Թաներ Ագչամ Կը Խօսի 1915-էն Ետք Հայերու Լքեալ Գոյքերուն Ճակատագրին Մասին. Կալուածագրերու Վարչութեան Արձանագրութիւնները Գաղտնի Կը Պահուին Այս Խնդրին Մէջ

«ՆՈՐ ՄԱՐՄԱՐԱ»

«Թարաֆ» թերթին մէջ Թուղպա Թեքերեքի կողմէ պատմաբան Թաներ Ագչամի հետ կատարուած հարցազրոյցին առաջին մասին մէջ (երէկ, Հայ դատի էջին մէջ), յայտնի պատմաբանը կը բացատրէր, թէ ինչպէս 1915-ին տեղահանուած հայերուն գոյքերը երբեք չվերադարձուեցան, հակառակ որ միշտ ի զօրու  կը մնար օրէնք մը, ըստ որուն` աքսորուած հայերու լքեալ գոյքերուն փոխարժէքը անոնց պիտի վճարուէր իրենց գացած նոր տեղը, կամ վերադարձող հայերուն ինչքերը պիտի վերադարձուէին եւ այլն: Այս օրէնքը երբեք չգործադրուեցաւ:

Հարցազրոյցին երկրորդ մասն ալ, որ «Թարաֆ»-ի մէջ հրատարակուեցաւ մէկ օր ետք, ընդհանրապէս նոյն նիւթին վրայ է: Հոն Ագչամ կը պատմէ, որ 1920 յունուար թուականով որոշ հրամանագիր մը կայ, ուր ըսուած է, որ հայերուն ինչքերը առանց պայմանի պիտի վերադարձուին իրենց: Եթէ սեփականատէրը սպաննուած է, պիտի յանձնուի անոր ժառանգորդներուն: Այս յօդուածը աւելի վերջ տեղ գտաւ նաեւ Սեւրի դաշնագրին մէջ: Ասիկա տեւեց մինչեւ 1922: 1922-ի սեպտեմբերին փոփոխութիւն մը կատարուեցաւ եւ այս օրէնքը վերցուեցաւ:

Թաներ Ագչամի համաձայն, սխալ է այն պնդումը, ըստ որուն` Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը անջատում մըն է Օսմանեան կայսրութենէն, ուստի Թուրքիա չի կրնար պատասխանատու նկատուիլ Հայոց ցեղասպանութենէն եւ յարակից գործադրութիւններէն: Այս տեսակէտը սխալ է թէ՛ քաղաքական, թէ՛ իրաւական տեսակէտէ, որովհետեւ հանրապետական շրջանին ընդունուած որոշ օրէնքներ եւս շարունակութիւնը կը նկատուին իթթիհատական շրջանին ընդունուած օրէնքներուն: Լոզանի դաշնագրէն ետք Թուրքիա իբր թէ ընդունեց հայերու ինչքերը վերադարձնել: Այս ուղղութեամբ 1924-էն սկսեալ օրէնքներ ընդունուեցան: Ըսուեցաւ, որ 6 օգոստոս 1924-էն սկսեալ ո՛ր հայը որ իր ապրանքին գլուխն է, դարձեալ պիտի տիրանայ իր ապրանքին: Խումբ մը ամերիկահայեր, երբ լսեցին այս որոշումը, 1923 օգոստոսին շատ օրինաւոր անցագրով եւ վիզաներով Պոլիս եկան: Բայց այն վայրկեանին, երբ Պոլիս եկան, տակաւին նաւահանգիստի վրայ ձերբակալուեցան եւ բանտարկուեցան: Որեւէ օրինաւոր արդարացում չկար այդ ձերբակալութիւններուն համար: Ատիկա եղաւ, որպէսզի պարզապէս ապրանքները չվերադարձուին: Այն ատեն Թուրքիոյ եւ Ամերիկայի միջեւ դիւանագիտական տագնապ ստեղծուեցաւ: Ձերբակալուածները ամերիկացիներու ճնշումով ազատ արձակուեցան, բայց Թուրքիա Ամերիկային ապսպրեց, որ այսուհետեւ հայերու անցագիր չտրուի: Ամերիկա դժուարացաւ ընդունելու այս պայմանը, ըսաւ, որ առաւելագոյնը պիտի կարենայ յանձնարարել, որ հայերը Թուրքիա չերթան: Արդէն հայերը սկսած էին վախնալ, որ կը ձերբակալուէին, ուստի հրաժարեցան Թուրքիա գալէ: Այսինքն Թուրքիոյ ամէն կողմը պատ մը բարձրացաւ, որպէսզի հայերը չգան:

Թաներ Ագչամ տակաւին բազմաթիւ օրինակներ կու տայ բացատրելու համար, որ երբ հայերու ինչքերը խնդրոյ առարկայ կը դառնային, միշտ օրէնքները չէին գործադրուեր: Ինչպէս կարսեցիները կ՛ըսեն եղեր` «քանի որ հայ ես, պիտի տաս»: Հանրապետական շրջանի մտայնութիւնն ալ քրիստոնեաներու մշակութային եւ նիւթական գոյութեան վերջ տալու գաղափարին վրայ հիմնուած է:

Եթէ հարցուի, թէ մինչեւ ե՞րբ Թուրքիա մերժեց արտասահմանցի հայերը ընդունիլ, Թաներ Ագչամ կ՛ըսէ, որ լաւ չի յիշեր, սակայն 1950-1960 թուականներուն Լիբանանէն կամ Սուրիայէն Թուրքիա գալ եւ Թուրքիա այցելել ուզող հայերուն Թուրքիոյ հիւպատոսարանները թուղթ մը ստորագրել կու տային` «Երբ Թուրքիա երթամ որեւէ իրաւունք պիտի չհետապնդեմ իմ ապրանքներուս մասին»:

Թաներ Ագչամ դարձեալ խօսքը չի խնայեր, երբ կ՛անդրադառնայ հայերու ինչքերուն մասին կալուածագրերու վարչութեան առկայ արձանագրութիւններուն: Ան, այսպէս, կը յիշեցնէ, թէ այսօրուան պայմաններուն մէջ, եթէ հայ մը ելլէ եւ ըսէ, որ` «Դուն իմ ապրանքս 70-80 տարի գործածեցի,ր բայց ես հիմա տոկոսն ալ չեմ ուզեր, միայն ապրանքս վերադարձուր», ասոր դէմ «ո՛չ» ըսելու իրաւունք տուող որեւէ օրէնք չկայ: Այս պատճառով կալուածագրերու եւ «Քատասթրօի տնօրէնութիւնը 1983-ին եւ 2001-ին հրամանագրեր ղրկեց իր շրջաններուն եւ հրահանգեց. «Եթէ ոեւէ մէկը 1915-ի իր ապրանքներուն ասին ձեզմէ տեղեկութիւն ուզէ, չըլլայ որ այդ տեղեկութիւնը տաք անոր»: Իսկապէս «կալուածներու»-ի արձանագրութիւնները Թուրքիոյ գաղտնիքն են: Թուրքիոյ բարոյական խղճմտանքը հոն է, որ պառկած է: Որովհետեւ ի վերջոյ կրնաս արտասահմանին բացատրել, թէ հայերը աքսորեցիր երկրին ապահովութեան համար, բայց չես կրնար բացատրել, թէ ինչո՛ւ նստար աքսորուած այդ հայերուն ինչքերուն վրայ: Վերը Աստուած կայ, «գող» կ՛ըսեն քեզի: Թուրքիա հիմա այսպիսի խղճմտանքի յանցանքի մը տակ կը ճզմուի եւ այդ պատճառով ալ կը պոռայ: Կը մտածէ, որ եթէ պոռայ, կրնայ թաքցնել իր յանցանքը:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )