Հասան Ճեմալ. «Հասան Ճեմալ Բոլոր Ոճրագործները Տեսաւ»

Հրանդ Տինք կ՛ըսէ. «Ինքզինքս աղաւնիի մը նման
հոգիի հանդարտութեան մէջ կը տեսնեմ բայց
գիտեմ, որ այս երկրին մարդիկը
աղաւնիներուն չեն դիպչիր»:

Այո՛,  «Հասան Ճեմալ բոլոր ոճրագործները տեսաւ» նախադասութիւնը գրած ատեն իրաւունք ունէր Ալի Պայրամօղլուն:

Պոլիս, 19 յունուար 2007:

Նշանթաշի մէջ բժիշկին քովն եմ` այտիս վրայ յայտնուած խալի մը մտահոգութեամբ: Բնաւ չեմ կրնար մոռնալ, բժշկուհին «պզտիկ գործողութեամբ մը անմիջապէս կը կորսուի» ըսած ատեն նայուածքս հեռատեսիլին պաստառին հանդիպեցաւ: Հրանդ Տինքին մէկ նկարն էր եւ վերջին վայրկեանի գրութիւնը`

«Հրանդ Տինքը զարկի՛ն»:

Շուարեցայ… ի՞նչ ընել: «Ամա՜ն, Տէր Աստուած, մեռա՞ծ է արդեօք», բացագանչած պահուս գետինը փռուած Տինքին պատկերը եկաւ պաստառին վրայ…

Նշանթաշէն դէպի Օսմանպէյ` «Ակօս» ուղղուած պահուս աշխարհը խառնաշփոթ վիճակի մէջ ըլլալ կը թուէր:  Անկարելի էր բացատրել այդ պահուն ապրած աննկարագրելի ցաւին խորութիւնը: Անկիւն մը ճչախառն լացող սիրելի Ռաքէլին մէկ խօսքը տակաւին ականջիս մէջ կը հնչէ.

«Այս շէնքին առջեւ ոստիկան մը տնկելը այնքա՞ն դժուար գործ մըն էր»:

Շուարած եւ ողորմելի էին բոլորը:

Հրանդ Տինքը կորսնցնելուն ցաւը, անցնող իւրաքանչիւր վայրկեանի ցաւին խորութիւնը ինքզինք աւելի շատ կը զգացնէր:

Սակայն յստակ դիրքորոշումով խօսք ըսել պէտք էր: Ուղիղ կանգնելով` գրել պէտք էր:  Խաւարը փարատելու համար, լուցկիներ բռնկեցնելով, մոմեր վառելով շարունակելէ զատ, այլ միջոց չկար: Որովհետեւ այս երկրին մէջ խաւարներուն ստեղծած, պատմութեան մէջէն եկող ոճրագործները այլ ձեւով օր ցերեկուան լոյսին չէինք կրնար հանել :

Այո՛, «բոլոր ոճրագործները» այդ սարսափելի 19 յունուար 2007-ի օրը պիտի տեսնէի, ինչպէս նաեւ` Ալի Պայրամօղլուն.

«Հրանդ Տինքին սպանութիւնը շատերու նման Հասան Ճեմալի համար ալ ճեղք մը հասունցուց  կը կարծեմ, ներքին անջատում մը, մտաւորական հերձուածք  մը:

Բոլոր ոճրագործները տեսաւ:

(…)

Հետեւեալ  երկու բառերով կ՛ուզեմ ծանօթացնել այս ժամանակաշրջանը` մտահոգութիւն եւ մաքուր նկարագիր… Նախ` մտահոգութիւնը: Հասան Ճեմալ մտահոգ է երիտասարդ սերունդին հետ հաւաքականութեան տարբեր եւ նորոգուող, տեսանելի եղող վերաբերումով, օրինակ` ոչ իսլամներու, հաւանաբար պատմութեան տարբեր երեսներ ներկայացնող, ինչպէս 19-րդ դարու հաւաքական շարժումներուն, կիներուն, զաւակներուն համար:  Անոնց չքացումը, անոնց անզգայնութեան ցաւերը չըմբռնելը, «ուղիղ չկանգնիլը տեսաւ»:

Ոճիրին գիշերը «Ակօս»-էն ուշ ժամերուն ելած, Ալիի եւ Արզու Պայրամօղլուենց հանդիպած էի: Չեմ կարծեր, թէ այդ գիշեր մարդավարի խօսած էինք: Մեզմէ իւրաքանչիւրս ապրած մեծ ցաւին, ողբերգութեան մէջ թաղուած էր, ինք իր մէջ անձայն կու լար:

Այլեւս ոչ մէկ բան ետ չէր կրնար բերել սիրելի Հրանդը, բայց անոր յիշատակը կրնար ապրիլ: Օրին մէկը եթէ այս հողերուն վրայ եւս  իսկական հաշտութիւնը եւ ժողովրդավարութիւնը տեղ գտնէ, Հրանդ Տինքին կեանքի գինով ըլլալը պիտի յիշատակուի, որպէսզի անգամ մը եւս այսպիսի ցաւեր չապրուին…

Ուշ ատեն տուն վերադարձայ:

Մօտս Հրանդ Տինքին վերջին գրութիւնը կար` «Ակօս»-ին մէջ տպուած: Խմբագրատունէն ելած ատենս անկիւն մը գտնուող թերթերու դէզէն առած էի: Հրանդ այսպէս գրած էր իր վերջին գրութեան մէջ.

«Ճիշդ աղաւնիի մը կը նմանիմ…

Անոր չափ աջ-ձախ, առջեւ-ետեւ աչք մը նետելու վիճակին մէջ եմ: Գլուխս անոր նման շարժումի մէջ է… եւ յանկարծակիօրէն դառնալու զգացումն ալ արագ է:

Ի՞նչ կ՛ըսէր արտաքին գործերու նախարար Ապտիւլլա Կիւլ: Ի՛նչ կ՛ըսէր արդարութեան նախարար Ճեմիլ Չիչէք:  Ճանըմ, 301-րդը (օրէնքի յօդուածը: Յ.Ա.) այդքան խոշորցնելու հարկ չկայ: Դատապարտուած, բանտ մտած մէկը  կա՞յ արդեօք:

Կարծես փոխարժէք վճարելը մի միայն բանտ մտնելու նման է… Ահաւասիկ` ձեզի փրկագին… Մարդ մը, աղաւնի խրտչեցնել բանտարկելուն ինչպիսի փրկագին մը ըլլալը գիտէ՞ք արդեօք, հէյ նախարարներ:

Գիտէ՞ք արդեօք:

Միթէ դուք բնաւ աղաւնի  չէ՞ք դիտած:

Դիւրին պայքար մը չէ կեանքս…

Եւ ընտանիքով մեր ապրած կեանքը…

Ճշմարիտ, ճշմարիտ, պահեր եւս եղան, երբ երկիրը ձգել` հեռանալ մտածեցի: Յատկապէս` հարազատներուս հասած սպառնալիքներէն ետք…

Այդ կէտին հանդէպ բոլորովին անճար մնացի:

«Մահու-կենաց» ըսուածը այս էր ուրեմն…

Բոլոր այս պատահարներէն ետք այս իրականութիւնը միակ վստահութիւնս պիտի սեպեմ:

Այո՛, ինքզինքս աղաւնիի մը հոգեկան հանգստութեան մէջ կը տեսնէի, բայց գիտեմ, որ այս երկրին մէջ մարդիկ աղաւնիներուն չեն դիպչիր»:

Արցունքներս չկրցայ զսպել գիշեր ատեն:

Չկրցայ քնանալ:

Գրելու պահանջը եկած` հասած էր: Ելայ տեղէս, համակարգիչիս առջեւ նստայ եւ յաջորդ օրուան յօդուածս գրեցի: Յաջորդող օրերուն Հրանդ Տինքին համար պիտի գրէի:

Հէ՜յ, դո՛ւն, ձեռքդ արեան մէջ թաթխած:

Հէ՜յ, դո՛ւն, ձեռքդ արեան մէջ թաթխած:

Արդեօք դուն չէի՞ր հայրենիքի դաւաճաններ հասկացողութիւնը մնայուն կերպով պոռացողը, գրողը, զգայացունց վերնագիր նետողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր Ալի Քեմալները, Արթին Քեմալներ գոչելով` անդադար լինչ պոռացողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր արիւնը խաթարուածներ աղաղակողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր Աբօ-հայու ձագ (Օճալանին կ՛ակնարկէ, Յ.Ա.) գոչելով ցեղամոլութիւն ստեղծողը, հայու դէմ թշնամութիւն գրգռողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր լինչի մշակոյթը փրփրեցնողը, թիրախ ցոյց տուողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր «քիւրտ» հեռատեսիլի ֆիլմաշարերով բռնութիւն ցուցադրողը, յանցանքը գեղեցկացնողը, մաֆիայի կնքահայրերը, ընդյատակեայ աշխարհի մարդիկ, ռամպոները զօրացնողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր «Փամփուշտ պարպողն ու փամփուշտ ստացողը հայրենասէր» անուանող անօրէնները գովելով` ամայի ճամբաներուն սալայատակ պատրաստողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր Կիպրոսի մէջ հաշտութիւն, Կիպրոսի մէջ Անան Փլանը պաշտպանողները հայրենիքի դաւաճան, հայրենիքը ծախող յայտարարողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր նոյնիսկ քրտական հարց ըսողին հայրենիքի դաւաճան յայտարարողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր նոյնիսկ հայկական հարց ըսողին հայրենիքի դաւաճան յայտարարողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր  Թուրքիոյ` Եւրոպական Միութեան ճամբան պաշտպանողն իսկ հայրենիքի դաւաճան յայտարարողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր Եւրոպական Միութեան անդամակցելուն դէմ ազգային ազատագրական պատերազմի կոչ ընողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր լինչ կազմակերպողներուն ազգային զգացումները հրահրողը, միլլիյեթճի քապատայի խիզախ  թեւանցուկ պտտող, թերթի վերնագիրներ գրողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր ութսուն տարուան հանրապետութեան պատմութեան առաջին «Հայկական համաժողով»-ի անուան տակ համալսարանի մը երդիքին ներքեւ հաւաքուիլ ուզողները դաւաճան յայտարարողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր ութսուն տարուան հանրապետութեան պատմութեան առաջին «Հայկական համաժողով»-ին համար ժողովուրդին թիկունքէն դաշունահարուիլը յայտարարելով, դաւաճանական դաւադրութիւն ըսելով` պոռացողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր Թուրքիոյ` Եւրոպական  Միութեան անդամակցութիւնը պաշտպանողները, Կիպրոսի մէջ քրտական հարցով լուծում պահանջողներուն համար անկախութեան դատարաններ, կախաղաններ սարքուիլը ուզողը, նոյնիսկ զանոնք գլխատելու «դահիճ» ըլլալու դիմում ընողը, ասոր համար օրաթերթի անկիւններուն վրայ սիւնակ գրողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր վէպ մը գրած ըլլալուն համար մարդիկը հայրենիքի դաւաճան յայտարարել ուզողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր ճառ մը խօսած ըլլալուն համար մարդիկը հայրենիքի դաւաճան յայտարարել ուզողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր յայտարարութիւն մը տալուն համար մարդիկը թրքութեան թշնամի յայտարարել ուզողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր «Հայոց ցեղասպանութիւն կայ» ըսողը թուրքի թշնամի, հայրենիքի դաւաճան յայտարարողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր ամէն մէկ քարի տակ հայրենիքի դաւաճան, թուրքի թշնամի փնտռողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր ամէն բանի սեւ-ճերմակ նայողը, ամէն տեսակ զանազանութիւններուն բարեկամ-թշնամի շրջանակին նստեցնողը, տարբեր հասկացողութիւն ունեցողին  դէմ պատերազմի հաւար փրցնել ուզողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր այս երկրին քաղաքականութեան, հանրային կարծիքին, լսատեսողական մարմինին, համացանցի աշխարհին «թշնամի ստեղծող մշակոյթին» հանդէպ անդադար փրփրեցնողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր երբեմն քուէ, երբեմն քաղաքական հաշիւներ, երբեմն տպաքանակ, երբեմն շահ, երբեմն զրոյց, երբեմն միլլեթճիութեան ճամբուն թշնամի ստեղծող հրապարակին վաշխառութենէն  կողոպուտ սպասող, «լինչի մշակոյթ»-ին հանդիսատես մնացողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր Թուրքիան սեւ-ճերմակ «թշնամի քեմբերու» բաժնող, այս երկրին ժողովրդավարութեան ճամբան կտրող ցանկացողներուն թեւ թիկունք տուող, ձեւաւոր տեսակաւոր հաշիւներով այս մութ կէտերը աչքի առջեւ առած եւ կամ չտեսնելու եկողը…

Արդեօք դուն չէի՞ր…

Այո՛, այդ դուն ես…

Տե՛ս` այժմ քու ձեռքդ ալ արիւնին թաթխուեցաւ  սիրելի եղբօրս, թանկագին արհեստակիցիս` Հրանդ Տինքի արիւնին…

Միթէ չե՞ս տեսներ, միթէ չե՞ս անդրադառնար: Տակաւին ինչե՜ր կրնար խօսիլ, ինչե՜ր կրնար գրել, տակաւին կը շարունակես կոկորդիլոսի արցունքներ թափել, խղճմտա՞նք: Բնաւ ամչնալու զգացումը չունի՞ս:

Ձեռքդ  արեամբ պատատուեցաւ, արեա՛մբ:

Հրանդ Տինքի  արեամբ…

Ներսս կ՛այրի:

Պատմութեան ուրուականներն են մեզի գերի առնողները, մե՜ղք:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Եթէ հայկական անունը ունեցող հարց մը չունենայինք, արդեօք այս ոճիրին զոհ կ՛երթա՞ր Հրանդ Տինք:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Եթէ ան հայ չըլլար, արդեօք այսօր կենդանի կը մնա՞ր:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Եթէ անցեալէն այսքան չվախնայինք, իմ սիրելի եղբայրս Հրանդը այսօր մեր մէջ կ՛ապրէ՞ր: Պատմութեան ուրուականները մեզ այս աստիճան գերի առած եթէ չըլլային, արդեօք այսօր ան տակաւին կ՛ապրէ՞ր:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Եթէ գիտնայինք պատմութեան արիւնով գրուած ըլլալը, (պատմութեան մէջ ամէն մէկը անձնական ցաւեր ունի, ոչ մէկ երկիր եւ ազգ պատմութեան մէջ մաքրութեան տեսանկիւնէն անմասն է) պատմութեան խայտառակ էջերը

միմիայն մեզի յատուկ չըլլալը այս իրականութիւնները եթէ մեզի սորվեցուցած ըլլային, Հրանդ Տինք մեր մէջ կ՛ըլլա՞ր արդեօք:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Մէկ հատիկ խօ՞սք մը: Ցեղասպանութիւն ըսած ըլլալուն համա՞ր միթէ: Ըսենք, թէ  ցեղասպանութիւն չէ, այլ` բռնագաղթ եւ կամ ողբերգութիւն, պատմութեան այդ էջերուն ցեղասպանութիւն չէ, այլ`  ջարդ անունը եթէ դնէք, ի՞նչ կը փոխուի արդեօք:

Ցաւով բեռցուած այդ էջերուն բարոյական ծանրութիւնը եթէ զգացած ըլլայինք, այդ ցաւով լեցուն էջերով այսքան տարի երես երեսի գալ եթէ կարենայինք, Հրանդ Տինք այսօր տակաւին մեր մէջ կը գտնուէ՞ր:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Համալսարաններուն մէջ հայկական ամպիոններ եթէ կարենայինք ունենալ, պատմութիւնը եթէ անպայման միակողմանի ուսուցանելու ախտով չվարակուէինք, իրականութեան տարբեր երեսի մը գոյութիւնը գիտնալով հանդերձ, համալսարանի անուան վայել ազատ վիճաբանական ամպիոններ եթէ կազմակերպէինք, արդեօք այսօր կ՛ապրէ՞ր Հրանդ:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Համալսարանի մը մէջ, առաջին անգամ հայկական խորհրդաժողով անուան տակ հաւաքուիլ ուզողները թուրքի թշնամի եթէ յայտարարած չըլլային, Ալի Քեմալ լոզուգներով անոնց դէմ լինչի կանչերը եթէ ըրած չըլլային,  արդեօք այսօր մեր մէջ կ՛ապրէ՞ր Հրանդ եղբայրս:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Համալսարանի մը երդիքին տակ առաջին անգամ հայկական ժողովի մը  կայանալը ուզողները եւ այդ պատճառով տուեալ հանդիպումը չեղեալ համարող դատարանի որոշումը տուողները օրէնքի 301-րդ յօդուածով դատարանները չիյնային, «ժողովուրդը թիկունքէն դաշունահարել» յայտարարելով` եթէ չսեւցնէին, Հրանդ Տինք այսօր մեր մէջ կը գտնուէ՞ր արդեօք:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Համալսարանի երդիքին տակ նոյնիսկ «պետութեան նման պիտի մտածես» ստիպումը եթէ չըլլար այս երկրին մէջ, «ցեղասպանութիւն չկայ» ըսողն ու «ցեղասպանութիւն կայ» ըսողը նոյն երդիքին տակ պատմութիւնը ազատօրէն եթէ կարենար ուսումնասիրել, տարբեր մտածողութիւն ունեցողին հանդէպ թշնամիի վերաբերմունք եթէ չկատարուէր, Հրանդ եղբայրս արդեօք այսօր կ՛ապրէ՞ր:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Այս երկրին մէջ օրէնքի 301-րդ յօդուածի իշխանութեամբ եւ կամ ընդդիմութեամբ տէր կանգնած էին, 301-ի փոփոխութեան կամ ալ ջնջման փոխարէն` «յարմարը թող սպասէ» յամառութիւնը եթէ ցուցադրութեան չդրուէր,  Հրանդ այսօր կ՛ապրէ՞ր արդեօք:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Այս հողերուն արժէքաւոր վիպագիրները իրենց գրած վէպերուն, խօսած խօսքերուն մասին օրէնքի 301-րդ յօդուածի հիմամբ դատարանի դռները եթէ չղրկուէին, մամուլի առաջին էջերուն եւ անկիւնի սիւնակներու վրայ սատանայի կերպարանքին չվերածուէին, թիրախի ցուցատախտակին վրայ չզետեղուէին, ըսէ՛ք,  Հրանդ եղբայրս այսօր ողջ մնացած կ՛ըլլա՞ր:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

(Նոյնիսկ Հրանդ Տինքի թաղման արարողութեան մասնակցելու կողմ եղող քաղաքական առաջնորդներ, քաղաքագէտները միտքս պահելով կը հարցնեմ) Պատմագէտ եղող, խիզախ, որոշումի տէր, աւելի կարեւորը`  ժողովրդավարութեան մշակոյթը յարգող իսկական պետական մարդիկ եթէ գոյութիւն ունենային այս երկրին մէջ, սիրելի Հրանդը արդեօք այսօր մեր մէջ կ՛ապրէ՞ր:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Այս երկրին քաղաքական գործիչը, լրագրողը, հանրային կարծիքի ուժը, ակադեմականը, ա՛յս կամ ա՛յն, մարդ ըլլալով  «թշնամի ստեղծող մշակոյթը» այս հողերուն վրայ եթէ  տողանցել չտային, ըսէ՛ք, Հրանդ եղբայրս այսօր կ՛ապրէ՞ր տակաւին:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

Ինչո՞ւ, ըստ օրէնքի 301-յօդուածին, ես անմեղ հռչակուեցայ եւ Հրանդը դատապարտուեցաւ:

Ես թուրք, Հրանդը հայ ըլլալուն համա՞ր արդեօք:

Ինչո՞ւ այս ահաբեկչութիւնը:

«Ինքզինքս աղաւնիի մը նման հոգեկան հանգստութեան մէջ կը տեսնէի, բայց գիտեմ, որ այս երկրին մարդիկը աղաւնիներուն չեն դպչիր»,  ըսող Հրանդը ինչպէ՞ս կրցաք սպաննել:

Հանգիստ ննջէ, սիրելի՛ Հրանդ:

Առանձին չես:

Պատմութենէն եկող ցաւդ, սուգդ կը հասկնամ, կը բաժնեկցիմ, սիրելի՛ եղբայրս :

Լա՜ւ, բայց հաշտութեան, գեղեցիկ օրերու հասնելու համար տակաւին որքա՞ն ցաւ պիտի կրենք, տակաւին որքա՞ն հատուցում վճարել պիտի շարունակենք, տակաւին որքա՞ն ճակատագրական ժամանակներու մէջ պիտի ապրինք…

Միթէ բաւարար չէ՞…

«Ես այս ցաւս պատուովս
կը շալկեմ, յաւիտեանս յաւիտենից
զայն  կը կրեմ», կ՛ըսէր Հրանդ Տինք

Այո՛, քաղաքական մարդիկ կը փնտռուին այս երկրին մէջ:

Կաղապարուածութենէ անդին անցնիլ գիտցող, ցուլը կոտոշներէն բռնել գիտցող, խիզախ, պատմական գիտութեան տէր քաղաքական մարդիկ…

Աւստրիոյ Ալպեան լեռներուն, Սալզպուրկի մօտերը լիճի մը եզերքը, շագանակի ծառերուն, չինարի եւ նոճիներու տակ երկար երկար Հրանդ Տինքին հետ եմ:

2005-ի գարնան:

Երբեմն այժմէական, երբեմն պատմական անարդարութեան դէմ լեցուն, այրող սիրտը բացած էր ինծի: Ամէն անգամուան նման` խորքային էր, տաք էր, խանդավառ էր, մտահոգ, փոթորիկներու մէջէն կը խօսէր: Թուրքերուն խելացի խօսքով`  քաղաքավար մարդ մըն էր Հրանդ, սրտին վրայ արգելակ չունէր:

Հոգիիս ականջներով մտիկ ըրած էի:

Իր արտայայտութեամբ տիրապետել ջանալու բան մը ունէր: Հայկական հարցին կապակցութեամբ կաղապարներէն, կարգախօսներէն անդին անցնող բան մը… Եւ կամ` պաշտօնական ըսի-ըսաւներէն անդին բան մը… Հարցին ողն ու ծուծն ալ այս էր…

Դասերնին գոց սորվողները`  ոչնչացնել…

Թուրքիոյ մէջ հազար տարի է ի վեր ինքնարդարացման կառչիլ ջանալու պաշտօնական ասացուածքը յաղթահարելը… Հայկական Սփիւռքի մէջ տարիներէ   ի վեր ոչ մէկ փոփոխութիւն կրող մոլեռանդութիւնը շրջանցել գիտնալը…

Կը խօսէր, կը խօսէր Հրանդ:

Դասերնին գոց սորվողները միասին կը հարցաքննէինք:

Թուրք-հայ գործարքները, Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միչեւ գոյութիւն ունեցող թշնամութիւնը չէ, այլ` յարաբերութիւնները բարեկամութեան ինչպէս յանգեցնելու մասին բարձրաձայն կը խորհրդածէինք:

Կը վերյիշեմ.

«Սփիւռքի հայերուն կը խօսիմ: Ո՛չ Թուրքիայէն, ո՛չ աշխարհի որեւէ պետութենէն «ցեղասպանութիւնը ընդունեցէք» ըսելով` պահանջ պէտք չէ դնել: Այս իմ ժողովուրդիս ցաւն է: Ես այս ցաւը պատուովս կը շալկեմ, քաղաքավարութեամբ կը կրեմ: Ուրիշներուն ինծի այս ցաւերուն բաժնեկցիլը, մարդու իրաւունքները, ժողովրդավարական կեցուածքները իրենց գիտնալիք բանն է: Թուրքիան Ցեղասպանութեան հարցէն ձերբազատիլ եթէ կ՛ուզէ, այս հարցին հետ կապուած հողերուն վրայ ապրած ժողովուրդին, հաւաքականութիւններուն միջեւ երկխօսութեան սկսիլը անհրաժեշտ է:

Այս եղելութիւնը այս աշխարհամասին մէջ, այս հողերուն վրայ ապրուեցաւ: Պատմական երկընտրանք աղբիւրները անընդհատ պէտք է որ հրատարակուին, պէտք է կարդացուին: Ես Թուրքիան Ցեղասպանութիւնը թող ընդունի չեմ ըսեր: Թուրքիոյ այս վիճաբանութենէն չվախնալը, աշխարհի եւ հայերուն ցոյց տալը կը թելադրեմ: Ամերիկեան Քոնկրեսին, Ֆրանսայի ծերակուտականներուն պէտք չկայ, եկէ՛ք` հոս վիճաբանինք այս մասին, թող ըսէ»:

Գեղեցիկ գարնանային օր մըն էր:

Սալզպուրկի ժողովներուն, Հայկական հարցը նիւթ ունենալով, հաւաքուած էինք դղեակի մը մէջ… Հրանդ մնայուն կերպով ու շատ կարեւոր նկատող իր նիւթը կը շեշտէր`

Թուրքիան ժողովրդավարականացնելը:

Բոլորիս միեւնոյն մտահոգութիւնը` այսինքն… դէպի Եւրոպական Միութեան ճամբով ընթացող ժողովրդավարականացող Թուրքիոյ մը հասնիլը. Իր հարցերով ալ իր պատմութեան հետ հաշիւի նստելու արդեօք ինքնավստահութիւնը  եւ հասունութեան տէր ըլլալը կը մտածէ՞ր: Հրանդի կարծիքով, դուրսէն Ցեղասպանութեան կառչիլ ուզողներուն, Թուրքիոյ մոլեռանդութիւնը, միլլիյեթճիութիւնը, ցեղամոլութիւն փքոցելով, արդէն ժողովրդավարութեան վախը ապրողներուն ձեռքը պիտի զօրացնէր եւ արդէն կը զօրացնէր:

Իրաւունք ունէր:

ՔԱԿ-ի բռնութեան եւ ահաբեկչութեան կապին հետ Թուրքիոյ մէջ Եւրոպական Միութեան ճամբան կտրելով ժողովրդավարութիւնը երկրորդ կարգէն երրորդ կարգի դասուիլը դատապարտողներուն ջաղացքին ջուր լեցնելը հասկցնելով` ճիշդ ինծի պէս մտածելը կը վերյիշեմ:

Թուրքիոյ մէջ պետութեան ուրուականներէն խօսած էինք:  Թուրք մարդուն երբեմն կտրող փշրող  ըլլալէն անհանգիստ էր: Ասոնք օրինակ բերելով ներքին ցաւերը, անդրադարձները` ցոյց տուած էր այդ լիճին մօտ պտտած ատեննիս:

Կը վերյիշեմ.

«Հանրապետութեան կազմաւորման ատեն 300 հազար հայ կ՛ապրէր Թուրքիոյ մէջ: Այդ թուականներուն Թուրքիոյ բնակչութիւնը 13  միլիոն էր, այսօր 70 միլիոն: Ինչ կը վերաբերի հայերուն անոնք ներկայիս միայն 60 հազար են: Թուրքիոյ բնակչութիւնը երբ կ՛աւելնայ, մենք ինչո՞ւ կը նուազինք, մտահոգութիւն յայտնած էր ան:

«Թուրքիոյ մէջ գտնուող տարբեր մշակոյթներ նկարագրող մէկ հատիկ  դասագիրք նոյնիսկ չկայ: Թողունք դասագիրքը, թրքերէն որեւէ գիրքի մէջ նախադասութիւն մը իսկ չկայ. «Ալի՛, գնդակը Այշային նետէ» նախադասութեան քով, խօսքի համար, օրինակ, «Ալի՛ գնդակը Յակոբին նետէ, արտայայտուող փոքրիկ նախադասութիւն մը…»:

Հրանդ Տինք Թուրքիան կը սիրէր:

Պոլսոյ սիրահարն էր:

Իրմէ լսած էի իր արմատներուն գտնուած տեղը ապրելուն համար որքան ուրախ ըլլալուն մասին: Բայց մահէն քանի մը ժամ ետք «Ակօս» լրագրատան մէջ սիրելի Ռաքէլին ցաւալի ճիչերը ներսս աննկարագրելի  ցաւը ահագնացուց, չկրցայ դիմանալ, «երանի ընտանիքը առած ու գացած ըլլար Հրանդ»  մտածեցի…

Հարցնելու սիրահար էր Հրանդ Տինք: կ՛ուսումնասիրէր, կը մտածէր: Մոլեռանդներուն հետ եւս կը վիճէր: Այս պատճառով հայկական սփիւռքին հետ ալ, Հայոց եկեղեցիին հետ ալ գաղափարի տարակարծութիւններ կային:

Ի՞նչ ընելու ենք հիմա:

Հրանդի մահը, Հայկական հարցին մասին Թուրքիոյ կաղապարուած արտայայտութիւններուն, բոլորին ծանօթ խօսքերէն անդին կրնայ տանիլ…

Թուրք-հայ երկխօսութիւնը, Թուրքիա-Հայաստան երկխօսութիւնը ոչ թէ թշնամութեան, այլ բարեկամութեան դուռը եթէ բանայ…

Հրանդ եղբօրս ցաւը, եթէ իրականացնէ, այլեւս մեր դէպի հասուննալ շեմ մը անցնելու նախաքայլը  կ՛ըլլայ…

կաղապարուած արտայայտութիւնները եթէ անցնինք:

Թութակները եթէ լռեցնենք:

Այդքա՞ն դժուար է:

Այս հարցումիս պատասխանը քննարկել թերեւս էն գլխէն այս երկրին քաղաքագէտներուն կ՛իյնայ: Խիզախ, սրտոտ, որոշումի տէր,  պատմական գիտելիքներուն ծանօթ քաղաքագէտ կա՞յ այս երկրին մէջ:

Սիրելի՛ Հրանդ,

Այս տողերուս վերջակէտ դնելէս ետք այժմ քեզի յաւիտենականութեան ճամբելու յուղարկաւորութեան արարողութեան պիտի երթամ:

Հանգիստ քնացիր, սիրելի՛ եղբայրս:
Մի՛ մոռնար, առանձին չես:

Եւ Ռաքէլին սուգն ու շիւանը`
«Ա՜խ եղբայրներս» ըսելով սկսող…

Հրանդ Տինքին թաղման արարողութիւնը ինծի համար գլխաւորապէս Ռաքէլին սուգ ու շիւանն էր:

Ինծի համար Հրանդին թաղումը անսպասելի էր, մեծ եւ արժէքաւոր  հաւաքականութիւն մը «Ակօս»-ին առջեւէն սկսող երկար ժամեր շարունակուող Պոլիսը ծայրէ ծայր լեցուցած էր…

Ինծի համար Հրանդին  յուղարկաւորութեան արարողութիւնը, «ԲՈԼՈՐՍ ՀՐԱՆԴ ՏԻՆՔ ԵՆՔ, ԲՈԼՈՐՍ ՀԱՅ ԵՆՔ» իրենց ձեռքերնուն մէջ կրած պաստառներով եւ ներսս սուգով լեցնող` Սարը Կելին՛ն էր…

Փայլուն յոյսի մը լոյսն էր Հրանդ Տինքի յուղարկաւորութեան արարողութիւնը ինծի համար:

Այնպիսի յոյսի մը լոյսը, որ «ոճրագործ ստեղծող խաւարներուն» լուսաւորութիւնը այլեւս այս հողերուն ալ երկար պիտի չտեւէր. սիրելի Հրանդին կեանքի գինովը հատուցող փոխարժէքի այս ճամբան Թուրքիոյ մէջ եւս պիտի սկսէր:

Ասկէ ոչ մէկ կասկած մնաց:

Այս աննկարագրելի յուղարկաւորութեան արարողութեան պատճառով տեսնողը տեսաւ, այլեւս այս հողերուն վրայ մարդիկ բոլորը իրարու հետ հաշտուելով` հանգիստ պիտի ապրէին: Ասոր համար միասին վառենք բոլոր լուցկիները, բոլորս միասին վառենք ճերմակ մոմերը:

Եւ ինծի համար Հրանդ Տինքի յուղարկաւորութեան արարողութիւնը, անոր գերեզմանին գլխուն, ճերմակ աղաւնիներ թռցնելու պահը կեանքիս մէջ առաջին անգամ մտիկ ըրած տուտուկը եղած էր, արցունքներովս…

ՀԱՍԱՆ ՃԵՄԱԼ
1915.- Հայոց ցեղասպանութիւնը
Թրքերէն Հատորէն

Հայացուց` ՅԱԿՈԲ ԱԴԱՄԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )