Անդրադարձ. «Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Պաշտամունքի Երգերու Եւ Երգարաններու Մասին». Երուանդ Հ. Քասունի, Պէյրութ, 2013

Գ. ՏԷՐՏԷՐԵԱՆ

Ես` Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ զաւակ, համակրանքս` հանդէպ Սմբատ Զարեհաւանեցիի գլխաւորած թոնտրակեան բարեկարգչական արմատական, ազգային եւ ընկերային ազատագրական յեղափոխական շարժումին, որ ուղղուած էր արտաքին` արաբական, եւ ներքին` աւատակղերական բռնակալութեան դէմ, այսօրուան պայմաններուն մէջ կ՛երթայ նաեւ Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցիին, որ շարք մը դրոյթներ որդեգրած է Թոնտրակեան բարեկարգչական շարժումէն, սակայն` մնալով արեւմտաեւրոպական ընդհանուր բողոքական շարժումի չափաւորական թեւի սահմաններուն մէջ, հեռու` Թովմաս Մունցերի (Thomas Munzer) եւ թոնտրակեան շարժումի ամբողջական արմատականութենէն եւ յեղափոխանութենէն: Այս համակրանքիս մէկ արտայայտութիւնն էր` 20-րդ դարու 90-ականներուն իմ գործածած գրչանունս, «Ոզնի Թոնտրակի»… մէկ ուրիշ արտայայտութիւնն ալ ահա այս անդրադարձս է` տոքթ. Երուանդ Հ. Քասունիի այս աշխատասիրութեան, որ կ՛անդրանցնի պաշտամունքի երգերու եւ երգարաններու սահմանը եւ կ՛ընդգրկէ Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցիի բարեկարգչական առաքելութեան ազգային բովանդակութիւնը…

Նախ օգտակար կը գտնեմ վերյիշեցնել թոնտրակեան շարժումի դրոյթներուն հիմնականը` հետեւեալ 10 կէտերուն մէջ.

1) Վերադառնալ` Նազովրեցի Յիսուսի օրերու մաքրամաքուր աղբիւրներուն:

2) Մերժել` կտրականօրէն, Հին կտակարանը:

3) Մերժել` եկեղեցւոյ նուիրապետական կարգի բուրգը եւ անոր իշխանաւորներուն միջնորդի դերը մարդուն եւ Աստուծոյ միջեւ:

4) Պարզեցնել կրօնական պաշտամունքը եւ ծիսակատարութիւնները, որոնք աւելորդ հնարանքներ են` կղերականներու իշխանական դիրքերն ու անձնական նիւթական շահերը նպաստաւորելու համար:

5) Մերժել կնունքի արարողութիւնը եւ խաչին երկրպագումը:

6) Սուրբ եկեղեցին մենք` մարդիկս ենք, եւ ոչ այն, որ կը կառուցուի քարէն ու կիրէն:

7) Հռչակել պատկերամարտութիւն (Iconoclastie), քանի որ պատկերապաշտութիւնը կռապաշտութիւն է: «Մենք ոչ եմք նիւթապաշտք, այլ` աստուածապաշտք»…:

8) Դրախտ եւ դժոխք հնարովի հասկացողութիւններ են: Այդ երկուքին կեանքի վիճակները կը գտնուին ա՛յս երկրի վրայ... քանի որ Աստուած ամէն տեղ էբնութեան եւ մարդուն մէջ… (Այս դրոյթը հետագային Եւրոպայի մէջ կոչուեցաւ patheisme, համաստուածութիւն):

9) Ունեցուածքի հաւասարութիւն` բոլորի՛ն միջեւ, եւ իրաւունքներու հաւասարութիւն` բոլորի՛ն, նաեւ` կնոջ եւ տղամարդուն միջեւ:

10) Մերժել «ահեղ դատաստան»ի, «սկզբնական մեղք»ի եւ «յաւերժ կոյս Աստուածածին»ի հնարովի հասկացողութիւնները:

Եւրոպայի բարեկարգումի շարժումէն 5 դար առաջ, Հայաստանի մէջ, թոնտրակեան շարժումին այս դրոյթները մեծ ժողովրդականութիւն շահեցան, իրենց համոզիչ հիմնաւորումներով, որուն պատճառով Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ էսթապլիշմէնթը կատաղի եւ արիւնալի կռիւ մղեց այս յեղափոխական բարեկարգչական շարժումին դէմ եւ անոր հետեւորդները հալածեց ու հեռացուց Հայաստանէն` այրելով ու քանդելով շարժումին գրականութիւնն ու ժողովականները: Գաղափար մը տալու համար այս բարեկարգիչներուն դէմ էսթապլիշմէընթին թշնամանքին եւ ասոնց համոզուածութեան չափին մասին լսենք, թէ Արիստակէս Լաստիվերտցին ինչ ըսած է ասոնց մասին: «Թոնդրակեցւոց բանք իբրեւ զքաղցկեղ ճարակին, զի որպէս ախտն այն դժուարին է առի բժշկել, այսպէս եւ ի նոցանէ ըմբռնեալքն հազիւ կարեն կալյակաստանի…» (Տես` Ա. Լաստինվերտցի, «Պատմութիւն», Թիֆլիս, 1912, էջ 144-148):

Ծանօթ է, թէ Դ. դարէն սկսեալ Նիկիոյ, Եփեսոսի եւ Քաղկեդոնի տիեզերական (Էքիւմենիք) ժողովները արտաքնապէս` իբր թէ աստուածաբանական կամ վարդապետական, կամ այլ բնոյթի կրօնական-դաւանական հանգանակի տարակարծութիւններ պատճառաբանելով հանդերձ, խորքին մէջ Հռոմի եկեղեցիին միահեծան տիրակալութեան եւ մենատիրական մոլուցքին հակադրուելու քաղաքական փորձեր էին` միւս եկեղեցիներուն կողմէ, քանի որ իւրաքանչիւր եկեղեցի, աւատապետական տրոհումի հասարակարգին մէջ, ունէր իր ազգային առաքելութիւնը եւ իր ժողովուրդին գոյատեւումը` ձուլումի դէմ պահպանելու պարտականութիւնը: Եւրոպական վերածնունդի շարժումին զուգահեռ, բարեկարգումի շարժումը աւելի բացայայտօրէն քաղաքական եւ դասակարգային բովանդակութիւն ունեցաւ, քանի որ վերջ գտաւ միջնադարի դպրականութեան (Seolasticisme), վերացական (metaphysics) մտածելաեղանակը, եւ սկսաւ տիրել կենսախինդ, աշխարհիկ կեա՛նքի իրապաշտ ու բանական մտածելաեղանակը: Այսպէս, բարեկարգութեան քաղաքական բովանդակութիւնը դրսեւորուեցաւ ազգային եկեղեցիներու` լուտերական, կալվինական եւ այլ տարազներով, իսկ դասակարգային բովանդակութիւնը դրսեւորուեցաւ իւրաքանչիւր երկրի աւատատիրութեան դէմ գիւղացիական ըմբոստութիւններու տարազով, որոնց մեծագոյնը եղաւ Թովմաս Մունցերի գլխաւորած շարժումը, որուն նախատիպարն էր թոնտրակեան շարժումը հինգ դար առաջ…

Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցիի ներքին բարեկարգումի շարժումը, որ ինքզինք բացայայտեց 1 յուլիս 1846 թուի «Քառասուններու յայտարարութիւն»-ով, բացառապէս ներազգային շարժում մը եղաւ, որ հաւանաբար զուրկ էր քաղաքական կամ դասակարգային մղումներէ, բայց ուղղուած էր բացառաբար Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցիի ներքին ապականութեան դէմ` Թուրքահայաստանի մէջ, ուր ազգային պատրիարքութիւնը ահաւոր չափերով փտած էր եւ` այլանդակուած, երբ նախորդող դարերու երկայնքին պատրիրաքական աթոռը կը գրաւէին սուլթանին ստրկացնող եւ հայ ամիրային քծնող, հոգեւորականութենէ զուրկ, անուս, իշխանամոլ եւ բռնատէր բախտախնդիրներ, որոնք Օսմանեան պետութեան արտօնութեամբ, ունէին նաեւ իրենց «հաւատացեալ զաւակները» բանտարկելու եւ նոյնիսկ ֆիզիքական պատիժներու ենթարկելու իրաւասութիւն… եւ որոնք մեր ժողովուրդին կողմէ կ՛արժանանային անվայել ու վարկաբեկիչ յորջորջումներու, ինչպէս օրինակ` «Ճըհաննամ մերտիվանը»… (Այս մասին տեսնել Յակոբ Տէր Մելքոնեանի «Ազգային սահմանադրութիւն» հատորը):

Արդէն մօտ տասնամեակ մը վերջ, ԺԹ. դարու 50-ականներու պատրիարքարանին եւ ամիրաներուն դէմ ծաւալեցաւ համաժողովրդային շարժում մը` «սահմանադրականներ»ու առաջնորդութեամբ, որ 1863-ին պիտի յանգէր ամորձահատուած «Ազգային սահմանադրութիւն» յորջորջուած կանոնադրութեան, որ սահման կը դնէր պատրիարքի լիազօրութիւններուն եւ զայն հաշուետու կը դարձնէր Ազգային վարչութեան առջեւ:

Այս փակագիծը բացինք շեշտելու համար, թէ Հայաստանեայց աւետարական եկեղեցւոյ հիմնադիր «Քառասուններ»-ը բնա՛ւ երբեք խօսափողերը չէին օտար միսիոնարական գործունէութեան մարդորսական նպատակին, այլ ունէին ներհայկական արդարացի պատճառ եւ իրաւունք գոյութեան: Իսկ այսօր, աշխարհի չորս ծագերուն, միեւնոյն քաղաքին մէջ կան երկու իրարմէ անկախ եւ իրարու մրցակից առաքելական եկեղեցիներ…

Տոքթ. Երուանդ Հ. Քասունի իր «Հայ աւետարանական եկեղեցիներու պաշտամունքի երգերու եւ երգարաններու մասին» աշխատասիրութեան (218 էջերով) մէջ հանդէս կու գայ որպէս հաւատարիմ ու համոզուած մտաւորական շառաւիղը` պայծառատես ու բարեկարգիչ «Քառասուններ»-ուն եւ միւս բոլոր երանայիշատակ վերապատուելիներու ու ճշմարտօրէն բարեկարգիչ մտաւորականներու հոյլին, որոնք հաւատացին Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցիին հայկական ազգային առաքելութեան, եւ որոնց շարքին մէջ, իր եզակի նախաձեռնութեամբ, ինքնայատուկ տեղ մը գրաւած էր այժմ վախճանեալ «նահապետ»-ը սուրիահայութեան` տոքթ. Ռոպեր Ճեպեճեան, որ կ՛աշխատէր միութեան, համերաշխութեան ու համագործակցութեան տարազ մը ստեղծել Հայաստանեայց առաքելական եւ աւետարանական եկեղեցիներուն միջեւ` զանոնք միաւորուած տեսնելու համար հայկական ազգային ծիածանին կամարով…

Տոքթ. Երուանդ Քասունի իր այս աշխատասիրութեան մէջ կը խօսի աւետարանական եկեղեցիներուն մէջ գործածուած «Հոգեւոր երգահան»-ներուն աստուածաբանական եւ վարդապետական հայեցակէտերուն պատկանելիութեան անորոշութեան մասին, երբ այդ երգարաններու բովանդակութեան մեծագոյն մասը օտար աղբիւրներէ կու գայ, իսկ երբ պարտկանելիութիւնը յիշուած է երգարանի ճակատին, այդ պատկանելիութիւնները կը ներկայացնեն խառնիճաղանճ մը` առաքելականի, նիկիականի եւ մովսիսականի… եւ ուրեմն, հարց կու տայ, թէ արդեօ՞ք Արեւմուտքի բարեկարգեալ եկեղեցական յարանուանութիւնները` ժողովականը, երիցականը, մկրտչականը, հոգեգալստեանը կամ այլ, ունի՞ն յատուկ «հոգեւոր երգարան»-ներ, որոնք պատրաստուած են իրենց սեփական վարդապետական հայեցակարգին հիման վրայ: Այս բաբելոնային խառնաշփոթութեան ու հայեցակարգային լաբիւրինթոսին մէջ շատ դիւրացած կ՛ըլլայ «Մովսիսական»-ի քողին ներքեւ սիոնական քարոզչութեան ներծաւալումը… Հեղինակը իրաւացիօրէն կը պահանջէ մէկ եւ ՄԻԵՒՆՈՅՆ «հոգեւոր երգարան»-ի մը կազմութիւնն ու որդեգրումը բոլոր աւետարանական հայկական եկեղեցիներուն կողմէ` հիմնուելով Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցիի աստուածաբանական ու վարդապետական  եւ ազգային ալ հայեցակէտերուն վրայ: Որովհետեւ ընդհանրապէս եկեղեցի մը եւ, հետեւաբար,  Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցին ունի իր ուրոյն ազգային առաքելութիւնը:

Հեղինակը ցաւատանջօրէն կը մատնանշէ, թէ միեւնոյն խառնաշփոթութիւնը կը տիրէ նաեւ որդեգրուած հաւատոյ հանգանականերուն ու պատուիրաններուն մէջ` առաքելական, նիկիական եւայլն, «Տասնաբանեայ պատուիրանք»-ին, ու «Մովսիսական տասնաբանեայ»-ին միջեւ, եւ շատ քիչ անգամ որդեգրուած է` «Հայ աւետարանական եկեղեցիներու հաւատոյ հանգանակ»-ը: Միւս կողմէ` հրատարակուած երգարաններուն բովանդակած շուրջ 350-450 երգերուն 95 տոկոսը… թարգմանուած է օտարալեզու երգարաններէ, քանի որ այս երգարաններու կազմութիւնն ու թարգմանութիւնը կատարող հեղինակներուն մօտ բացակայած է Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցիի խիստ կարեւոր հասկացողութիւնը: Հեղինակը իր այս դիտարկումով կ՛ուզէ ընդգծել այն, որ «Քառասուններ»-ուն եւ միւս բոլոր բարեկարգիչ վերապատուելիներուն ու աշխարհական մտաւորականներուն նպատակակէտը եղած է բարեկարգել Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցին, եւ ոչ թէ նոյնութեամբ որդեգրել Արեւմուտքի բողոքականներու դրոյթները…

Հեղինակը համոզուած է, թէ Հայց. աւետ. եկեղեցին ինքզինք արդարացուցած պիտի ըլլայ, երբ իր ժողովուրդին մէջ կատարէ իրեն յատուկ բարեկարգութեան առաքելութիւնը, իսկ այս դաստիարակչական նուիրական դերը չի կրնար կատարել` «օտարին երգերը երգելով»: Ան կը գրէ. «Բարեկարգութիւնը պաշտօն ունի  թօթափելու ժամանակի ընթացքին կուտակուած այլասերող փոշին, վերադառնալու արմատական հարազատութեան` շեշտելով սեփական դիմագիծի ինքնութիւնը, եւ ոչ թէ զգեստաւորուելու օտարի շնորհածներով, որոնք առաքելութեան կատարուածի խաբկանքը կրնան տալ, սակայն կը խոտորեն սեփականի ճանապարհը: Հայց. աւետ. եկեղեցին ունի՞ ազգային առաքելութիւն: Եկեղեցիի հիմնադիր Քառասունները ոչ մէկ տարակոյս ունէին այս մասին: Որեւէ կառոյցի ու կազմակերպութեան ազգային առաքելութեան առաջին հիմնախնդիրը ի՛ր ժողովուրդին գոյատեւումն է: Ու ժողովուրդի մը գոյատեւումը պայմանաւորուած է անոր արմատներուն սնուցանելու կարողականութեամբ: Եւ ժողովուրդի մը երգը անոր գոյերթը երաշխաւորող կենսատու, հիմնական սնունդներէն մէկն է: Զրկել ժողովուրդ մը ի՛ր երգէն` կը նշանակէ խաթարել անոր ազգային դիմագիծի կենսունակութիւնը, եւ ուրեմն` գոյերթը: Ահա թէ ինչո՛ւ Հայ աւետ. պաշտամունքի երգը պէտք է կերպարանաւորէ ե՛ւ քրիստոնեան, ե՛ւ հայը` հայ մարդուն մէջ»:

Հայ երգին կենարար դերը` հայակերտումի գործընթացին մէջ, հեղինակը շեշտած է եւ սեւեռած` գիրքի ետեւի կողքին վրայ, նաեւ անծանօթ հեղինակէ մը կատարած է հետեւեալ խորիմաստ մէջբերումը. «Թողես յօրինեմ ազգին երգերը, չեմ մտահոգուիր, թէ ով կը ստեղծէ օրէնքները…»:

Գիրքին մէջ, հեղինակը վաւերագրական մէջբերում մը կատարած է Հայց. աւետ. եկեղեցիի «պատմահայր»-ը նկատուած վեր. Հ. Ստեփան Խ. Իւթիւճեանէն, որ հետեւեալն է. «Կ. Պոլսոյ բարեպաշտական միութեան քառասունները` 37 այր եւ 3 կին, 1 յուլիս 1846 թ. կը հաւաքուին վեր. Հ. Կ. Օ. Տուայթի բնակարանին մատուռը եւ հոն կը յայտարարեն. «Մենք Ս. Աւետարանին աշակերտած եւ անոր հոգեկեցոյց սկզբունքները արդէն որդեգրած ըլլալով` կը փափաքինք մայրենի եկեղեցին իր նախկին առաքելական ուղղափառութեան եւ մաքուր պարզութեանը վերածել, վասն որոյ որոշած ենք Հայաստանեայց աւետարանական եկեղեցի կազմուիլ եւ` ո՛չ ուրիշ բան»: Այսինքն այս հիմնադիրները յստակօրէն ուրիշ եկեղեցիի մը հայկական մասնաճիւղը չէ, որ կը հիմնեն, այլ մայրենի եկեղեցին ներսէն բարեկարգելու առաքելութիւնը ստանձնած են:

Բայց հեղինակը չի մոռնար հարկաւ, որ Հայց. աւետ. եկեղեցիի կարգ մը երկիրներու կարգ մը սակաւաթիւ համայնքներուն մէջ հրատարակուած են կարգ մը երգարաններ ալ` «Հոգեւոր երգեր»-ու, որոնք կատարած են իրենց ազգային առաքելութիւնը` ներառելով առաքելական մայր եկեղեցւոյ շարականներ, ինչպէս` «Գովեա՛ Երուսաղէմ»-ը, «Սուրբ Տէր զօրութեան»-ը, «Մարմին տէրունական»-ը, «Տէր ողորմեա՛»-ն, «Հայր մեր»-ը, «Ամէն հայր սուրբ»-ը, «Լցաք ի բարութեանց քոց տէր»-ը, եւ` «Առաւօտ լուսոյ»-ն, «Լոյս Արարիչ»-ը, «Եղիցի անուն Տեառն օրհնեալ»-ը, «Աշխարհ ամենայն»-ը, «Երգ Սբ. Ծննդեան»-ը, «Սուրբ, սուրբ, սուրբ»-ը, «Փառք ի բարձունս»-ը, եւ «Քրիստոսի` մեր մէջ Յայտնեցաւ»-ը: Ինչպէս նաեւ շարք մը ընդհանրացած եւ ինքնագիր ազգային-հայրենասիրական երգեր` «Հայ քրիստոնեայ զինուորին երգը»-ն, «Ազատն Աստուած այն օրից»-ը, «Տալւորիկի կտրիճն եմ»«Իբրեւ արծիւ սաւառնում ես»«Մայր Արաքսի ափերով»-ը, «Կռուեցէք, տղերք»-ը, «Լռեց: Ամպերը եկան»-ը եւն.: Այս ուղղութեամբ ուշագրաւ է նաեւ Հայ աւետ. հոգեւոր եղբայրութեան Կենաց երկրդ. վարժարանին երգարանը` «Կենաց երգեր» խորագրով: Այդ երգերէն վարժարանի քայլերգին առաջին քառատողը կ՛ըսէ.

«Կեանքի ծարաւ տղաք Հայկի եւ Մեսրոպի`
Մենք քեզ կու գանք, կենաց դպրոց, ջահ գիտութեան, Տաճար բանի եւ հոգեւոր հացի սեղան:
Որ մեր հոգին` մեր մտքին հետ` լոյսով սընի»:

Հայկի եւ Մեսրոպի տղաքը հա՛յ կը մեծնան բնականօրէն եւ իրենց ինքնութիւնը չեն խաթարեր կամ այլասերեր` քոզմոփոլիթիզմի կամ` անդրազգայնութեան անդիմագծութեան պղտոր ճահիճին մէջ…

Օտար երգերու թարգմանիչներէն եւ ի մասնաւորի հայկական ինքնագիր երգեր յօրինողներէն տոքթ. Քասունի մասնաւոր յիշատակութեան կ՛արժանացնէ Գահիրէէն Կիւրինցի վեր. Հայկազուն խանդամութեանը (որ գործածած է Ակիւլինէ գրչանունը), մարաշցի վեր. Էֆլաթոն  Է. Էլմաճեանը, սեբաստացի փրոֆ. Յովհ. Թ. Գայայեանը, Խարբերդցի վեր. փրոֆ. Զենաս Իլանճեանը, այնթէպցի թարգմանիչ Սարգիս Լալէեանը, սեբաստացի թարգմանիչ եւ հեղինակ Մանուկ Նորհատեանը, մարզուանցի թարգմանիչ եւ հեղինակ վեր. Աւետիս Ս. Տարագճեանը, հալէպցի թարգմանիչ վեր. Պարգեւ Ն. Տարագճեանը, այնթէպցի թարգմանիչ ու հեղինակ վեր. փրոֆ. Եղիա Ս. Քասունին, նոյնպէս այնթապցի թարգմանիչ ու հեղինակ Մանուէլ Ս. Քասունին եւ ուրիշներ: Գիրքի «Յաւելուած»ներու բաժինին մէջ յատուկ 3 էջեր նուիրուած են երգարանի հեղինակ վեր. Սիսակ Գ. Էօմիւրեանին:

Բնա՛ւ զարմանալի չէ, այլ` խիստ բարացուցական ա՛յն, որ հայ աւետ. շարժումը ունեցած է նաեւ աշխարհական աշուղներ… Մասնաւորաբար` Ալեքսանդրապոլի շրջանէն, որոնք աստուածապաշտ տաղեր յօրինած են ոչ միայն հայերէն լեզուով, այլեւ` թրքերէնի ազերիական բարբառով… Ասոնցմէ ալ մասնաւոր յիշատակութեան արժանացած են ՄԱԼՈՒԼ-ը եւ ՀԱԶԻՐԻ-ն (Համբարձում անունով): Այս երեւոյթը յաւելեալ վկայութիւն մըն է Հայց.աւետ. եկեղեցիի ժողովրդակեդրոնութեան ու մաքուր, ոչ պալատական պարզութեան, զորս կը պահանջէին թոնտրական յեղափոխութեան առաջնորդ Սմբատ Զարեհաւանեցին եւ ընկերները 10 դարեր առաջ, բարեկարգելու համար Հայց. առաքելական եկեղեցին, զոր ժողովրդամերձ ու պալատականազերծ դարձնելու առաջադրանքը այսօր եւս կը զգենու հրամայականութիւն, միանգամայն վերացնելու եւս անոր ներկայի երկգլուխ ազգաբաժան վիճակը:

Այստեղ զուգահեռ մը ուսանելի կը գտնեմ: Ֆիտել Քասթրօ տարիներ առաջ CNN-ի շնորհած իր մէկ հարցազրոյցին ընթացքին, պատասխանալով զրուցավարի այն հարցումին, թէ ի՞նչ էր քուպայական յեղափոխութեան կեցուածքը կաթոլիկ եւ աւետարանական եկեղեցիներուն նկատմամբ, ըսաւ մօտաւորապէս հետեւեալը. «Կաթոլիկ եկեղեցին դէմ կանգնեցաւ Քուպայի ժողովուրդի յեղափոխութեան քանի որ ան արդէն ներկայ էր միյան մեծ քաղաքներու մէջ եւ հեռու` ժողովուրդէն: Մինչդեռ աւետարանական եկեղեցին կանգնեցաւ յեղափոխութեան կողքին, քանի որ ան արդէն ներկայ էր ժողովուրդի ծոցին մէջ, Քուպայի բոլոր գիւղերուն մէջ ունէր իր ժողովարանները… եւ, բնականաբար, յեղափոխութիւնը դէմ կանգնեցաւ Կաթոլիկ եկեղեցիին, եւ ազատ թողուց աւետարանական եկեղեցին, այլեւ օգնեց…»:

Յիշենք նաեւ, որ կաթոլիկ անսասան կարծուած եկեղեցին անգամ Ի. դարու 60-ականներուն, ենթարկուեցաւ բարեկարգչական բնոյթով մեծ ցնցումի մը, երբ քուպայական յեղափոխութեան ալիքը Լատին Ամերիկայի մէջ բախեց Վատիկանի դռները հոն, շարժման մղելով կաթոլիկ յեղափոխանակացած կարտինալներն ու ընդհանուր կղերականութիւնը, որոնք որդեգրեցին յեղափոխական դաւանանքը` «Ազատագրութեան աստուածաբանութիւն»-ը, որ գտաւ մեծ ժողովրդականութիւն, եւ որուն դիմաց Կաթոլիկ եկեղեցիի էսթապլիշմէնթին ստիպեց գումարելու «Վատիկան Ա.» եւ «Վատիկան Բ.» կոչուած խոհրդաժողովները` լիցքաթափել կամ առնուազն մեղմացնել փորձելով Լատին Ամերիկայի յեղափոխական աստուածաբանութեան մեծ ազդեցութիւնը: (Տեղին չէ հոս պարզաբանել այս նոր աստուածաբանութեան դրոյթները: Սակայն խիստ կարեւոր է յիշեցնելը, թէ Վատիկանի ներկայ քահանայապետը` արժանթինցի Ֆրանչեսքոս Ա. պապը, որ ընտրուեցաւ 115 կարտինալներու մեծամասնութեան ձայներով անշուշտ… այս նոր աստուածաբանութեան հետեւորդներէն էր Արժանթինի մէջ, ինչ որ կը նշանակէ, թէ բարեկարգութեան շունչը հասած է այսօր Վատիկանի բարձրագոյն գահին եւ սկսած է արդէն դրսեւորուիլ Ֆրանչեսքոս Ա.ի նախնական բարեկարգչական քայլերով… Մինչ Հայց. առաքելական եկեղեցին դեռեւս անհաղորդ կը մնայ այս յառաջընթացին, նոյնիսկ երբ այսօր ականատես կ՛ըլլանք հին միաբեւեռ աշխարհակարգէն դէպի նոր բազմաբեւեռ աշխարհակարգի յառաջընթացին…):

Տոքթ. Երուանդ Հ. Քասունիի տքնաջան աշխատանքով ու համբերատար երկարաշունչ պրպտումներով եւ մասնաւորաբար բարեկարգչական հրայրքով ու ազգային-հայրենասիրական կիրքով գլուխ հանուած հատորը արժանի է բոլորիս բարձր գնահատանքին ու ջերմ շնորհաւորանքին:

Վարձքդ կատար, սիրելի՛ Երուանդ:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )