«Ազրպէյճանը Այս Պահին Պատրաստ Չէ Պատերազմի». Թաթուլ Յակոբեանի Զրոյցը Թոմաս Տէ Վաալի Հետ

Բրիտանացի Թոմաս տէ Վաալը Ուաշինկթընի Քառնեկի հիմնադրամի աւագ փորձագէտ է, արցախեան հակամարտութեան մասին «Սեւ այգի» հատորին հեղինակը: Գիրքը թարգմանուել է ռուսերէն, անգլերէն եւ ազրպէյճաներէն, իսկ մի քանի օր առաջ` որոշ փոփոխութիւններով վերահրատարակուել անգլերէնով: Նրա հետ զրուցեցի Երեւանում:

Հ.- Թոմ, տասը տարի անց դու վերահրատարակել ես «Սեւ այգի» գիրքը: Ուզում եմ հարցնել` ի՞նչ է փոխուել այս վերջին տասը տարիների ընթացքում ղարաբաղեան հակամարտութեան հարցում եւ, ընդհանրապէս, գրքում:

Պ.- Գիրքը հիմնականում նոյն գիրքն է: Կարծում եմ, դու` Թաթուլ, միակ միւս մարդն ես, որ վերջին տասը տարիների ընթացքում որեւէ էական գիրք է գրել Ղարաբաղի մասին, եւ սա ակնյայտօրէն միակ գիրքն է անգլերէնով, որը նկարագրում է հակամարտութիւնը` օգտագործելով թէ՛ հայկական, թէ՛ ազրպէյճանական աղբիւրներ: Խօսելով իմ հրատարակիչների հետ` մենք որոշեցինք, որ աւելացումների ու թարմացումների տեղ կայ: Ես որոշեցի աւելացնել վերջին տասը տարիների իրադարձութիւնները` Մատրիտեան սկզբունքները, Ազրպէյճանի նաւթային պումը, հայ-թուրքական արձանագրութիւնները, մի քանի նոր լուսանկարներ, երկու նոր քարտէզ: Ի՞նչ է փոխուել: Կարելի է ասել` ոչինչ: Ես գիրքը մռայլ կերպով անուանում եմ` «Աւելի սեւ այգի». հակամարտութեան կարգաւորումն աւելի բարդ է դարձել, քան տասը տարի առաջ:

Հ.- Վերջերս Ռուսաստանը մօտ 1 միլիառ տոլարի զէնքի մատակարարումներ իրականացրեց Ազրպէյճանին, ինչը անհանգստութիւն պատճառեց Հայաստանին: Ի՞նչ ես կարծում, սա կարո՞ղ է շրջանում բերել ուժերի հաւասարակշռութեան ակնյայտ փոփոխութեան ` յօգուտ Ազրպէյճանի:

Պ.- Կարծում եմ` Ռուսաստանը շահագրգռուած է Ղարաբաղում ռազմական հաւասարակշռութեան  մէջ: Վստահօրէն  Ռուսաստանը չի ցանկանում նոր պատերազմ տարածաշրջանում, ինչը վերջինիս հսկայական խնդիրների առաջ կը կանգնեցնէր: Նա ստիպուած կը լինէր հաշուի առնել իր ռազմական դաշինքը Հայաստանի հետ, եւ հակամարտութիւնում ոեւէ մէկի կողմը բռնել: Իսկ Ռուսաստանը չի ցանկանում ոեւէ մէկի կողմը բռնել նոր հակամարտութիւնում: Այս գործարքի հետեւում եղածը կարող է տարբեր կերպ մեկնաբանուել: Ոմանք կարող են ասել, որ սա լուրջ ակնարկ է` ուղղուած Հայաստանին, որ ժամանակն է միանալ Մաքսային միութեանը, սակայն սա թերեւս Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականութեան ընդհանուր առեւտրականացման մասն է, որտեղ Մոսկուան աւելի շատ հաշուի է առնում փողը: Ընդհանուր առմամբ` վստահ եմ, որ Վլատիմիր Փութինի վերադարձը Քրեմլին յետընթաց քայլ է ղարաբաղեան խաղաղութեան գործընթացի համար: Տմիթրի Մետվետեւը բաւական շատ ժամանակ ու ջանք ներդրեց հակամարտութեան լուծման փորձերում, իսկ Փութինի յետագիծն այս հակամարտութեան հարցում աւելի շնական է: Հաւանաբար կը յիշէք այն յայտնի ասուլիսը, կարծեմ` 2007-ին, երբ նա սկսեց խօսել Աղտամի գինու մասին, կատակելով` արդեօք հայերն ու ազրպէյճանցիները վերակառուցել ե՞ն Աղտամի գինու գործարանը: Դա բաւական էժանագին կատակ էր, եւ կարծում եմ` սա ի մի է բերում Փութինի անլուրջ վերաբերմունքը այս հակամարտութեան նկատմամբ:

Հ.- Թոմ, քո ասածից կարող եմ ենթադրել, որ, այնուամենայնիւ, ղարաբաղեան հակամարտութեան կարգաւորման բանալին աւելի շատ գտնւում է հէնց Մոսկուայում:

Պ.- Ես բացարձակապէս այդպէս չեմ կարծում: Մոսկուան, ի հարկէ, այս տարածաշրջանում ազդեցութիւն ունի, թուլացող ազդեցութիւն, եւ ակնյայտօրէն մեծ ազդեցութիւն` Երեւանի վրայ, սակայն Հայաստանի ու Ազրպէյճանի համար այս կենաց ու մահու` Ղարաբաղի հարցում, հէնց հայերն ու ազրպէյճանցիներն են կայացնում որոշումները: Եւ մենք դա տեսնում ենք Մինսքի խմբի կառուցուածքում` Մինսքի խմբի համանախագահները կարծես խմբավարներ են, նրանք են պահում  երաժշտութեան չափը, իսկ Հայաստանի ու Ազրպէյճանի նախագահները որոշում են` ինչ են ուզում, ինչ` ոչ, նրանք են որոշում բանակցութիւնների կշռոյթը: Երբ հայերը կամ ազրպէյճանցիներն ասում են` «օ՜, ամբողջը Միացեալ Նահանգներն ու Ռուսաստանն են», դրա մէջ կայ մի փոքր ճշմարտութիւն, բայց դա նաեւ հիմնականում խնդրի լուծման` սեփական պատասխանատուութիւնից խուսափելու միջոց է:

Հ.- Ինչքա՞ն են հակամարտութեան կողմերը մօտ կամ հեռու պատերազմից, եւ ընդհանրապէս, Հայաստանի եւ Արցախի բնակիչները ինչքանո՞վ պէտք է մտահոգուած լինեն Իլհամ Ալիեւի հետեւողական ռազմական հռետորաբանութիւնից:

Պ.- Սա բաւական բարդ հարց է, քանի որ անհրաժեշտ է հաւասարակշռութիւնը ճիշդ պատկերացնել: Մի կողմից` ոչ մէկի շահերից չի բխում պատերազմը: Ազրպէյճանը լինելով աւելի հաւանական պատերազմ վերսկսող կողմը` որպէս պատերազմում պարտուած կողմ, ինչո՞ւ վտանգի տակ պէտք է դնի միլիառաւոր այն տոլարները, որ աշխատել է: Վտանգի տակ դնել մի ռազմական գործողութիւնում, եւ հնարաւոր է` կորցնես այդ ամբողջը մէկ շաբաթում: Միւս կողմից, առկայ է այս շատ անառողջ միտումը, հակումը: Չեխովն ասում էր. «Եթէ ներկայացման սկզբում պատից զէնք է կախուած, ապա մինչեւ ներկայացման աւարտը այն պէտք է կրակի»: Եթէ նայենք հակամարտութեան աշխարհագրութեանը, առկայ է շփման գիծ քսան հազար զօրքով սահմանի երկու կողմերում` առանց երկու կողմերի հրամանատարների միջեւ շփումների: Առկայ է  մեծաքանակ յարձակողապաշտ հռետորաբանութիւն, խաղաղութեան գործընթացում ոչ մի առաջընթաց: Մի գուցէ ոչ հիմա, սակայն մի քանի տարուայ ընթացքում կարող է ինչ-որ բան սանձազերծուել: Սթաթուս քուոն յաւիտեան չի տեւի, եւ այն կարող է որեւէ տեսակի ռազմական գործողութեամբ աւարտուել: Տարբեր բեմագրութիւններ կան: Իմ պատասխանն է` ես չեմ կարծում, որ դա տեղի կ՛ունենայ հիմա, դա տրամաբանական չէ, սակայն մենք պէտք է լինենք աչալուրջ, քանի որ յիմար բաներ են տեղի ունենում այս աշխարհում, եւ նոյնը կարող է պատահել Ղարաբաղի հետ:

Հ.- Այնուամենայնիւ, Թոմ, մենք չենք կարող բացառել, ինչպէս դու ակնարկեցիր` նոր պատերազմի հաւանականութիւնը: Ուզում եմ հարցնել` ե՞րբ կարող է սկսուել նոր պատերազմը, այսինքն, ե՞րբ կարող է գալ այն պահը, երբ Ազրպէյճանը կը սկսի նոր պատերազմ:

Պ.- Չեմ կարծում, որ Ազրպէյճանը այս պահին պատրաստ է պատերազմի կամ խաղաղութեան: Ռազմական փորձագէտները նշում են, որ Պաքուն մեծ քանակի զինապաշար ունի, սակայն  բանակի մասնագիտական մակարդակը չի համապատասխանում այդ զէնքերի լաւ օգտագործմանը: Ի հարկէ, դա ենթակայ է փոփոխութեան ապագայում: Կարծում եմ, Ազրպէյճանը դեռ գտնւում է, աւելի ճիշդ` աւարտում է հսկայական հարստութեան ձեռքբերման փուլը: Երբ առաջին անգամ այցելեցի Ազրպէյճան, 1995-ին,համախառն ներքին արդիւնքը 3 միլիառ տոլար էր, իսկ այժմ այն կազմում է աւելի քան 70 միլիառ տոլար: Կարծում եմ` նրանք իսկապէս դեռ չեն մտածել յաջորդ փուլի մասին:

Հ.- Այս տարի Կովկասում ընտրութիւնների տարի էր, Հայաստանը ունեցաւ իր նախագահական ընտրութիւնները, հոկտեմբերին նախագահական ընտրութիւններ են սպասւում նաեւ Ազրպէյճանում եւ Վրաստանում: Վրաստանում իրավիճակը բարդ է, մինչդեռ Ազրպէյճանում ամէն ինչ պարզ է կարծես: Սակայն ուզում եմ հարցնել` Ալիեւի իշխանութեանը կա՞յ վտանգ:

Պ.- Այս տարածաշրջանում վերջին մի քանի տարիների քաղաքականութեան առումով, եւ միգուցէ կարելի է ներառել նաեւ Ռուսաստանն ու Թուրքիան, ոչ միայն Հայաստանը, Վրաստանն ու Ազրպէյճանը, դասը այն է, որ ինչ տեսնում ես մակերեսում, այնքան էլ միգուցէ կայուն չէ, որքան երեւում է: Հանրային կարծիքը բաւական արագ կերպով կարող է փոփոխուել, եւ ամէն ինչ շատ արագ այլ տեսք կը ստանայ: Մենք դա տեսանք Վրաստանում, որտեղ Սահակաշվիլին համոզուած էր, որ յաղթանակ կը տանի ընտրութիւններում: Վրաստանի ընդդիմութիւնը յանկարծ վերագտաւ իր ձայնը, իր առաջնորդին, եւ յանկարծակի կերպով այն բոլոր դժգոհութիւնները, որ տարբեր տեղերում առկայ էին, ի մի եկան եւ ուղղորդուեցին Սահակաշվիլիի դէմ: Ի հարկէ, այնտեղ աւելի ժողովրդավար ընտրութիւններ կայացան, եւ նա պարտուեց: Հայաստանում, ընտրութիւններից մօտ մէկ ամիս առաջ, կարծում եմ, Րաֆֆի Յովհաննէսեանն ունէր 10 տոկոս վարկանիշ` հարցման արդիւնքների համաձայն, եւ յանկարծ ընտրութիւններում նա ստանում է  37 տոկոս, միգուցէ` նոյնիսկ աւելին, այսինքն` մեծ աջակցութիւն: Փութինն ու Էրտողանը նոյն խնդրի առջեւ կանգնեցին: Այսպիսով, կարծում եմ, ի հարկէ, Ազրպէյճանը շատ հարուստ է, դեռ առաջ է գնում այդ նաւթային պումի հաշուին, սակայն մենք տեսանք դժգոհութիւնների առաջին նշանները այնտեղ այս տարուայ ընթացքում տարբեր վայրերում` Իսմայիլիում, Պաքւում: Հաստատ է, որ այս ընտրութիւնները Ազրպէյճանում այնպէս հարթ չեն ընթանայ, ինչպէս ակնկալում էր իշխող վերնախաւը մէկ տարի առաջ:

Յատուկ «Ազդակ»-ի համար
Երեւան

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )