Գիտութիւն Եւ Մարդ. Գիտնականները Կ՛աղօթե՞ն

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ՄԱՐԻԱ ՓՈՓՈՎԱ «ՊՐԷՅՆՓԻՔԻՆԿԶ» ՊԼՈԿԻՆ ՄԷՋ ԳՈՂՏՐԻԿ ԵՒ ՄԻԱԺԱՄԱՆԱԿ ԽՈՐԱԽՈՐՀՈՒՐԴ ՄԷՋԲԵՐՈՒՄ ՄԸ ԿԸ ԿԱՏԱՐԷ ՄԱՆՈՒԿՆԵՐՈՒ ՀԵՏ ԱՅՆՇԹԱՅՆԻ ՓՈԽԱՆԱԿԱԾ ՋԵՐՄ ՆԱՄԱԿՆԵՐԷՆ: ՀԱՆՃԱՐԵՂ ԳԻՏՆԱԿԱՆԸ ԿԸ ՊԱՏԱՍԽԱՆԷ ՓՈՔՐԻԿ ԱՂՋՆԱԿԻ ՄԸ ՀԱՐՑՈՒՄԻՆ` ԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԿՐՕՆԻ ՀԱԿԱՍՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ:

Մանուկներ յատուկ կարողութիւն մը ունին մշակութային ամէնէն բարդ երեւոյթներուն խորքը թափանցելու` չափահասները մղելով, որ վերատեսութեան ենթարկեն ենթադրութիւններու բազմաշերտ խաւերը: Մանուկները անգիտակցաբար փայլուն խորհրդածութիւններ կը կատարեն սեռերու տարբերութեան առնչուող ըմբռնումներուն մասին կամ երեւութապէս պարզ, սակայն խորաթափանց հարցումներ կ՛ուղղեն աշխարհի մէջ իրերու ընթացքին մասին: Օրինակ` գիտութեան եւ կրօնի միջեւ դարաւոր լարուածութիւնը, որ տանջած է Կալիլէոյի եւ Քարլ Սէյկընի նման լուսաւոր դէմքերու, ինչպէս նաեւ` այսօրուան ամէնէն անուանի գիտնականներուն ուղեղը: Հարցումը կը կրէ մշակութային հսկայական բեռ մը, սակայն ասիկա պատճառ մը չէր, որ 1936-ին Նիւ Եորք բնակող աղջիկ մը` Ֆիլիս, զայն չուղղէր նոյնինքն մեծն Ալպըրթ Այնշթայնի, նամակի մը մէջ, որ մաս կը կազմէ «Տիր փրոֆեսըր Այնշթայն. Ալպըրթ Այնշթայն՛զ լեթըրզ թու էնտ ֆրամ չիլտրըն» նամակներու գիրքին (լոյս տեսած է 2002-ին):

Տը Ռիվըրսայտ Չըրչ

Յունուար 19, 1936

Սիրելի տոքթ. Այնշթայն,

Մենք կիրակնօրեայ մեր դպրոցին մէջ կը հարցնենք հետեւեալ հարցումը. գիտնականները կ՛աղօթե՞ն: Հարցը ծագեցաւ, երբ սկսանք մտածել. արդեօք կրնա՞նք հաւատալ թէ՛ գիտութեան եւ թէ՛ կրօնի: Հարցումը նամակով կ՛ուղղենք գիտնականներու եւ այլ յատկանշական անձերու, որպէսզի լուծում մը ունենանք մեր հարցին:

Մեծ պատիւ պիտի զգանք, եթէ պատասխանէք մեր հարցումին. գիտնականները կ՛աղօթե՞ն, եւ` ի՞նչ բանի համար կ՛աղօթեն:

Մենք վեցերորդ դասարանի աշակերտներ ենք, օրիորդ Էլիսը մեր ուսուցչուհին է:

Յարգանօք ձերդ,

Ֆիլիս

Միայն հինգ օր ետք Այնշթայն պատասխանած է նամակին: Իրապէս հիանալի չէ՞, երբ մշակութային հսկաներ կը հակազդեն մանուկներու անկեղծ հետաքրքրութեան: Այնշթայնի պատասխանը կը կրէ գիտութեան նոյն այն ոգեղէն որակը, զոր տասնամեակներ ետք պիտի պանծացնէր Քարլ Սէյկըն, եւ զոր պանծացուցած էր Պտողեմի` հազարամեակներ առաջ: Նամակին պատասխանելէ 6 տարի առաջ Այնշթայն այս նիւթը հետազօտած էր շատ աւելի բարդ լեզուով եւ ուղեղը լարող հռետորութեամբ, հնդիկ փիլիսոփայ Թակորի հետ իր առասպելական զրոյցին մէջ:

Այնշթայնի պատասխանը.

Յունուար 24, 1936

Սիրելի Ֆիլիս,

Պիտի փորձեմ հարցումիդ պատասխանել այնքան պարզ, որքան որ կարելի է: Ահաւասիկ պատասխանս.

Գիտնականներ կը հաւատան, թէ իւրաքանչիւր պատահար, ներառեալ` մարդ արարածին պատահող բաները, արդիւնք են բնութեան օրէնքներուն: Հետեւաբար գիտնական մը չի կրնար հակամէտ ըլլալ հաւատալու, թէ աղօթելով կրնայ ներգործութիւն ունենալ իրերու ընթացքին վրայ, այսինքն` գերբնական մակարդակի վրայ արտայայտուած փափաքով մը:

Այսուհանդերձ, պէտք է ընդունինք, թէ այս ուժերուն մասին մեր գիտութիւնը կատարեալ չէ: Հետեւաբար, ի վերջոյ վախճանական գերագոյն ոգիի մը գոյութեան գաղափարը հիմնուած է որոշ տեսակի հաւատքի մը վրայ: Նման հաւատք մը լայնատարած ներկայութիւն է,  նոյնիսկ` գիտական ժամանակակից իրագործումներուն առընթեր:

Սակայն նաեւ ոեւէ անձ, որ լրջօրէն կ՛աշխատի գիտական մարզին մէջ, կը համոզուի, թէ տեսակ մը ոգի գոյութիւն ունի տիեզերքի օրէնքներուն մէջ: Ոգի մը, որ շատ աւելի հզօր կերպով գերադաս է մարդէն: Այսպէս, գիտութեան կիրարկումը կ՛առաջնորդէ կրօնական որոշ զգացումներու, ինչ որ վստահաբար տարբեր է աւելի պարզունակ անձի մը կրօնական զգացումներէն:

Ջերմ բարեւներով,

Քոյդ`

Ա. Այնշթայն

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )