելու Կրէյի մօտեցումը շատ լուրջ է, սակայն նաեւ կը ներշնչէ յոյսը` դուրս գալու այն յուսահատական ոլորապտոյտէն, ուր ինչ որ կը ստեղծենք, կրնայ ունենալ միայն երկու անդրադարձ. կործանել մեզ, կամ` փրկել: Եթէ չենք կրնար բառերով հաստատել մեր գոյութիւնը, ապա նաեւ չենք կրնար բառերով դուրս գալ մեր էութենէն: Փիլիսոփայական այլ գեղեցիկ խօսքի մը համաձայն, մենք դատապարտուած ենք ազատ ըլլալու: Եւ այս ազատութիւնը կախեալ չէ պերճախօսութենէ, որքան ալ ոգի ի բռին ցանկանք, որ բառերը աշխարհին հետ առանձինն բանակցին` մեր օգտին համար:

(Յապաւուած)

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )